![\"\"](\"http:\/\/100zastu.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/debreczeni-20251003-poziom-300x222.jpg\")
Zimne krematorium
Prze\u0142o\u017cy\u0142 Daniel Warmuz
Wydawnictwo Filia, Pozna\u0144 2025<\/b><\/h3>\n
Rekomendacja: 5\/7 Literatur\u0119 \u015bwiatow\u0105 zalewa tsunami Holokiczu, tej osobliwej odnogi popkultury, kt\u00f3ra za cel obra\u0142a eksploatowanie (komercyjne, dla zarobku) bolesnej kwestii Zag\u0142ady. Dlaczego? Sk\u0105d legiony pisarczyk\u00f3w-grafoman\u00f3w czerpi\u0105 niezachwian\u0105 pewno\u015b\u0107, \u017ce s\u0105 potrzebni literaturze i publiczno\u015bci, czemu twierdz\u0105, \u017ce maj\u0105 klucz do serc czytelnik\u00f3w? Co zreszt\u0105 mo\u017ce polega\u0107 na prawdzie, gdy si\u0119 zwa\u017cy wydawnicze sukcesy i obroty (w sensie finansowym) holokiczowc\u00f3w? Sk\u0105d si\u0119 bierze rynkowe zapotrzebowanie na tandet\u0119 niby z gett, kacet\u00f3w, krematori\u00f3w? Dlaczego publika \u0142yka bez oporu ewidentne fa\u0142szerstwa historyczne i bajdy bez najmniejszych cho\u0107by oznak prawdopodobie\u0144stwa? Nie wiem. To trzeba by\u0142oby wnikliwie zbada\u0107 \u2013 z udzia\u0142em historyk\u00f3w, socjolog\u00f3w, antropolog\u00f3w kultury, psycholog\u00f3w i psychiatr\u00f3w. Intuicja wszelako podpowiada mi, \u017ce chodzi\u0107 mo\u017ce o niezaspokojony na innej drodze instynkt uczestnictwa – cho\u0107by zdalnego, imaginacyjnego – w koszmarze, kt\u00f3ry niekoniecznie i nie zawsze \u017ale si\u0119 ko\u0144czy. A krematoryjne t\u0142o sw\u0105 brutaln\u0105 jednoznaczno\u015bci\u0105 wydatnie przecie\u017c wzmaga emocje pierwszoplanowej intrygi \u2013 na og\u00f3\u0142 romansowej…<\/p>\n W ka\u017cdym razie literatura ze s\u0142owem Auschwitz w tytule i pasiakiem na ok\u0142adce sprzedaje si\u0119 dwa razy szybciej i gor\u0119cej ni\u017c teksty r\u00f3wnie durne i bezczelne, ale pozbawione miana Auschwitzu na czele… Czemu? Nie wiem \u2013 czemu… Wiem tylko, \u017ce ten handlowy sukces mo\u017ce mie\u0107 co\u015b wsp\u00f3lnego z psychologiczn\u0105 potrzeb\u0105 ekspiacji, zado\u015b\u0107uczynienia za grzechy epoki i odbudowy moralnego samopoczucia. Nie ma lepszego wyt\u0142umaczenia.<\/p>\n Ale, czegokolwiek by nie mniema\u0107 o holokiczu, dylemat podstawowy wci\u0105\u017c brzmi niepokoj\u0105co \u2013 jak odr\u00f3\u017cnia\u0107 holokicz od warto\u015bciowej, prawdziwej literatury na temat? Nie wiem. Zak\u0142adam wst\u0119pnie, \u017ce s\u0105 mo\u017cliwe robocze, prowizoryczne kryteria odsiewania ziarna od plew… No i czas. Im dawniejsze daty edycji, tym wi\u0119ksze prawdopodobie\u0144stwo, \u017ce w\u015br\u00f3d autor\u00f3w prawdziwej literatury epoki piec\u00f3w s\u0105 ludzie, kt\u00f3rzy do\u015bwiadczyli<\/b>. W sensie dos\u0142ownym \u2013 egzystencjalnie, na w\u0142asnej sk\u00f3rze, z wytatuowanym numerem. Albo zrobili gruntowny, wyzbyty sentymentu research<\/i> w\u015br\u00f3d ocala\u0142ych. Albo mieli dost\u0119p do (nielicznych i nie\u015bmia\u0142ych) proces\u00f3w zbrodniarzy; akta tych spraw s\u0105 dla literatury \u2013 mimo niedoskona\u0142o\u015bci (wywo\u0142anych przez nazbyt jurydyczne podej\u015bcie) niezast\u0105pionym do dzisiaj \u017ar\u00f3d\u0142em wiadomo\u015bci. Ale komu by si\u0119 chcia\u0142o kopa\u0107 w archiwach? \u0141atwiej usi\u0105\u015b\u0107 przed czystym ekranem i wyobra\u017ani\u0119 (zainspirowan\u0105 na przyk\u0142ad starym, obscenicznym filmem \u201eNocny portier\u201d Liliany Cavani) spu\u015bci\u0107 ze smyczy na klawiatur\u0119 typu qwerty. Przecie\u017c nikt nie sprawdzi…<\/p>\n Oczywi\u015bcie \u2013 nadal wychodzi sporo literatury bliskiej rzeczywisto\u015bci i prawdy, kt\u00f3rej autorzy odbyli stosowne tury badawcze w archiwach, instytutach naukowych i specjalistycznych muzeach (plac\u00f3wkami pami\u0119ci i wiedzy zosta\u0142y przecie\u017c wielkie obozy koncentracyjne \u2013 