![\"\"](\"http:\/\/100zastu.pl\/wp-content\/uploads\/2017\/12\/mapy-kosmosu-20171209-poziom-300x169.jpg\")
\nMapy Kosmosu
\nPrzek\u0142ad: Bogumi\u0142 Bieniok i Ewa L. \u0141okas
\nWydawnictwo Pr\u00f3szy\u0144ski i S-ka, Warszawa 2017<\/h4>\n
Rekomendacja: 4\/7<\/strong><\/span> To by\u0142a dobrze przygotowana prowokacja. Nie ukrywam, \u017ce nie wymy\u015bli\u0142bym jej, ani nie przeprowadzi\u0142bym pomy\u015blnie, gdyby nie pilna lektura mojego ukochanego w latach 60. miesi\u0119cznika \u201eM\u0142ody Technik\u201d, kt\u00f3ry w znacznej mierze odpowiada za uformowanie zr\u0119b\u00f3w mojego \u015bwiatopogl\u0105du, w tym tak\u017ce kosmologicznej jego cz\u0119\u015bci – po dzi\u015b dzie\u0144 zreszt\u0105… We wczesnych latach 60. bowiem \u2013 w klasie jedenastej licealnej (czyli tu\u017c przed matur\u0105) \u2013 by\u0142a w programie nauczania (osobno…) astronomia, w wymiarze jednej godziny lekcyjnej tygodniowo; opr\u00f3cz fizyki \u2013 ma si\u0119 rozumie\u0107. W moim liceum astronomi\u0119 i fizyk\u0119 wyk\u0142ada\u0142 profesor Tadeusz Lis, kt\u00f3ry nie by\u0142 zwyk\u0142ym nauczycielem fizyki \u2013 by\u0142 fizykiem. Powiecie \u2013 co za r\u00f3\u017cnica? Zbyt subtelna, by si\u0119 nad ni\u0105 zastanawia\u0107? Ale\u017c \u017cadn\u0105 miar\u0105! Profesor by\u0142 fizykiem dobrze poinformowanym (o tyle, o ile wtedy pozwala\u0142a na to niewidzialna, ale prawie zupe\u0142nie szczelna bariera \u017belaznej Kurtyny…). Naucza\u0142 nas wedle programu, a w tym programie dominowa\u0142a teoria stanu stacjonarnego Wszech\u015bwiata \u2013 jednorodnego, niezmiennego w czasie i przestrzeni tworu kosmicznego, niesko\u0144czonego we wszystkich kierunkach, wype\u0142nionego niesko\u0144czon\u0105 ilo\u015bci\u0105 obiekt\u00f3w emituj\u0105cych \u015bwiat\u0142o (w tym w zakresie fal widzialnych). Istotnie, panie profesorze? To dlaczego w nocy jest ciemno? <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Priyamvada Natarajan Mapy Kosmosu Przek\u0142ad: Bogumi\u0142 Bieniok i Ewa L. \u0141okas Wydawnictwo Pr\u00f3szy\u0144ski i S-ka, Warszawa 2017 Rekomendacja: 4\/7 Ocena ok\u0142adki: 3\/5 Dlaczego w nocy jest ciemno? To by\u0142a dobrze przygotowana prowokacja. Nie ukrywam, \u017ce nie wymy\u015bli\u0142bym jej, ani nie przeprowadzi\u0142bym pomy\u015blnie, gdyby nie pilna lektura mojego ukochanego w latach 60. miesi\u0119cznika \u201eM\u0142ody Technik\u201d, kt\u00f3ry w znacznej mierze odpowiada za uformowanie zr\u0119b\u00f3w mojego \u015bwiatopogl\u0105du, w tym tak\u017ce kosmologicznej jego cz\u0119\u015bci – po dzi\u015b dzie\u0144 zreszt\u0105… We wczesnych latach 60. bowiem \u2013 w klasie jedenastej licealnej (czyli tu\u017c przed matur\u0105) \u2013 by\u0142a w programie nauczania (osobno…) astronomia, w wymiarze jednej godziny lekcyjnej tygodniowo; opr\u00f3cz fizyki \u2013 ma si\u0119 rozumie\u0107. W moim liceum astronomi\u0119 i fizyk\u0119 