![\"\"](\"http:\/\/100zastu.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/scurati-m-koniec20260919-poziom-300x235.jpg\")
M Koniec i pocz\u0105tek
Prze\u0142o\u017cy\u0142a Alina Paw\u0142owska\u2013Zampino
Wydawnictwo Sonia Draga, Katowice 2026<\/b><\/h3>\n
Rekomendacja: 5\/7 Wi\u0119cej o Mussolinim przeczyta\u0107 si\u0119 nie da… Bez obrzydzenia na pewno. I w najbli\u017cszej daj\u0105cej si\u0119 przewidzie\u0107 przysz\u0142o\u015bci. Ja przynajmniej mam do\u015b\u0107. Chcia\u0142em tylko doci\u0105gn\u0105\u0107 lektur\u0119 Scuratiego do tego momentu, gdy na mediola\u0144skim Piazzale Loreto, na stalowej belce stela\u017cu wiaty nad stacj\u0105 benzynow\u0105 (bodaj\u017ce koncernu Total), kt\u00f3rej budow\u0119 i tak przerwano z powodu bombardowa\u0144 miasta (no i powszechnego braku towaru, kt\u00f3ry planowano w niej dystrybuowa\u0107), 29 kwietnia 1945 roku powieszono \u2013 g\u0142owami w d\u00f3\u0142 \u2013 zw\u0142oki zastrzelonych: Benita Mussoliniego i Clary Petacci (jego kochanki). Tak bowiem dramatyczny (i zarazem patetyczno-bestialski) by\u0142 symboliczny koniec w\u0142oskiego imperium, kt\u00f3re wymy\u015bli\u0142 sobie i zacz\u0105\u0142 budowa\u0107 (na szcz\u0119\u015bcie nie uko\u0144czy\u0142) faszystowski dyktator.<\/p>\n Ale czy to by\u0142 koniec prawdziwy? Imperium na pewno tak \u2013 w \u017cadnych, nawet najbardziej zakutych \u0142bach nie ko\u0142acz\u0105 si\u0119 ju\u017c mrzonki o powrocie do Addis Abeby, do Benghazi lub D\u017cibuti. Ale faszyzm jako ideologia to co innego \u2013 tysi\u0105ce W\u0142och\u00f3w (i nie tylko oni…) kultywuj\u0105 pami\u0119\u0107 o Duce i jego \u201edorobku intelektualnym\u201d jak o ko\u015b\u0107cu swego wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiatopogl\u0105du. Taki faszyzm wcale si\u0119 nie sko\u0144czy\u0142 na Piazzale Loreto. To ciekawe \u2013 wtedy nabra\u0142 mocy i rozpocz\u0105\u0142 drugie \u017cycie. Zakazany formalnie przez konstytucj\u0119 republiki \u2013 ale przez praktyk\u0119 orzecznicz\u0105 organ\u00f3w wymiaru sprawiedliwo\u015bci jakby mniej… – faszyzm (w postaci tzw. neofaszyzmu, formalnie odcinaj\u0105cego si\u0119 od Mussoliniego) przetrwa\u0142 w niez\u0142ej kondycji i dzi\u015b we w\u0142oskiej polityce bie\u017c\u0105cej odgrywa rol\u0119 j\u0119zyczka u wagi.<\/p>\n Do\u015b\u0107 wspomnie\u0107, \u017ce obecna pani premier ma za sob\u0105 epizod jawnie neofaszystowski, albowiem partia z kt\u00f3rej si\u0119 wywodzi, czyli Fratelli d’Italia (Bracia W\u0142osi), nigdy swych faszystowskich afiliacji nie skrywa\u0142a. A to przecie\u017c niejedyna organizacja w\u0142oskiego \u017cycia publicznego (tego jawnego i tego okrytego konspiracyjn\u0105 tajemnic\u0105) czerpi\u0105ca gar\u015bciami z dorobku faszyst\u00f3w Duce \u2013 a\u017c po zdecydowanie terrorystyczn\u0105 band\u0119 Forza Nuova. Najwi\u0119kszy w historii powojennych W\u0142och akt terroru \u2013 zamach bombowy na dworcu w Bolonii w sierpniu 