{"id":5656,"date":"2026-07-31T18:15:56","date_gmt":"2026-07-31T16:15:56","guid":{"rendered":"https:\/\/100zastu.pl\/?p=5656"},"modified":"2026-07-31T18:15:57","modified_gmt":"2026-07-31T16:15:57","slug":"lato-z-don-kichotem","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2026\/07\/31\/lato-z-don-kichotem\/","title":{"rendered":"Lato z Don Kichotem"},"content":{"rendered":"\n

William Marx\u00a0 \"\"
Lato z Don Kichotem
Prze\u0142o\u017cy\u0142a Agata Kozak
Wydawnictwo <\/span>Noir sur Blanc, Warszawa 2026<\/b><\/h3>\n

Rekomendacja: 5\/7
Ocena ok\u0142adki: 4\/5<\/b><\/span><\/p>\n

Powi\u0119kszanie wyobra\u017ani<\/b><\/u><\/span><\/h2>\n

Je\u015bli macie ju\u017c w osobistym dorobku czytelniczym bliskie spotkanie z bohaterem arcydzie\u0142a (numer jeden na wszechglobalnej li\u015bcie wszech czas\u00f3w) Cervantesa (to pytanie retoryczne; powinni\u015bcie mie\u0107 od dawna!), ksi\u0105\u017ceczka Marxa b\u0119dzie jak ostra punktowa latarka, wydobywaj\u0105ca z mroku kszta\u0142ty wprawdzie znane i oczekiwane \u2013 ale pod nieoczywistymi k\u0105tami, z zaskakuj\u0105cych perspektyw i d\u0142ugo\u015bci fal \u015bwietlnych. Czyli klasyczny imagineskop \u2013 wed\u0142ug teorii Jeremiasza Apollona Hytza (spisanej i krytycznie spreparowanej przez \u015aledzia Otrembusa-Podgrobelskiego) \u2013 przyrz\u0105d do powi\u0119kszania wyobra\u017ani. Wprawdzie teoria imagineskopii wedle my\u015bli Hytza i Podgrobelskiego w swej cz\u0119\u015bci po\u015bwi\u0119conej narz\u0119dziom zajmuje si\u0119 imagineskopami w sensie czysto mechanicznym, czyli realnie istniej\u0105cymi przyrz\u0105dami o naturze fizykalnej \u2013 od prostego przeziernika Jabcona po wielce wyrafinowany poliimagineskop Dyszkina \u2013 ale ni\u017cej podpisany pozwala sobie niniejszym poszerzy\u0107 namacalny zasi\u0119g teorii Hytza, wprowadzaj\u0105c poj\u0119cie imagineskopu intelektualnego, kt\u00f3rym by\u0107 mo\u017ce ka\u017cde zwerbalizowane przedstawienie idei, legitymuj\u0105ce si\u0119 dowiedzionym i zweryfikowanym wp\u0142ywem na tryb, zasi\u0119g i jako\u015b\u0107 proces\u00f3w my\u015blowych u swych odbiorc\u00f3w.<\/p>\n

Bezprzyrz\u0105dowe, czysto spekulatywne poszerzanie wyobra\u017ani jest sk\u0105din\u0105d przecie\u017c podstawowym przeznaczeniem literatury \u2013 ba, pos\u0142annictwem nieledwie, a co do zasady: jej znakiem szczeg\u00f3lnym albo przynajmniej chwalebnym zobowi\u0105zaniem. S\u0105 badacze przedmiotu, czyli teoretycy literatury, filozofowie, znawcy proces\u00f3w poznania i komunikacji (nazwijmy j\u0105 mi\u0119dzyumys\u0142ow\u0105), twierdz\u0105cy otwarcie, i\u017c sam proces czytania literatury \u2013 w rozumieniu definicji Goncourt\u00f3w: ouvrages d’imagination en prose<\/i> (czyli dzie\u0142 wyobra\u017ani napisanych proz\u0105) \u2013 ma wp\u0142yw rozszerzaj\u0105cy wyobra\u017ani\u0119 (i w og\u00f3le polepszaj\u0105cy w\u0142adze umys\u0142owe) czytelnika. Ch\u0119tnie przyjmuj\u0119 takie rozumowanie \u2013 ale mo\u017ce o szczeg\u00f3\u0142ach innym razem. To temat na ca\u0142kiem inne opowiadanie \u2013 ba, esej zgo\u0142a…<\/p>\n