wyk\u0142ada\u0142 profesor Tadeusz Lis, kt\u00f3ry nie by\u0142 zwyk\u0142ym nauczycielem fizyki \u2013 by\u0142 fizykiem. Powiecie \u2013 co za r\u00f3\u017cnica? Zbyt subtelna, by si\u0119 nad ni\u0105 zastanawia\u0107? Ale\u017c \u017cadn\u0105 miar\u0105! Profesor by\u0142 fizykiem dobrze poinformowanym (o tyle, o ile wtedy pozwala\u0142a na to niewidzialna, ale prawie zupe\u0142nie szczelna bariera \u017belaznej Kurtyny…). Naucza\u0142 nas wedle programu, a w tym programie dominowa\u0142a teoria stanu stacjonarnego Wszech\u015bwiata \u2013 jednorodnego, niezmiennego w czasie i przestrzeni tworu kosmicznego, niesko\u0144czonego we wszystkich kierunkach, wype\u0142nionego niesko\u0144czon\u0105 ilo\u015bci\u0105 obiekt\u00f3w emituj\u0105cych \u015bwiat\u0142o (w tym w zakresie fal…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":899,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"","book_review_summary":""},"categories":[27],"tags":[168],"wppr_data":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/897"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=897"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/897\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":900,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/897\/revisions\/900"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/899"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=897"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=897"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=897"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\nOcena ok\u0142adki: 3\/5<\/strong><\/span><\/p>\nDlaczego w nocy jest ciemno?<\/span><\/h3>\n
\nKluczowy w tym pytaniu jest termin NIESKO\u0143CZONO\u015a\u0106… A szczeg\u00f3lnie jego matematyczne implikacje (bo nie mo\u017cna by\u0142o za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce matematyka nie obowi\u0105zuje w kosmosie…). Wstawienie niesko\u0144czono\u015bci do dowolnego dzia\u0142ania powoduje, \u017ce wynik jest… niesko\u0144czono\u015bci\u0105. Niesko\u0144czono\u015b\u0107 podzielona przez dwa to nie p\u00f3\u0142 niesko\u0144czono\u015bci, tylko nadal niesko\u0144czono\u015b\u0107. Paradoks? Ale logiczny… Dzia\u0142a nawet wtedy, gdy za\u0142o\u017cymy, \u017ce niesko\u0144czony jest taki ci\u0105g liczb, kt\u00f3ry ma tylko potencjaln\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 niesko\u0144czono\u015bci… Wi\u0119c \u017cadne szacherki z malej\u0105c\u0105 si\u0142\u0105 \u015bwiat\u0142a w miar\u0119 wzrostu odleg\u0142o\u015bci. W niesko\u0144czonym kosmosie z niesko\u0144czon\u0105 liczb\u0105 \u017ar\u00f3de\u0142 \u015bwiat\u0142a tego \u015bwiat\u0142a winno by\u0107 niesko\u0144czenie wiele. Wi\u0119c co, panie profesorze? Profesor Lis by\u0142 uczciwym fizykiem o przedwojennej proweniencji, tote\u017c nie zby\u0142 natr\u0119ta. Wtedy w klasie XIc us\u0142yszeli\u015bmy pierwszy raz w \u017cyciu o Wielkim Wybuchu i jego nast\u0119pstwach…