1980 roku (85 zabitych, 200 rannych) te\u017c by\u0142 dzie\u0142em neofaszyst\u00f3w: Zbrojnych Kom\u00f3rek Rewolucyjnych (nazwa mia\u0142a zamaskowa\u0107 ich faszystowskie korzenie i przez swe podobie\u0144stwo do lewackich band skierowa\u0107 podejrzenia policji na fa\u0142szywy trop). Zreszt\u0105 co tu wspomina\u0107 terroryst\u00f3w \u2013 wystarczy opisa\u0107 neofaszystowsk\u0105 polityczn\u0105 karier\u0119 i neofaszystowskie pogl\u0105dy pani Alessandry Mussolini (autentycznej wnuczki Duce \u2013 c\u00f3rki jego syna Romano, sk\u0105din\u0105d pianisty jazzowego i… siostry Sofii Loren \u2013 Marii Scicolone). To najlepszy dow\u00f3d \u017cywotno\u015bci i obecno\u015bci we w\u0142oskim \u017cyciu politycznym dziedzictwa faszyzmu. Spektakularny i wcale nie osamotniony…<\/p>\n I to jest dodatkowy, ale niezmiernie wa\u017cny \u2013 pow\u00f3d, dla kt\u00f3rego mr\u00f3wcza robota Scuratiego wydaje si\u0119 tak istotna we w\u0142oskim \u017cyciu publicznym. Il professore<\/i> po prostu dobitnie przypomnia\u0142 swym rodakom, jak to by\u0142o naprawd\u0119. Zw\u0142aszcza tym, kt\u00f3rzy z powod\u00f3w i pobudek sentymentalnych g\u0142osowali na urocz\u0105 i urodziw\u0105 Alessandr\u0119 oraz jej kumpli: Berlusconiego, Salviniego, Bossiego czy Finiego. Nieprawd\u0105 jest bowiem, co g\u0142osi w\u0142oska premier Giorgia Meloni \u2013 \u017ce faszyzm to ju\u017c historia. I tylko historia. Praktyka w\u0142oskiego \u017cycia politycznego temu przeczy. Bagienko, uformowane przez Duce i jego squadryst\u00f3w, ardyt\u00f3w i innych wszelkiej ma\u015bci bandzior\u00f3w, wci\u0105\u017c intensywnie \u015bmierdzi i b\u0105bluje. Wystarczy troch\u0119 sprzyjaj\u0105cego wiatru i jedna iskra, by faszystowskie g\u00f3wno zaj\u0119\u0142o si\u0119 \u017cywym ogniem. Niestety \u2013 nie jest to political fiction, tylko jedna z dyskutowanych przez fachowc\u00f3w opcji spodziewanego biegu wydarze\u0144 we W\u0142oszech i w Europie. Faszyzm bowiem kroczy tu\u017c za populizmem…<\/p>\n W tre\u015bci \u201eKo\u0144ca i pocz\u0105tku\u201dten aspekt ostrzegawczy wydaje si\u0119 mie\u0107 znaczenie du\u017co wi\u0119ksze ni\u017c w poprzednich tomach cyklu \u201eM\u201d – mamy bowiem do czynienia z KO\u0143CEM prawdziwym, bolesnym, tragicznym, zbrodniczym, za\u015b tu i \u00f3wdzie groteskowo-absurdalnym. Koniec faszyzmu \u2013 liczony od uchwa\u0142y Wielkiej Rady Faszystowskiej z 25 lipca 1943 roku i faktycznego aresztowania Mussoliniego przez… kr\u00f3la \u2013 to historia pe\u0142na wrzasku, zbrodniczego chaosu, paroksyzm\u00f3w i drgawek zdychaj\u0105cego molocha, kt\u00f3ry przecie\u017c opl\u00f3t\u0142 i poprzerasta\u0142 wszystkie tkanki \u017cycia w\u0142oskiego spo\u0142ecze\u0144stwa i pa\u0144stwa. Faszyzm by\u0142 szkieletem, a jego ko\u015bci wcale nie by\u0142y tak s\u0142abe, jak je p\u00f3\u017aniej malowano w republika\u0144skiej propagandzie wstydu i usprawiedliwiania. To nie tak \u2013 ko\u015bci by\u0142y ci\u0119\u017ckie i zgruchota\u0142y dziesi\u0105tki tysi\u0119cy istnie\u0144 \u2013 bez jakiej\u015b spektakularnej odp\u0142aty. Nigdy nie wymierzono instytucjonalnej sprawiedliwo\u015bci \u2013 w imi\u0119 fa\u0142szywej solidarno\u015bci i laski wybaczania.