Tymczasem skupmy si\u0119 na ksi\u0105\u017ckach-imagineskopach, z za\u0142o\u017cenia interpretuj\u0105cych, obja\u015bniaj\u0105cych tre\u015bci, sensy oraz imponderabilia innych produkt\u00f3w tudzie\u017c postaci literackich \u2013 osobliwie tych znanych, pi\u0119tna arcydzie\u0142 dzielnie nosz\u0105cych. \u201eLato z Don Kichotem\u201d (o kt\u00f3rym tu mowa) nale\u017cy w\u0142a\u015bnie do \u201echwalebnej gromadki\u201d ksi\u0105g o innych ksi\u0119gach i tworz\u0105cych je ludziach. Pomys\u0142 zrodzi\u0142 si\u0119 w 2012 roku w… radiu France Inter \u2013 jednym z kana\u0142\u00f3w francuskiego radia publicznego, zajmuj\u0105cym si\u0119 przede wszystkim kultur\u0105 szeroko rozumian\u0105 (co oznacza, \u017ce maj\u0105 tam roboty po kokard\u0119, nawet je\u015bli ograniczaj\u0105 si\u0119 do obszaru frankofo\u0144skiego). Tamtego roku profesor literatury w Coll\u00e8<\/span>ge de France Antoine Compagnon nagra\u0142 dla radia 40 odcink\u00f3w audycji o \u201ePr\u00f3bach\u201d Michela de Montaigne’a; wyemitowano je w lipcu i sierpniu, wi\u0119c cykl nazwano po prostu \u201eUn <\/i>\u00e9<\/i><\/span>t<\/i>\u00e9<\/i><\/span> avec Montaigne\u201d<\/i>…<\/p>\n

Pomys\u0142 spodoba\u0142 si\u0119 siedmiu milionom s\u0142uchaczy France Inter, tote\u017c odt\u0105d co roku mamy na antenie lato z kim\u015b istotnym dla \u015bwiatowej kultury, a wywodz\u0105cym si\u0119 z Francji \u2013 lub szerzej; z kr\u0119gu \u015br\u00f3dziemnomorskiego. By\u0142y zatem gadane eseje o Prou\u015bcie, Machiavellim, Baudelaire’em, Rimbaudzie, Valerym, Pascalu, Homerze, Viktorze Hugo \u2013 mi\u0119dzy innymi. Eseje pisze i nagrywa czo\u0142\u00f3wka intelektualist\u00f3w francuskich \u2013 opr\u00f3cz Compagnona tak\u017ce podr\u00f3\u017cnik (eksplorator Syberii) i… wspinacz architektoniczny (w\u0142azi\u0142 na wysokie budynki, dop\u00f3ki nie spad\u0142 i troch\u0119 si\u0119 pot\u0142uk\u0142) Sylvain Tesson (genialne \u201eLato z Homerem\u201d!) czy historyk Patrick Boucheron oraz filozof i pisarz Regis Debray (niegdy\u015b towarzysz walki Che Guevary i doradca prezydenta Mitterranda…). W tempie \u201ejeden rocznie\u201d nazwisk godnych wspomnienia tylko z zasob\u00f3w kultury francuskiej starczy im na kilkaset letnich sezon\u00f3w. Osobi\u015bcie chcia\u0142bym doczeka\u0107 dnia, gdy przyjdzie kolej na wielkiego teoretyka i badacza praktyk demokracji nie tylko ameryka\u0144skiej – Alexisa de Tocqueville’a, ale pewnie marne mam szanse.<\/p>\n

Radio \u2013 jak wiadomo \u2013 jest sztuk\u0105 s\u0142owa ulotnego… Oczywi\u015bcie wszystko mo\u017cna nagra\u0107 i puszcza\u0107 sobie w niesko\u0144czono\u015b\u0107, ale sama ulotno\u015b\u0107 s\u0142owa wyemitowanego w eter jest pewn\u0105 przeszkod\u0105 poznawcz\u0105. Na szcz\u0119\u015bcie dla szerokiej publiczno\u015bci redaktorzy i producenci radia France Inter wpadli na pomys\u0142 skomercjalizowania swego genialnego pomys\u0142u i z audycji zacz\u0119li robi\u0107 ksi\u0105\u017cki. I to by\u0142 strza\u0142 w dziesi\u0105tk\u0119 \u2013 znaczne nak\u0142ady (jak na wyspecjalizowane, aczkolwiek z natury rzeczy popularyzatorskie eseje), znani autorzy, mn\u00f3stwo ofert na przek\u0142ady… Innymi s\u0142owy: Kolejne \u201eLata z…\u201d sta\u0142y si\u0119 instytucj\u0105 kulturaln\u0105 o powa\u017cnej reputacji, mimo lekkiej formu\u0142y i popularnej proweniencji. \u201eLato z Don Kichotem\u201d jest dwunastym tomem w serii (emisja w lipcu i sierpniu 2023 roku; ksi\u0105\u017cka wysz\u0142a w maju 2024) \u2013 a jego autorem jest William Marx \u2013 r\u00f3wnie\u017c (jak za\u0142o\u017cyciel serii Antoine Compagnon) profesor literatury w College de France, eseista i krytyk literacki, erudyta i popularny komentator francuskiego \u017cycia kulturalnego.<\/p>\n

