![\"\"](\"http:\/\/100zastu.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/isola-20260319-poziom-300x215.jpg\")
\u00a0Isola
Prze\u0142o\u017cy\u0142a Monika Pop\u0142awska
Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2026<\/b><\/p>\n
Allegra Goodman\u00a0 \u00a0
Isola
Prze\u0142o\u017cy\u0142a Monika Pop\u0142awska
Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2026<\/b><\/p>\n
Rekomendacja: 5\/7 \u015awiat jest wysp\u0105. To wiadomo od dawna. Nawet najludniejszy, najwi\u0119kszy kontynent to te\u017c wyspa. W og\u00f3le wszystko jest wysp\u0105 \u2013 nasze \u017cycie, spos\u00f3b my\u015blenia, wyobra\u017ania, zasi\u0119g wzroku, stan \u015bwiadomo\u015bci, przedmioty i obrazy, ksi\u0105\u017cki i pami\u0119\u0107… Pami\u0119\u0107 zw\u0142aszcza jest wysp\u0105. Cho\u0107 nie da si\u0119 narysowa\u0107 jej mapy \u2013 bo jest wysp\u0105, lecz w nieustannym ruchu, nie do uchwycenia \u017cadnym pisad\u0142em na papierze, nawet na chybcika patykiem na piasku \u2013 ubywa jej i przybywa r\u00f3wnocze\u015bnie. Zreszt\u0105 cz\u0142owiek te\u017c jest wysp\u0105 – istot\u0105 wyspy bowiem jest oddzielno\u015b\u0107. I samotno\u015b\u0107, a w\u0142a\u015bciwie odr\u0119bno\u015b\u0107. Nie przypadkiem s\u0142owa isola<\/i> i isolation<\/i> wsp\u00f3lny maj\u0105 rdze\u0144… Nasze metaforyczne wyspy nie s\u0105 bezludne \u2013 tam, gdzie my jeste\u015bmy wyspiarzami, nasza obecno\u015b\u0107 wystarczy, by uczyni\u0107 je \u015bwiatami zdatnymi do \u017cycia. Czasem jednak o prawo do egzystencji na naszej wyspie trzeba powalczy\u0107 \u2013 nie wystarczy zostawi\u0107 \u015blad stopy na piasku.<\/p>\n Nie wiem, czy Allegra Goodman ma \u015bwiadomo\u015b\u0107 wyspy (w sensie \u201ezabudowy\u201d teoretycznej oraz ideowej prozatorskiego pomys\u0142u), ale fenomenalnie spo\u017cytkowa\u0142a osi\u0105gni\u0119cia nurtu literatury przygodowej (i nie tylko przygodowej \u2013 by rzeczy nie trywializowa\u0107), kt\u00f3ry mo\u017cna nazwa\u0107 roboczo \u201erobinsonad\u0105\u201d. A w istocie \u2013 to relacja z przebiegu konfliktu (cho\u0107 mo\u017ce nie tyle konfliktu, co konfrontacji…) cz\u0142owieka (pojedynczego \u2013 \u017ceby nie by\u0142o zbyt \u0142atwo) z ca\u0142\u0105 pot\u0119g\u0105 natury: jej \u017cywio\u0142ami, jej dziko\u015bci\u0105 i nieznosz\u0105c\u0105 sprzeciwu moc\u0105.<\/p>\n Prekursorem tego nurtu by\u0142 oczywi\u015bcie Daniel Defoe, angielski pisarz i dziennikarz z prze\u0142omu XVII i XVIII wieku (a konkretnie 1660-1731), kt\u00f3ry do panteonu nie\u015bmiertelnych mag\u00f3w i tytan\u00f3w \u015bwiatowej literatury wszed\u0142 dzi\u0119ki wydanej w 1719 roku powie\u015bci \u201ePrzypadki Robinsona Crusoe\u201d, gdy to tw\u00f3rczo wykorzysta\u0142 i \u201eprzeformatowa\u0142\u201d przygod\u0119 szkockiego \u017ceglarza Alexandra Selkirka, kt\u00f3rego \u2013 jako niezno\u015bnego, k\u0142\u00f3tliwego awanturnika i m\u0105ciwod\u0119 – wsp\u00f3\u0142towarzysze jednej z podr\u00f3\u017cy po prostu… zostawili na wyspie M\u00e1s-a-Tierra w archipelagu Juan Fernandez u wybrze\u017cy Chile; a ten\u017ce Selkirk przetrwa\u0142 samotnie i zapobiegliwie cztery lata i cztery miesi\u0105ce w kompletnym odosobnieniu \u2013 dzi\u0119ki wierze w przysz\u0142o\u015b\u0107 i zdolno\u015bci do nieustannej improwizacji. Ten