<\/p>\n Agonia faszyzmu trwa\u0142a d\u0142ugo i obfitowa\u0142a w zbrodnie dot\u0105d nies\u0142ychane, na jakie tylko zdoby\u0107 si\u0119 potrafi\u0142a t\u0142uszcza oszala\u0142ych bandyt\u00f3w, sutener\u00f3w, no\u017cownik\u00f3w, doliniarzy i szmalcownik\u00f3w. W pierwszej fazie zdychania w kuchennych paleniskach sp\u0142on\u0119\u0142y miliony legitymacji partyjnych, a miliony czarnych koszul ko\u0144czy\u0142y sw\u0105 s\u0142u\u017cb\u0119 konfekcyjn\u0105 na wysypiskach \u015bmieci i w kub\u0142ach sprz\u0105taczek. Tysi\u0105ce dezerter\u00f3w zas\u0142a\u0142y pobocza dr\u00f3g resztkami spostponowanych mundur\u00f3w. Ale najwierniejsi (i najbardziej zbrodniczy) gwardzi\u015bci wodza nie mieli si\u0119 gdzie podzia\u0107 \u2013 zreszt\u0105, jak si\u0119 wydaje, powoli tracili instynkt samozachowawczy: brali karabiny ze zbrojowni, \u0142\u0105czyli si\u0119 w skoszarowane watahy i przejmowali w\u0142adz\u0119 policyjn\u0105 (znaczy \u017ce absolutn\u0105, ostateczn\u0105) w zasi\u0119gu swoich ci\u0119\u017car\u00f3wek (i zapas\u00f3w benzyny). W\u0142ochy zacz\u0119\u0142y przypomina\u0107 lu\u017an\u0105 federacj\u0119 bandyckich rewir\u00f3w, rz\u0105d marsza\u0142ka Badoglio niczym nie rz\u0105dzi\u0142, nawet samym sob\u0105, armia praktycznie rozsypa\u0142a si\u0119, si\u0142y policyjne (wi\u0119ksze ni\u017c wojsko) przesz\u0142y w stan wyczekiwania. Raczej na kapitulacj\u0119 ni\u017c nowy impuls do zrywu. Og\u00f3lnie atmosfera by\u0142a deprymuj\u0105ca…<\/p>\n Mussoliniego przerzucano tu i \u00f3wdzie \u2013 w obawie przed mo\u017cliwym i oczekiwanym przez plotkarzy jego uwolnieniem lub przechwyceniem \u2013 a to przez faszyst\u00f3w, a to przez Niemc\u00f3w, a to przez aliant\u00f3w. W istocie Hitler wyda\u0142 rozkaz uwolnienia Duce ju\u017c 26 lipca \u2013 dzie\u0144 po \u201edetronizacyjnej\u201d uchwale rady faszystowskiej. Akcj\u0119 mia\u0142 przeprowadzi\u0107 hauptsturmf\u00fc<\/span>hrer Waffen-SS, dow\u00f3dca jednostki si\u0142 specjalnych Otto Skorzeny \u2013 austriacki in\u017cynier (ale z korzeniami pod… Gnieznem). Gdy wywiad ustali\u0142, \u017ce wodza faszyzmu karabinierzy przetrzymuj\u0105 w Apeninach, w schronisku narciarskim Albergo Rifugio (jakie\u015b 2000 metr\u00f3w n.p.m.) w masywie Gran Sasso, Skorzeny zaplanowa\u0142 zuchwa\u0142y wypad swej grupy bojowej na… szybowcach. Posz\u0142o szybko i sprawnie, by\u0142o ma\u0142o ofiar, a Mussoliniego wywieziono niewielkim samolocikiem \u0142\u0105cznikowo-obserwacyjnym typu fieseler storch, kt\u00f3ry (przeci\u0105\u017cony ponad mo\u017cliwo\u015bci) ledwo wystartowa\u0142 z kamienistego p\u0142askowy\u017cu.