Problem Don Kichota, kt\u00f3ry \u2013 zwa\u017cywszy na wszech\u015bwiatow\u0105 popularno\u015b\u0107 Cervantesa (w modnych ostatnio i wielce sugestywnych \u2013 ba, autorytatywnych zgo\u0142a \u2013 rankingach i plebiscytach na najwa\u017cniejsz\u0105 ksi\u0119g\u0119 wszech czas\u00f3w przygody szlachetnego rycerza z Manczy zajmuj\u0105 nieodmiennie pierwsze miejsce) \u2013 sam z siebie urasta do do rangi dylematu pierwszorz\u0119dnego w obszarze filozofii literatury. Ale na czym\u017ce takowy polega? Najogl\u0119dniej rzecz ujmuj\u0105c \u2013 czy mi\u0119dzy fikcj\u0105, produktem wyobra\u017ani a namacaln\u0105, materialn\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105 istnieje pierwotny, od samego pocz\u0105tku konflikt nie pogodzenia czyni\u0105cy z obu tych porz\u0105dk\u00f3w dwa osobne byty, nieprzenikalne \u015bwiaty \u2013 czy te\u017c jakie\u015b iunctim<\/i> mi\u0119dzy nimi istnieje i dopuszczalnym czyni wzajemn\u0105 osmoz\u0119 fikcji i materialnej rzeczywisto\u015bci. Bez ma\u0142a gnozy… Innymi s\u0142owy: czym jest wej\u015bcie w \u015bwiat \u015bniony, wyobra\u017cony, zmy\u015blony? Ucieczk\u0105? Wyborem? Chorob\u0105? Aktem fantazji? Manifestem wiary? Zabaw\u0105? Szale\u0144stwem?<\/p>\n

Czymkolwiek jest, ma si\u0142\u0119, by sk\u0142onno\u015b\u0107 do wchodzenia w stany oniryczne utrwali\u0107, replikowa\u0107 i utrzymywa\u0107 w gotowo\u015bci \u2013 gdy nadarzy si\u0119 okazja, by przynajmniej wypr\u00f3bowa\u0107 pot\u0119g\u0119 marzenia. Bohater Cervantesa wydaje si\u0119 by\u0107 trwale dotkni\u0119ty przypad\u0142o\u015bci\u0105 nieodr\u00f3\u017cniania fikcji od realnego stanu rzeczy (cho\u0107 miewa przeb\u0142yski \u2013 zwane przez uczonych w pi\u015bmie lucida intervalla<\/i> \u2013 mentalnego kontaktu z prawdziw\u0105 natur\u0105 rzeczywisto\u015bci). Ale co do zasady hidalgo Don Kichot z Manczy \u2013 pod wp\u0142ywem nieodpowiednich dla jego stanu umys\u0142u, leczy sugestywnych lektur \u2013 na trwale myli kreacj\u0119 rzeczywisto\u015bci powie\u015bciowej, rodem z rycerskich romans\u00f3w i przygodowych gaw\u0119d, z realnym \u015bwiatem. Innymi s\u0142owy: \u017cyje w stanie wieczystego urojenia, ludziom i rekwizytom przypisuj\u0105c nieistniej\u0105ce, zmy\u015blone atrybuty nieistniej\u0105cego, zmy\u015blonego universum<\/i>… A w rezultacie, egzystuj\u0105c i przemieszczaj\u0105c si\u0119 w realnym \u015bwiecie, nie potrafi rozpozna\u0107 go takim, jakim naprawd\u0119 jest.<\/p>\n