\nPani Priyamvada Natarajan jest profesorem fizyki i astronomii ameryka\u0144skiego uniwersytetu Yale oraz Instytutu Nielsa Bohra w Kopenhadze. Jest kosmologiem \u2013 wybitn\u0105 specjalistk\u0105 w dziedzinie czarnych dziur i ciemnej materii. No i typowym astrofizykiem, pilnie \u015bledz\u0105cym publikacje konkurencji i r\u00f3wnie pilnie publikuj\u0105cym w\u0142asne (a w zasadzie zespo\u0142owe) rezultaty bada\u0144, przemy\u015ble\u0144 i teoretycznych uog\u00f3lnie\u0144. W czo\u0142owych czasopismach bran\u017cowych z listy filadelfijskiej, ma si\u0119 rozumie\u0107 (czyli z odpowiednio wysokim wska\u017anikiem liczby cytowa\u0144) \u2013 bo tylko takie daj\u0105 dorobek licz\u0105cy si\u0119 w konkursach o granty… \u201eMapy Kosmosu\u201d s\u0105 jej pierwsz\u0105 i na razie jedyn\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0105 spoza g\u0142\u00f3wnego nurtu tego wy\u015bcigu po pieni\u0105dze i nagrody \u2013 popularyzuj\u0105c\u0105 istotne prze\u0142omy w naszej wiedzy o Wszech\u015bwiecie. W oryginale tytu\u0142 \u201eMapping the Heavens\u201d chyba troch\u0119 lepiej oddaje sens przes\u0142ania tej ksi\u0105\u017cki. I bardziej jest poetycki… Bo w zasadzie skupia si\u0119 na czynno\u015bci, bowiem dos\u0142ownie chyba znaczy \u201emapowanie niebios\u201d. A \u017ce samo s\u0142owo \u201emapowanie\u201d nie wygl\u0105da zbyt zr\u0119cznie w polszczy\u017anie, to mo\u017ce lepiej brzmia\u0142oby \u201erysowanie map niebios\u201d…
\nJakkolwiek by tego dzie\u0142a nie nazwa\u0107, istotne jest \u2013 czego dotyczy. Og\u00f3lnie rzecz ujmuj\u0105c: prze\u0142om\u00f3w. Prze\u0142omowych odkry\u0107, do\u015bwiadcze\u0144, wyspekulowanych teorii, obliczonych na papierze hipotez, p\u00f3\u017aniej sprawdzonych eksperymentalnie. I odwrotnie: obserwacji, kt\u00f3re z pocz\u0105tku wydawa\u0142y si\u0119 bezsensowne albo b\u0142\u0119dne \u2013 dopiero po policzeniu, przedyskutowaniu i sprawdzeniu sta\u0142y si\u0119 prze\u0142omami. Pani profesor porusza si\u0119 w tej materii z podziwu godn\u0105 lekko\u015bci\u0105, zrozumiale i prosto. Naprawd\u0119 \u201eydiotom ku nauce\u201d… Oczywi\u015bcie, wypada si\u0119 troch\u0119 do lektury przy\u0142o\u017cy\u0107, ale naprawd\u0119 nie trzeba od razu wspina\u0107 si\u0119 na poziom uniwersytecki (i to z tych lepszych uniwersytet\u00f3w; na pewno nie trzeciego wieku ani trzeciego \u015bwiata…). Wystarczy logika i wyobra\u017ania na poziomie elementarnym. Na szcz\u0119\u015bcie dla nas \u2013 maluczkich \u2013 niekt\u00f3rzy wielcy profesorowie odkrywaj\u0105 w sobie umiej\u0119tno\u015bci i pasj\u0119 do klarownego, prostego wyk\u0142adu. Potrafi\u0105 odrzuci\u0107 hermetyczny j\u0119zyk i wyspekulowany metaj\u0119zyk, potrafi\u0105 nie nadu\u017cywa\u0107 matematyki (wzor\u00f3w, r\u00f3wna\u0144 i dowod\u00f3w), symboliki i trudnych wyraz\u00f3w… Innymi s\u0142owy: z badaczy staj\u0105 si\u0119 ambasadorami kr\u00f3lestwa nauki, akredytowanymi w krainach normals\u00f3w, a czasem nawet inteligentnych inaczej…