<\/p>\n Nast\u0119pnego dnia Duce ju\u017c jest w Monachium, a p\u00f3\u017aniej leci do polowej kwatery Hitlera w K\u0119trzynie \u2013 po tym spotkaniu wyzbywa si\u0119 (chyba…) wszystkich w\u0105tpliwo\u015bci \u2013 jego aktywna rola w polityce europejskiej dobieg\u0142a ko\u0144ca. Armia niemiecka wkracza do W\u0142och i zajmuje pozycje obronne przeciw aliantom, ale poza tym zajmuje wszystko, co mo\u017ce mie\u0107 jak\u0105kolwiek warto\u015b\u0107 dla wspomo\u017cenia wysi\u0142ku obronnego III Rzeszy. To koniec \u2013 faszystowski w\u00f3dz Italii Benito Mussolini staje si\u0119 marionetk\u0105 w fasadowej inscenizacji W\u0142oskiej Republiki Socjalnej, sterowanej przez samego Hitlera od czasu do czasu, ale przewa\u017cnie nadzorowanej przez dowodz\u0105cego na w\u0142oskim teatrum niemieckiej wojny feldmarsza\u0142ka Luftwaffe Alberta Kesselringa (\u201espieszonego\u201d przez Hitlera do zada\u0144 og\u00f3lnowojskowych ) i kilku wy\u017cszych oficer\u00f3w SD, ulokowanych w okolicy miejsca swoistego \u201einternowania\u201d Duce nad jednym z podalpejskich jezior. Niemcy podtrzymywali t\u0119 osobliw\u0105 italofikcj\u0119, bowiem dzi\u0119ki niej W\u0142osi zajmowali si\u0119 g\u0142\u00f3wnie sob\u0105. Faszyzm odradza\u0142 si\u0119 w postaci zbrojnych band morduj\u0105cych i rabuj\u0105cych cywil\u00f3w; do\u015b\u0107 liczny i r\u00f3wnie\u017c uzbrojony, lecz s\u0142abo skoordynowany ruch partyzancki o proweniencji na og\u00f3\u0142 lewicowej (cho\u0107 do walki stawa\u0142 r\u00f3wnie\u017c katolicki ruch oporu) bi\u0142 si\u0119 z faszystami.<\/p>\n A Mussolini? Nie licz\u0105c rzadkich epizod\u00f3w aktywno\u015bci, gdy pojawia\u0142 si\u0119 w Mediolanie i nawet wyg\u0142asza\u0142 przem\u00f3wienia, chroni\u0142 si\u0119 samotnie w willach nad jeziorami Garda i Como (pod dyskretn\u0105, ale skuteczn\u0105 stra\u017c\u0105 \u201efachowc\u00f3w\u201d z SS). W gruncie rzeczy ucieka\u0142 \u2013 zdradzony, lekcewa\u017cony, ledwie tolerowany. Ucieka\u0142 przed pami\u0119ci\u0105, przed histori\u0105, wreszcie przed sob\u0105 samym. Ostatni tom dzie\u0142a Scuratiego to kronika tej eskapady: powolnej, chaotycznej, jak zwykle u Duce kaboty\u0144skiej, pe\u0142nej pustych gest\u00f3w (w zamy\u015ble heroicznych) na przemian z nerwowymi manifestacjami depresji. A na ko\u0144cu kto\u015b poci\u0105gn\u0105\u0142 za spust pistoletu maszynowego \u2013 nie wiadomo kto, nie wiadomo, jak to si\u0119 odby\u0142o. Zapisano tylko po pobie\u017cnej autopsji, \u017ce pocisk\u00f3w by\u0142o dziewi\u0119\u0107. Partyzanci z Brygady Garibaldiego zawie\u017ali zw\u0142oki do Mediolanu i powiesili na Piazzale Loreto.<\/p>\n Lektura pi\u0119cioksi\u0119gu Scuratiego jest do\u015bwiadczeniem m\u0119cz\u0105cym, ale wa\u017cnym. Nie tylko dlatego, \u017ce to fenomenalnie napisana historia potwornego paroksyzmu dziejowego, jakim by\u0142 w\u0142oski faszyzm \u2013 wrzaskliwy, absurdalny i g\u0142upi \u2013 ale nie mniej zbrodniczy ni\u017c inne faszyzmy. Przeciwnie \u2013 mo\u017ce bardziej… To do\u015bwiadczenie wa\u017cne tak\u017ce dlatego, \u017ce gwarancje jego niepowtarzalno\u015bci w\u0142a\u015bnie jedna po drugiej upadaj\u0105. Kto nie odrobi lekcji z tej lektury p\u0142yn\u0105cej, mo\u017ce do\u015bwiadczy\u0107 niespodziewanej, niechcianej repety.