To materia\u0142 na wielk\u0105 i arcyzabawn\u0105 fars\u0119 \u2013 nieprawda\u017c? To z jednej strony \u2013 ale z drugiej mo\u017cna te\u017c pomy\u015ble\u0107 moralitet o kondycji natury cz\u0142owieczej, za\u015b w szczeg\u00f3lno\u015bci o sile marzenia i o wyobra\u017ani w roli bariery ochronnej przed ci\u015bnieniem \u015bwiata przedstawionego. William Marx nie docieka, sk\u0105d przysz\u0142y te egzystencjalne deformacje umys\u0142u Don Kichota. Przyjmuje za oczywisto\u015b\u0107, i\u017c metamorfoza dokona\u0142a si\u0119 za spraw\u0105 literatury, a jej percepcja przekroczy\u0142a mas\u0119 krytyczn\u0105, co spowodowa\u0142o trwa\u0142\u0105 dekonstrukcj\u0119 intelektu Rycerza o Sm\u0119tnym Obliczu. Tak po prostu… Wa\u017cniejsze dla profesora i krytyka wydaj\u0105 si\u0119 mentalne i behawioralne konsekwencje przemiany \u2013 w szczeg\u00f3lno\u015bci za\u015b spo\u0142eczne rezultaty pojawienia si\u0119 takiej figury, znacznie dalej id\u0105ce ni\u017c sama tylko pob\u0142a\u017cliwo\u015b\u0107 dla nieszkodliwej w gruncie rzeczy odmienno\u015bci, granicz\u0105cej przecie\u017c z konwencjonalnym wariactwem (o ile wariactwo potrafi by\u0107 konwencjonalne; z natury rzeczy przecie\u017c nie jest…).<\/p>\n

W rezultacie \u201eLato z Don Kichotem\u201d by\u0142o w swoim czasie niez\u0142ym \u0107wiczeniem umys\u0142u dla s\u0142uchaczy \u2013 wcale nie letnim! Lektura te\u017c taka b\u0119dzie \u2013 przed czym nie uprzedzam, tylko si\u0119 ciesz\u0119.<\/p>\n

Tomasz Sas
<\/b>(31 07 2026)<\/b><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

William Marx\u00a0 Lato z Don Kichotem Prze\u0142o\u017cy\u0142a Agata Kozak Wydawnictwo Noir sur Blanc, Warszawa 2026 Rekomendacja: 5\/7 Ocena ok\u0142adki: 4\/5 Powi\u0119kszanie wyobra\u017ani Je\u015bli macie ju\u017c w osobistym dorobku czytelniczym bliskie spotkanie z bohaterem arcydzie\u0142a (numer jeden na wszechglobalnej li\u015bcie wszech czas\u00f3w) Cervantesa (to pytanie retoryczne; powinni\u015bcie mie\u0107 od dawna!), ksi\u0105\u017ceczka Marxa b\u0119dzie jak ostra punktowa latarka, wydobywaj\u0105ca z mroku kszta\u0142ty wprawdzie znane i oczekiwane \u2013 ale pod nieoczywistymi k\u0105tami, z zaskakuj\u0105cych perspektyw i d\u0142ugo\u015bci fal \u015bwietlnych. Czyli klasyczny imagineskop \u2013 wed\u0142ug teorii Jeremiasza Apollona Hytza (spisanej i krytycznie spreparowanej przez \u015aledzia Otrembusa-Podgrobelskiego) \u2013 przyrz\u0105d do powi\u0119kszania wyobra\u017ani. Wprawdzie teoria imagineskopii wedle my\u015bli Hytza i Podgrobelskiego w swej cz\u0119\u015bci po\u015bwi\u0119conej narz\u0119dziom zajmuje si\u0119 imagineskopami w sensie czysto mechanicznym, czyli realnie istniej\u0105cymi przyrz\u0105dami o naturze fizykalnej \u2013 od prostego przeziernika Jabcona po wielce wyrafinowany poliimagineskop Dyszkina \u2013 ale ni\u017cej podpisany pozwala sobie niniejszym poszerzy\u0107 namacalny zasi\u0119g teorii Hytza, wprowadzaj\u0105c poj\u0119cie imagineskopu intelektualnego, kt\u00f3rym by\u0107 mo\u017ce ka\u017cde zwerbalizowane przedstawienie idei, legitymuj\u0105ce si\u0119 dowiedzionym i zweryfikowanym wp\u0142ywem na tryb, zasi\u0119g i jako\u015b\u0107 proces\u00f3w my\u015blowych u swych odbiorc\u00f3w. Bezprzyrz\u0105dowe, czysto spekulatywne poszerzanie wyobra\u017ani jest sk\u0105din\u0105d przecie\u017c podstawowym przeznaczeniem literatury \u2013 ba, pos\u0142annictwem nieledwie, a co do zasady: jej znakiem szczeg\u00f3lnym albo przynajmniej chwalebnym zobowi\u0105zaniem. S\u0105…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":5658,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[221,5],"tags":[531],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5656"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5656"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5656\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5660,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5656\/revisions\/5660"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5658"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5656"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5656"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5656"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}