\nPani profesor Natarajan zaoferowa\u0142a nam podr\u0119cznik zrozumienia rzeczywistej istoty Wszech\u015bwiata. A mo\u017ce wszech\u015bwiata – z ma\u0142ej litery? Bo przecie\u017c wszech\u015bwiat\u00f3w mo\u017ce by\u0107 wi\u0119cej, a ka\u017cdy z nich bytem pospolitym by\u0142by… Za\u0142\u00f3\u017cmy wszak, \u017ce jest jeden i zacznijmy od… uruchomienia. Czyli pogrzebania teorii stacjonarnego kosmosu. Tworu ustabilizowanego, w zasadzie statystycznie jednorodnego, homogenicznego i niezmiennego w czasie. Tak si\u0119 wszystkim wydawa\u0142o, bo tak to by\u0142o wida\u0107 na niebie: jakie\u015b powtarzalne, sekwencyjne ruchy jakich\u015b obiekt\u00f3w rozmaitej natury, rozmieszczonych wprawdzie nieregularnie (ale w odpowiedniej skali te nieregularno\u015bci zaciera\u0142y si\u0119, redukowa\u0142y, wyg\u0142adza\u0142y…). Ale w sumie wszystko niezmienne. \u0141adnie si\u0119 to opisywa\u0142o i rysowa\u0142o na mapie. Ale brakowa\u0142o przekonuj\u0105cej odpowiedzi na pytanie \u2013 sk\u0105d si\u0119 to wszystko wzi\u0119\u0142o? Dopiero ferment umys\u0142owy zapocz\u0105tkowany intelektualn\u0105 \u201ewrzutk\u0105\u201d w postaci og\u00f3lnej teorii wzgl\u0119dno\u015bci genialnego Einsteina (notabene sam Albert d\u0142ugo wierzy\u0142, \u017ce kosmos jednak jest stacjonarny…) sprawi\u0142, \u017ce zacz\u0119to zestawia\u0107 teorie z obserwacjami, Do pory bowiem zwyczajem nauki by\u0142o, \u017ce astronomowie obserwowali, a fizycy obmy\u015blali i obliczali teorie na papierze. Razem si\u0119 nie spotykali – nie by\u0142o takiego uzusu ani przymusu…
\nWi\u0119c jeden astronom \u2013 Edwin Hubble \u2013 zaobserwowa\u0142, \u017ce mg\u0142awice (w istocie galaktyki, ale \u00f3wczesna rozdzielczo\u015b\u0107 aparatury obserwacyjnej nie pozwala\u0142a stwierdzi\u0107, \u017ce to skupiska gwiazd…) oddalaj\u0105 si\u0119 od siebie \u2013 i to z du\u017cymi, wci\u0105\u017c rosn\u0105cymi pr\u0119dko\u015bciami. A drugi teoretyk fizyk, belgijski ksi\u0105dz Georges Lema\u00eetre, obliczy\u0142 sobie na papierze, \u017ce zgodnie z teori\u0105 wzgl\u0119dno\u015bci nasz \u015bwiat powinien si\u0119 rozszerza\u0107. Obserwacja po d\u0142ugich perypetiach zetkn\u0119\u0142a si\u0119 z teori\u0105, wzajemnie si\u0119 popieraj\u0105c. Co wi\u0119cej \u2013 Lema\u00eetre doszed\u0142 do wniosku, \u017ce WSZYSTKO zacz\u0119\u0142o si\u0119 w jednym PUNKCIE w jednej CHWILI. Czyli musia\u0142 nast\u0105pi\u0107 Wielki Wybuch (termin Big Bang podrzuci\u0142 \u015bwiatu inny teoretyk Fred Hoyle \u2013 notabene zawzi\u0119ty przeciwnik tej idei, gor\u0105cy zwolennik wszech\u015bwiata wiecznego i niezmiennego…) jako wszechpocz\u0105tek. Co wybuch\u0142o? W zasadzie nie wiadomo. Ale wybuch\u0142o, bo odkryto bezsporny \u015aLAD.
