Andrzej Chwalba, Michał Przeperski 
Polacy – Żydzi. Sąsiedzi przez tysiąc lat
Wydawnictwo Literackie, Kraków 2026
Rekomendacja: 5/7
Ocena okładki: 3/5
Pamięć jest zobowiązaniem…
To nie przypadek; zresztą w historii takowych nie ma. Ci dwaj musieli na siebie trafić. Prędzej czy później. Jeden mógłby być ojcem drugiego (czyli Chwalba Przeperskiego…), co znaczy, że mamy do czynienia z eksponentami dwóch następujących po sobie pokoleń uczonych historyków. Jak się wydaje – mocno odmiennych od siebie intelektualnie. Pokolenie Chwalby (przepraszam za pewną generalizację) w latach sześćdziesiątych ubiegłego stulecia uczyło się historii i filozofii od przedwojennych mistrzów, ocalałych z dziejowej zawieruchy; mieli problemy z terrorem ideologii, z dostępem do źródeł, z rzetelną, wolną, nieocenzurowaną dysputą (kamieniem węgielnym wszelkiej wiedzy), z globalną wymianą idei, wreszcie z pieniędzmi. Mimo to wyrosła z nich (nie ze wszystkich – to chyba oczywiste…) silna gromadka prawdziwych koryfeuszy nauki, filarów i autorytetów, obrońców rozumu i prawdy. Nie do zdarcia.
Pokolenie Przeperskiego zaczęło się uczyć historii w epoce rozkwitającej wolności, burzenia autorytetów, obalania pomników, rewidowania sądów i osądów dotąd powszechnie uznawanych za właściwe i prawdziwe. Uprawianie historii wyniosło się (no, prawie) z katedr uniwersyteckich i z akademii nauk wszelakich – stało się wolnodostępną domeną różnej maści publicystów i srogich policjantów. Jedni i drudzy nie miewają solidnego wykształcenia historycznego (ani backgroundu z wiedzy o faktach, ani warsztatu metodologicznego, ani wiedzy o źródłach, a czasem w ogóle nie mają niczego, krom bezczelnej arogancji, ignorancji i uzurpacji). Mają za to poświadczone stemplami stosownych służb certyfikaty zgodności postawy ideowej z pryncypiami uchwalanej przez partię akurat rządzącą tzw. polityki historycznej. Ba, znakomita większość tych certyfikowanych historyków czynnie (lub biernie, lecz z aprobatą) uczestniczy w „misji” zbudowanej przez prawicowe państwo formacji policji historycznej – tropiącej z całą surowością i bezwzględnością wszelkie zaprzeszłe przejawy fałszu, ale też liberalizmu intelektualnego, myśli niekonwencjonalnej lub zgoła prawdy (ale niewygodnej); formacja ta za główne swe zadanie obrała przebudowę paradygmatu edukacyjnego tudzież zainstalowanie w zbiorowej pamięci wyłącznie nowych, zatwierdzonych idoli i wzorców. Dla niepoznaki komisariaty oraz furdygarnie tej policyjnej służby zaczęto nazywać Instytutem Pamięci Narodowej. Prawda, że brzmi szlachetnie? Jeśli mnie pamięć nie myli, to właśnie sam Przeperski ma jakieś kiepskie z tą instytucją doświadczenia, tyczące się opublikowanej przez niego dobrej biografii politycznej Mieczysława F. Rakowskiego – naczelnego redaktora „Polityki”, wicepremiera i ostatniego I sekretarza PZPR. Chyba go za ten eksces wolnej myśli znielubili…
Wobec tego można byłoby przypuszczać, że ci dwaj panowie łatwo (mimo wszystko) się nie spotkają. Ale na szczęście historia lub zaskakiwać, a oni m u s i e l i się połączyć. Obaj są trochę osobni w swych osobnych stadach, obaj niepodlegli i samodzielni, obaj niepokorni, zgoła anarchistyczni (w każdym zaś razie niekonwencjonalni) – więc się w końcu zetknęli. Bowiem nie tylko przeciwieństwa się przyciągają, podobieństwa także. I co z tego wynika? No cóż – dwaj historycy, gdy już weszli, przynajmniej symbolicznie, na wspólną orbitę, zajęli się (wedle własnego wyboru) jedną z palących i nadal nieskwitowanych kwestii współcześnie uprawianej nauki historii. Wybrali quaestio judeorum – z zamiarem wprowadzenia fundamentalnego porządku intelektualnego tudzież ontologicznego, przesądzającego w kwestii źródeł (od Abrahama ben Jakuba) – do wciąż otwartego (mimo wielkiej zmiany, zarówno w sferze rzeczywistej, jak też imponderabiliów) i drażniącego dylematu tysiącletnich stosunków polsko-żydowskiego sąsiedztwa. I bardzo dobrze… Oczywiście (z racji upodobań i zainteresowań) mogli zająć się czymś innym, na przykład polskimi fundamentalnymi sporami politycznymi, ale to co zrobili, jest równie ważne…