tekst (b\u0105d\u017a jedn\u0105 z kilkuset jego wariacji) zna chyba ka\u017cdy na tym \u015bwiecie, kto umie czyta\u0107. Nie wiem, czy istnieje j\u0119zyk, na kt\u00f3ry \u201eRobinsona…\u201d nie przet\u0142umaczono<\/b>. I s\u0142usznie \u2013 bowiem w swej istocie \u2013 pod zajmuj\u0105c\u0105 warstw\u0105 przygodow\u0105 i \u015bwiatopoznawcz\u0105 (dowodz\u0105c\u0105 niezbicie, \u017ce universum<\/i> przedstawione mo\u017cliwe jest do ogarni\u0119cia rozumem i do\u015bwiadczeniem) – jest to apoteoza mo\u017cliwo\u015bci gatunku ludzkiego i jego ewolucyjnych przewag…<\/p>\n Oczywi\u015bcie \u2013 wy\u0142aniaj\u0105cy si\u0119 z \u201erobinsonad\u201d literackich optymizm wedle mo\u017cliwo\u015bci psychoadaptacyjnych gatunku ludzkiego jest nieco nadmiarowy. Robinsonady bowiem to pr\u00f3by udane. Tymczasem tzw. ciemna liczba przypadk\u00f3w zako\u0144czonych zej\u015bciem ofiary mo\u017ce przyt\u0142acza\u0107 sw\u0105 nieproporcjonaln\u0105 wielko\u015bci\u0105. Katastrof morskich, zako\u0144czonych tragicznie, mimo z pocz\u0105tku optymistycznego \u201euratowania\u201d rozbitk\u00f3w w minionych wiekach (i wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie te\u017c) by\u0142o niezliczenie wiele; podobnie kara przymusowego wyokr\u0119towania na bezludny brzeg stosowana by\u0142a nader ch\u0119tnie. No i co? Znane s\u0105 tylko pojedyncze przypadki \u201ecudownego\u201d uratowania \u2013 wi\u0119kszo\u015b\u0107 eksces\u00f3w z bezludn\u0105 wysp\u0105 w tle zako\u0144czy\u0142a si\u0119 tragicznie. Warto mie\u0107 na uwadze t\u0119 okoliczno\u015b\u0107, gdy roztrz\u0105sa si\u0119 legendy o sile przetrwania gatunku i temu\u017c podobnych imponderabiliach \u017cywota ludzkiego…<\/p>\n Allegra Goodman natkn\u0119\u0142a si\u0119 (sama m\u00f3wi, \u017ce przypadkiem) na \u201erobinso\u0144sk\u0105\u201d opowie\u015b\u0107 francusk\u0105 z XVI wieku z pionierskiej epoki pr\u00f3b kolonizacji Kanady. (Sk\u0105d Francuzi w Kanadzie \u2013 to temat na osobne opowiadanie, pe\u0142ne zgie\u0142ku, nieporozumie\u0144, bolesnych rozczarowa\u0144 i sm\u0119tnych kl\u0119sk…) Podczas wyprawy badawczo-osiedle\u0144czej pod komend\u0105 niejakiego Jeana-Francois de la Rocque de Robervala (sk\u0105din\u0105d przyjaciela francuskiego kr\u00f3la Franciszka I Walezjusza) na pok\u0142adzie gubernatorskiego okr\u0119tu dosz\u0142o do powa\u017cnego ekscesu dyscyplinarno-erotycznego, a w jego rezultacie panna Marguerite de la Rocque (nad kt\u00f3r\u0105 Roberval sprawowa\u0142 formaln\u0105 opiek\u0119 jako krewny po \u015bmierci jej rodzic\u00f3w, a przy okazji wyzu\u0142 z maj\u0105tku), jej kochanek z gminu oraz jej s\u0142u\u017c\u0105ca zostali wysadzeni na jednej z bezludnych wysp Zatoki \u015bw. Wawrzy\u0144ca. Misja de Robervala nie powiod\u0142a si\u0119 (co jest dobre udokumentowane we francuskich \u017ar\u00f3d\u0142ach) \u2013 g\u0142\u00f3wnie dzi\u0119ki nieust\u0119pliwej postawie irokeskich plemion Huron\u00f3w i Ottaw\u00f3w oraz z powodu ca\u0142kowitego niemal braku czegokolwiek nadaj\u0105cego si\u0119 do zrabowania, a przede wszystkim z\u0142ota; ale o sprawie mademoiselle Marguerity relacje s\u0105 nad wyraz sk\u0105pe \u2013 dos\u0142ownie jedno-dwuzdaniowe. Mo\u017ce poza historyjk\u0105 o podobnym przebiegu, przerobiona i opisan\u0105 