\nW 1964 roku dwaj szeregowi fizycy, pracuj\u0105cy u Bella \u2013 Arno Penzias i Robert Wilson \u2013 dostali do u\u017cytku hiperczu\u0142\u0105 anten\u0119 tubow\u0105, zez\u0142omowan\u0105 z pewnego programu telekomunikacyjnego; chcieli pos\u0142ucha\u0107 gwiazd… A tu ni cholery \u2013 dobiegaj\u0105cy ze wszystkich kierunk\u00f3w jednostajny szum zak\u0142\u00f3ce\u0144 o zaskakuj\u0105co jednolitych parametrach uniemo\u017cliwi\u0142 wyodr\u0119bnienie subtelnych radiowych emisji gwiazd. M\u0142odzi doktorzy, zrozpaczeni kl\u0119sk\u0105 ich eksperymentu, zanim si\u0119 na dobre rozpocz\u0105\u0142, szukali \u017ar\u00f3d\u0142a zak\u0142\u00f3ce\u0144; doszli nawet do… eksterminacji go\u0142\u0119bi \u2013 excusez le mot \u2013 obsrywaj\u0105cych uporczywie wn\u0119trze antenowej konstrukcji. Dopiero gdy pogadali, z kim trzeba by\u0142o, niejakim Jimem Peeblesem, doktorantem z Princeton, wsp\u00f3lnie wpadli na w\u0142a\u015bciwy trop, bo Peebles obliczy\u0142, co trzeba by\u0142o obliczy\u0107 od pocz\u0105tku. Od tej chwili nikt rozs\u0105dny ju\u017c nie w\u0105tpi\u0142 w Wielki Wybuch. Za odkrycie reliktowego mikrofalowego promieniowania t\u0142a Wilson i Penzias dostali Nobla w 1978 roku (Peebles nie, cho\u0107 zas\u0142u\u017cy\u0142 nie mniej…).
\n\u201eMapy kosmosu\u201d zawieraj\u0105 znacznie wi\u0119cej takich fascynuj\u0105cych, ekscytuj\u0105cych historii, bowiem ksi\u0119ga to wysoce spersonalizowana. Ponad przeci\u0119tne obyczaje skromno\u015bci, pow\u015bci\u0105gliwo\u015bci i anonimowo\u015bci uprawianej ostatnimi laty g\u0142\u00f3wnie zespo\u0142owo nauki. Pani profesor Natarajan wie, \u017ce nauka to nie same wyrafinowane komputery i aparatura obserwacyjna. To przede wszystkim ludzie \u2013 fachowcy, zapale\u0144cy, sk\u0142onni do ryzyka, eksperymentowania i spekulacji intelektualnych. Pos\u0142uguj\u0105cy si\u0119 tak\u017ce wyobra\u017ani\u0105 tudzie\u017c intuicj\u0105 jako narz\u0119dziem badawczym. Jedyna uwaga, kt\u00f3r\u0105 wypada tu na marginesie zg\u0142osi\u0107, to taka, \u017ce Priyamvada Natarajan chyba co\u015b Polski i Polak\u00f3w nie lubi… Bo gdy sw\u0105 ksi\u0119g\u0119 od zarysu historycznego zaczyna, to ka\u017cdy wymieniony uczony ma swoj\u0105 narodowo\u015b\u0107 \u2013 a to Du\u0144czyk, a to Flamand, Francuz czy Anglik… Tylko jeden Kopernik (i tak dobrze, \u017ce nie jest kobiet\u0105…) wyst\u0119puje jako renesansowy uczony, bez przydzia\u0142u. Owszem, jestem \u015bwiadom, \u017ce pewne kontrowersje wok\u00f3\u0142 tej przynale\u017cno\u015bci trwaj\u0105, ale chyba decyduje tu akces samego Kopernika \u2013 a on, jak si\u0119 wydaje, mia\u0142 si\u0119 za Polaka o \u015bl\u0105skim rodowodzie… A gdy pani profesor Natarajan pisze o poszukiwaniu planet poza uk\u0142adem s\u0142onecznym, nazwisko pioniera tych bada\u0144 Aleksandra Wolszczana nie pada. Czy\u017cby dla Hinduski by\u0142o zbyt trudne?
\nAle to drobiazgi… Lektura \u201eMap kosmosu\u201d ma w zasadzie wy\u0142\u0105cznie zalety. Poszerza, rozwija, sk\u0142ania do pyta\u0144. Na d\u0142ugie zimowe wieczory w sam raz. Latem lepiej po prostu gapi\u0107 si\u0119 w niebo…
\nTomasz Sas
\n(20 12 2017)<\/p>\n
\n