A nawet ważniejsze… Czemu? Bo zapotrzebowanie opinii publicznej wciąż nie jest zaspokojone. Oczywiście – literatury tyczącej tej kwestii nie brakuje – od ściśle naukowej, poprzez publicystykę dokumentalną, reportaż i oraz prozę i poezję artystyczną. Tyle że wyraźnie grupuje się ona wokół dwóch biegunów. Na jednym są rzeczowi, racjonalni i niezawiśli, aczkolwiek od czasu do czasu emocjonalni autorzy, tacy jak m.in. Gross, Engelking, Krall i Bikont – na drugim, w zasadzie obrzydliwym, takie złowrogie figury jak Braun, Michalkiewicz, ksiądz Trzeciak i sponsorzy kolejnych edycji „Protokołów mędrców Syjonu” (fałszywki carskiej Ochrany), sprzedawanych na straganach pod świątyniami parafii mieniących się katolickimi. Środek jest prawie pusty – nie ma w nim zbyt wielu publikacji fundamentalnych i beznamiętnych, realizujących postulat obiektywnego poznania. Do tego skierowanych ku potrzebom szerokiej publiczności – trzymających się faktów, wolnych od demagogii, zaklęć, uprzedzeń i fałszerstw „w imię wyższej konieczności” czy tzw. politycznej poprawności, wyzbytych ideologicznego backgroundu…
Waga intelektualna roboty Chwalby & Przeperskiego jest tym wyższa, im więcej w niej odartego z emocji szczegółu. Ale nie z tego bierze się ich historyczna chwała. Ta jest rezultatem fundamentalnego założenia konstrukcyjnego ich książki, będącej w istocie rodzajem podręcznika, użytecznego w polemikach i politycznych wywodach. Czymś w rodzaju nowożytnego „Malleus maleficarum” (bez opisów tortur oczywiście) dla wyznawców historii, która nie jest ani urojeniem, ani polityką, ani alibi dla czynów niegodnych tudzież słów zabójczych, ani dla niskich pobudek i cynicznych postępków.
W strukturze formalnej dzieła akcenty wydają się być rozłożone nierówno (a nawet stronniczo) w kwestii partycypacji obu historyków. Starszy Chwalba objął rolę opowiadacza i objaśniacza. Młodszy Przeperski dostał zadanie stawiania pytań w tym dialogu – na pierwszy rzut oka wydawałoby się, iż podrzędne, czysto formalne i może nawet trochę deprecjonujące dla ambitnego profesjonalisty. Nic bardziej mylnego… Sztuka stawiania pytań też sporej wiedzy wymaga. A poza tym – umówmy się: książkę można napisać w dowolnym porządku i pogrupować, ponazywać jej cząstki, jak się chce. To nie wywiad na żywca w telewizji. Tu chodzi tylko o „uszycie” formatu atrakcyjnego dla przeciętnego, masowego czytelnika – iżby się takowy nie znudził i nie odstręczył. Chwalba z Przeperskim zastąpili regularny wykład korowodem pytań i odpowiedzi – więc formułą bardziej przydatną dla realizacji zadania głównego, czyli ustalenia uczciwej prawdy wspólnej – bez ucieczki do okopów uprzedzeń, fałszywych świadectw i kultu demonów. Chwalba & Przeperski to spółka jawna – w dziedzinie historii jak w kodeksie spółek handlowych – odpowiadająca za zobowiązania (czyli w istocie postawione i bronione tezy) całym majątkiem wspólników i majątkiem spółki jako takiej. Ten majątek to reputacja naukowa każdego ze wspólników z osobna. I obu razem. To niemało… Ale Chwalba & Przeperski na pewno nie zbankrutują!
Bo sporządzili coś zasługującego na powszechną akceptację – kalendarium, kronikę tysiącletniego sąsiedztwa, obszerną, wielowątkową i szczerą. Przy tym do użytku powszechnego – nie jakąś elitarną, metodologicznie i językowo zawiłą monografię. Zaletą tej księgi jest niewątpliwie prostota, w rozumieniu dostępności intelektualnej. A lektura wymaga wprawdzie dobrej woli i wyzbycia się uprzedzeń, ale w zamian doposaża czytelnika w wiedzę i gotowe do użycia argumenty historyczne, ułatwiające żeglugę po wciąż wzburzonym akwenie idiosynkrazji, fałszów i antysemickich ekscesów tudzież obopólnych wybryków. Kwestia tego sąsiedztwa, chociaż formalnie należy już prawie w całości do przeszłości,w żadnym razie historyczna nie jest – ma swój ciąg teraźniejszy o poważnych implikacjach, w atmosferze niewygasłych emocji.