literacko przez siostr\u0119 kr\u00f3la Franciszka \u2013 Ma\u0142gorzat\u0119 z Nawarry, w jej dzie\u0142ku \u201eHeptameron\u201d. Ale do czego pos\u0142u\u017cy\u0107 mo\u017ce si\u0142a wyobra\u017ani, je\u015bli nie do takich trudnych zada\u0144, jak zrekonstruowanie romantyczno-heroicznej historii (herstorii?) na podstawie szcz\u0105tkowych i sformalizowanych przekaz\u00f3w w dokumentach? Pani Goodman powi\u00f3d\u0142 si\u0119 ten zamiar nad wyraz doskonale…<\/p>\n Szczeg\u00f3\u0142y oczywi\u015bcie pomin\u0119 na mocy naszej umowy o niespojlerowaniu, bo przecie\u017c nikomu nie chc\u0119 odbiera\u0107 przyjemno\u015bci smakowania ani zaskakuj\u0105cych (tyle mog\u0119 zdradzi\u0107 \u2013 fabularne pomys\u0142y autorki zaiste s\u0105 zaskakuj\u0105ce) zwrot\u00f3w akcji, ani urody opisu. Autorka wybra\u0142a trudny zapis pierwszoosobowy, wymagaj\u0105cy specyficznej dyscypliny j\u0119zyka (nawet gdy nie ucieka si\u0119 do stylizacji) \u2013 a dzi\u0119ki temu narracja uzyskuje intymny wymiar. Ale z ograniczeniami \u2013 to przecie\u017c szesnasty wiek, za\u015b narratorka jest m\u0142od\u0105 arystokratk\u0105, wychowywan\u0105 w \u015bci\u015ble okre\u015blonej i skodyfikowanej konwencji socjalno-towarzyskiej, religijnej i klasowej. Z wyboru autorki narratorka prowadzi nas w swym \u015bwiecie od pocz\u0105tk\u00f3w \u015bwiadomego dzieci\u0144stwa, wi\u0119c mniej wi\u0119cej wiemy, w jakiej klatce norm i ogranicze\u0144 przysz\u0142o jej \u017cy\u0107. Tym intensywniej wesp\u00f3\u0142 z ni\u0105 mo\u017cemy dozna\u0107 konieczno\u015bci przemiany, jaka za spraw\u0105 instynktu samozachowawczego dopad\u0142a j\u0105 oko\u0142o dwudziestego roku \u017cycia.<\/p>\n Wysadzona si\u0142\u0105 na brzeg granitowej, poro\u015bni\u0119tej byle czym, pustej, bezludnej wysepki w kanadyjskiej, ch\u0142odnej i sztormowej Zatoce \u015awi\u0119tego Wawrzy\u0144ca – raczej bli\u017cej zimnego Labradoru czy Nowej Fundlandii ni\u017c cieplejszej Nowej Szkocji – m\u0142oda arystokratka z Perigord mia\u0142a doprawdy niewiele narz\u0119dzi intelektualnych, sposobnych do utrzymania si\u0119 przy \u017cyciu \u2013 pr\u00f3cz samej ch\u0119ci prze\u017cycia, silnej woli i wiary naturalnie. No i mia\u0142a przy sobie swego kochanka Augusta \u2013 m\u0142odego sekretarza pana de Robervala – oraz s\u0142u\u017c\u0105c\u0105 Damienne tudzie\u017c nieco dobytku: co tam \u0142askawy pan pozwoli\u0142 zabra\u0107 na pla\u017c\u0119 (nawet ma\u0142y klawesyn i cytr\u0119). W swej opowie\u015bci Marguerite de la Roque proponuje nam dotkni\u0119cie samej istoty jej \u015bwiadomo\u015bci wyspy, czyli obserwowanie przemiany bezradnej damy z arystokracji w tward\u0105 wojowniczk\u0119, kt\u00f3ra radzi sobie z polowaniem, porodem, pogrzebem, \u015bnie\u017cycami, podbieraniem jaj ptakom, sk\u00f3rowaniem zdobyczy i zabijaniem bia\u0142ych nied\u017awiedzi. \u017be ju\u017c o hordzie napalonych baskijskich po\u0142awiaczy dorsza nie wspomn\u0119.