<\/p>\n Tomasz Sas Antonio Scurati\u00a0 M Koniec i pocz\u0105tek Prze\u0142o\u017cy\u0142a Alina Paw\u0142owska\u2013Zampino Wydawnictwo Sonia Draga, Katowice 2026 Rekomendacja: 5\/7 Ocena ok\u0142adki: 4\/5 Wielka ucieczka Wi\u0119cej o Mussolinim przeczyta\u0107 si\u0119 nie da… Bez obrzydzenia na pewno. I w najbli\u017cszej daj\u0105cej si\u0119 przewidzie\u0107 przysz\u0142o\u015bci. Ja przynajmniej mam do\u015b\u0107. Chcia\u0142em tylko doci\u0105gn\u0105\u0107 lektur\u0119 Scuratiego do tego momentu, gdy na mediola\u0144skim Piazzale Loreto, na stalowej belce stela\u017cu wiaty nad stacj\u0105 benzynow\u0105 (bodaj\u017ce koncernu Total), kt\u00f3rej budow\u0119 i tak przerwano z powodu bombardowa\u0144 miasta (no i powszechnego braku towaru, kt\u00f3ry planowano w niej dystrybuowa\u0107), 29 kwietnia 1945 roku powieszono \u2013 g\u0142owami w d\u00f3\u0142 \u2013 zw\u0142oki zastrzelonych: Benita Mussoliniego i Clary Petacci (jego kochanki). Tak bowiem dramatyczny (i zarazem patetyczno-bestialski) by\u0142 symboliczny koniec w\u0142oskiego imperium, kt\u00f3re wymy\u015bli\u0142 sobie i zacz\u0105\u0142 budowa\u0107 (na szcz\u0119\u015bcie nie uko\u0144czy\u0142) faszystowski dyktator. Ale czy to by\u0142 koniec prawdziwy? Imperium na pewno tak \u2013 w \u017cadnych, nawet najbardziej zakutych \u0142bach nie ko\u0142acz\u0105 si\u0119 ju\u017c mrzonki o powrocie do Addis Abeby, do Benghazi lub D\u017cibuti. Ale faszyzm jako ideologia to co innego \u2013 tysi\u0105ce W\u0142och\u00f3w (i nie tylko oni…) kultywuj\u0105 pami\u0119\u0107 o Duce i jego \u201edorobku intelektualnym\u201d jak o ko\u015b\u0107cu swego wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiatopogl\u0105du. Taki faszyzm wcale si\u0119 nie sko\u0144czy\u0142 na Piazzale Loreto. To ciekawe \u2013 wtedy…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":5738,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[500,5],"tags":[288],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5736"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5736"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5736\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5739,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5736\/revisions\/5739"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5738"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5736"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5736"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5736"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
Ocena ok\u0142adki: 4\/5<\/b><\/span><\/p>\nWielka ucieczka<\/b><\/u><\/span><\/h2>\n
(30 10 2026)<\/b><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"