Już na samym początku znajomości obojga narodów zaistniały okoliczności niespecjalnie korzystne dla rozwoju przyszłych stosunków dobrosąsiedzkich. Pierwsi Żydzi, którzy dotarli na ziemie Słowian może już w VIII, a na pewno w IX i X stuleciu i penetrowali wielkie puszcze w dorzeczach Odry i Wisły, byli agentami (handlowymi, ale także politycznymi) – już to arabskiego kalifatu kordobańskiego (tego na Półwyspie Iberyjskim w Europie), już to bizantyjskiego imperium post-rzymskiego. Ziemie Słowian w sensie biznesowym niewiele miały towaru do zaoferowania: ot, trochę bursztynu, jakieś futra raczej pośledniej jakości, miody i wosk pszczeli, niewiele innych produktów delikatesowych… Jedynie godny uwagi (w sensie wartości rynkowej) był eksport siły roboczej, czyli niewolników. Ale nie wyobrażajcie sobie, że ich pozyskiwanie odbywało się tak samo, jak w trybie późniejszych o kilka wieków rejz mongolsko-tatarskich (i na mniejszą skalę litewskich) po jasyr. Nie, po prostu władcy przedpaństwowych tutejszych struktur organizacji społecznej, przy pomocy własnych drużyn zbrojnych, sami „odławiali” i dostarczali na rynek kontyngenty swoich poddanych. Obrotni kupcy i agenci pochodzenia żydowskiego stanowili trzon pośredników w tym zyskownym handlu. Nie robili tego jako nacja na własny rachunek. Ale jak na początek stosunków żydowsko-polskich – niezbyt fortunnie, przyznacie…
Ale myśmy tamto zapomnieli… A potem było już znacznie, znacznie lepiej. Nie zamierzam tu streszczać wywodu Chwalby & Przeperskiego – sami sobie przeczytajcie. Zaręczyć mogę tylko, iż jest dokładny, wręcz wyczerpujący (nie czytelnika, jeno temat) i bezwzględnie obiektywny. Żadnych emocji – nawet śladowych; owszem: takowe pojawiają się (przecież narosły przez wieki sąsiedztwa i nie udajemy, że ich nie było i nie ma) – ale tylko po to, by wprędce legły pod ciężarem faktów i argumentów. Obaj historycy dołożyli należytej staranności, by nie wpaść w pułapkę bieżącego sporu ideowo-politycznego, który dawno ze sfery faktów przetransferował się do świata fantomów, symboli, zbitek pojęciowych i pomówień, zmilczeń, fałszerstw i kłamstw. Nie chcieli uczestniczyć w tym sporze, który wciąż się toczy ze zdumiewającą intensywnością (czyli wcale nie w dogasającym trybie inercyjnym), zasilany przez nowych uczestników-ochotników, zbrojnych w stare arsenały wyzwisk i pseudo-argumentów.
Ciekawostka na tym polega, że jest to od lat wielu spór wyłącznie polsko-polski. Powód jest zwyczajny: w Polsce prawie nie ma już Żydów; ci, którzy zostali (kilka tysięcy, może mniej…) i kultywują swoją religię oraz swoje tradycje, żadną miarą już nie uczestniczą w życiu politycznym ani w bieżących sporach krajowych. Nie jako Żydzi – bo nie chcą, aczkolwiek są tu obecni. Jeżeli zaś biorą w tych sporach udział, to jako polscy obywatele. Na straży tej wolności stoi państwo, co wydaje się oczywiste i niepodlegające dyskusji – po doświadczeniu Zagłady, po powojennych pogromach i marcowej nocy złej. Zresztą powinniśmy stać wszyscy. Ale nie stoimy – antysemityzm wciąż funkcjonuje; dość przypomnieć pewnego popularnego (gdy liczyć w procentach sondaży) polityka nacjonal-faszystowskiego i jego „piątkę” haseł ideowych – w tym „Polskę bez Żydów”. Albo drugiego – „gaśnicowego” z imponującym poparciem zdeklarowanego elektoratu… Tego się nie powinno lekceważyć, bo to wcale nie jest margines.
Czy można mu coś przeciwstawić? Najlepiej po prostu pamiętać o sąsiadach i zadbać o ich dziedzictwo. Lektura dzieła Chwalby & Przeperskiego może temu posłużyć.
Tomasz Sas
(18 11 2026)

Brak komentarzy