<\/p>\n Ta przemiana to zdecydowanie najciekawszy pomys\u0142 prozatorski ostatnich lat, przewy\u017cszaj\u0105cy pomys\u0142owo\u015bci\u0105, determinacj\u0105, atrakcyjno\u015bci\u0105 wykonania tudzie\u017c fabularnym rozmachem wszystkie zapewne propozycje spod znaku tzw. kultury woke oraz genderowych manifest\u00f3w ideologicznych. A to przecie\u017c tylko powie\u015b\u0107 przygodowa \u2013 nie \u017cadna tam nad\u0119ta eseistyka. Lecz powiadam wam nie po raz pierwszy (i od lat), \u017ce wszystko jest kwesti\u0105 talentu \u2013 nie za\u015b przybranych etykiet. Kto talent ma, poradzi sobie w ka\u017cdych, nawet ekstremalnie ci\u0119\u017ckich warunkach. Kto nie ma \u2013 nawet pod najs\u0142uszniejszym sztandarem b\u0119dzie go\u0142\u0105 rzyci\u0105 \u015bwieci\u0142… Zatem czytajcie Allegr\u0119 Goodman, bo to niezwyk\u0142y hymn o sile mi\u0142o\u015bci.<\/p>\n Tomasz Sas Allegra Goodman\u00a0 \u00a0IsolaPrze\u0142o\u017cy\u0142a Monika Pop\u0142awskaWydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2026 Rekomendacja: 5\/7Ocena ok\u0142adki: 3\/5 Robinsonada feministyczna \u015awiat jest wysp\u0105. To wiadomo od dawna. Nawet najludniejszy, najwi\u0119kszy kontynent to te\u017c wyspa. W og\u00f3le wszystko jest wysp\u0105 \u2013 nasze \u017cycie, spos\u00f3b my\u015blenia, wyobra\u017ania, zasi\u0119g wzroku, stan \u015bwiadomo\u015bci, przedmioty i obrazy, ksi\u0105\u017cki i pami\u0119\u0107… Pami\u0119\u0107 zw\u0142aszcza jest wysp\u0105. Cho\u0107 nie da si\u0119 narysowa\u0107 jej mapy \u2013 bo jest wysp\u0105, lecz w nieustannym ruchu, nie do uchwycenia \u017cadnym pisad\u0142em na papierze, nawet na chybcika patykiem na piasku \u2013 ubywa jej i przybywa r\u00f3wnocze\u015bnie. Zreszt\u0105 cz\u0142owiek te\u017c jest wysp\u0105 – istot\u0105 wyspy bowiem jest oddzielno\u015b\u0107. I samotno\u015b\u0107, a w\u0142a\u015bciwie odr\u0119bno\u015b\u0107. Nie przypadkiem s\u0142owa isola i isolation wsp\u00f3lny maj\u0105 rdze\u0144… Nasze metaforyczne wyspy nie s\u0105 bezludne \u2013 tam, gdzie my jeste\u015bmy wyspiarzami, nasza obecno\u015b\u0107 wystarczy, by uczyni\u0107 je \u015bwiatami zdatnymi do \u017cycia. Czasem jednak o prawo do egzystencji na naszej wyspie trzeba powalczy\u0107 \u2013 nie wystarczy zostawi\u0107 \u015blad stopy na piasku. Nie wiem, czy Allegra Goodman ma \u015bwiadomo\u015b\u0107 wyspy (w sensie \u201ezabudowy\u201d teoretycznej oraz ideowej prozatorskiego pomys\u0142u), ale fenomenalnie spo\u017cytkowa\u0142a osi\u0105gni\u0119cia nurtu literatury przygodowej (i nie tylko przygodowej \u2013 by rzeczy nie trywializowa\u0107), kt\u00f3ry mo\u017cna nazwa\u0107 roboczo \u201erobinsonad\u0105\u201d. A w istocie \u2013 to relacja z przebiegu konfliktu (cho\u0107…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":5564,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[5,325,525],"tags":[524],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5562"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5562"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5562\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5571,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5562\/revisions\/5571"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5564"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5562"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5562"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5562"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
Ocena ok\u0142adki: 3\/5<\/b><\/span><\/p>\nRobinsonada feministyczna<\/b><\/u><\/span><\/h2>\n
(04 04 2026)<\/b><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"