w tym przede wszystkim Auschwitz-Birkenau…), ale poza tym uda\u0142o im si\u0119 zrealizowa\u0107 rozmowy i \u017ar\u00f3d\u0142owe wywiady z ocala\u0142ymi z Holokaustu (nadal \u017cyje ich oko\u0142o 200 tysi\u0119cy, lecz ta liczba szybko si\u0119 zmniejsza; a poza tym nie wszyscy ocaleni chc\u0105 wspomina\u0107). Na szcz\u0119\u015bcie tej przyzwoitej literatury jest do\u015b\u0107, by mo\u017cna si\u0119 by\u0142o obej\u015b\u0107 bez tego ca\u0142ego bezwarto\u015bciowego ch\u0142amu holokiczowatego. Pod warunkiem, \u017ce jedno od drugiego nauczymy si\u0119 odr\u00f3\u017cnia\u0107.<\/p>\n Reporta\u017c Debreczeni’ego \u201eZimne krematorium\u201d – napisany zaraz po wyzwoleniu w maju 1945 roku z Gross-Rosen (a w\u0142a\u015bciwie z jednego z podoboz\u00f3w tego kombinatu niewolniczej pracy i \u015bmierci \u2013 z szpitalnego D\u00f6<\/span>rnhau) i powrocie do jugos\u0142owia\u0144skiej Wojwodiny, ale opublikowany dopiero w 1950 roku w Nowym Sadzie \u2013 mie\u015bci si\u0119 w \u015bcis\u0142ej \u015bwiatowej czo\u0142\u00f3wce literatury holokaustowej \u2013 obok Tadeusza Borowskiego, Zofii Na\u0142kowskiej, Primo Leviego, Eli Wiesela, Anny Frank… Tekst Debreczeni’ego jest mniej ni\u017c inne znany \u2013 to pewne. Z w\u0119gierskiego trudno si\u0119 t\u0142umaczy na \u015bwiatowe j\u0119zyki. Ale gdy ju\u017c kto\u015b podj\u0105\u0142 ten trud, \u201eZimne krematorium\u201d od razu znalaz\u0142o poczesne miejsce w \u015bwiatowej literaturze i bez w\u0105tpliwo\u015bci wypar\u0142o (no, prawie…) produkty panosz\u0105cej si\u0119 na rynku wydawniczym hordy holokiczowc\u00f3w. Nie bez powodu \u2013 po prostu drugiego takiego tekstu nie ma…<\/p>\n J\u00f3zsef Debreczeni urodzi\u0142 si\u0119 w Budapeszcie w 1905 roku w rodzinie zasymilowanych w\u0119gierskich \u017byd\u00f3w nosz\u0105cych nazwisko Bruner. Tu\u017c po pierwszej wojnie Brunerowie, przera\u017ceni narastaj\u0105c\u0105 na W\u0119grzech fal\u0105 ostrego nacjonalizmu i antysemityzmu, wyemigrowali do powstaj\u0105cej wtedy Jugos\u0142awii (kr\u00f3lestwo SHS), gdzie na p\u00f3\u0142nocy Serbii od dawna funkcjonowa\u0142a znacz\u0105ca mniejszo\u015b\u0107 w\u0119gierska, a ich \u017cydowskie korzenie nikomu nie przeszkadza\u0142y. W swym nowym kraju J\u00f3zsef Bruner by\u0142 dziennikarzem, ale gdy Jugos\u0142awia pad\u0142a, a Wojwodin\u0119 zacz\u0119li okupowa\u0107… Wegrzy (w owym czasie gorliwi sojusznicy Hitlera), J\u00f3zsef trafi\u0142 do struktur pracy przymusowej; w 1944 roku, gdy terytoria w\u0119gierskie zaj\u0119li Niemcy, rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 anty\u017cydowski terror operacji Endl\u00f6<\/span>sung, kierowanej przez Adolfa Eichmanna. W ramach tej ludob\u00f3jczej akcji redaktor Bruner trafi\u0142 2 maja 1944 roku w jednym z pierwszych transport\u00f3w do KL Auschwitz, sk\u0105d po selekcji na rampie w Brzezince wyruszy\u0142 dalej. Na Dolny \u015al\u0105sk w rejon G\u00f3r Sowich, do obszaru administracyjnego terytorium wielkiego kombinatu \u015bmierci KL Gross-Rosen \u2013 a konkretnie do jednego z podoboz\u00f3w za\u0142o\u017conych dla budowy podziemnego kompleksu militarno-przemys\u0142owego o kryptonimie Riese (Olbrzym).<\/p>\n Tam J\u00f3zsef Bruner, w\u0119gierski dziennikarz z sielskiej naddunajskiej krainy Baczka, utraci\u0142 sw\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 i sta\u0142 si\u0119 h<\/i>\u00e4<\/i><\/span>ftlingiem<\/i> – numerem dreiunddreissignulleinunddreissig<\/i> (33031) przypisanym do komanda dr\u0105\u017c\u0105cego (w zasadzie r\u0119cznie) sztolnie w kompleksie Riese \u2013 gigantyczne chodniki i komory o niejasnym, w zasadzie do dzisiaj nierozszyfrowanym przeznaczeniu. Tajny schron dla Hitlera, fabryka rakiet V-2, a mo\u017ce wytw\u00f3rnia innego typu Wunderwaffe, w tym nawet fabryka broni atomowej? Polscy (i nie tylko) historycy oraz \u0142owcy tajemnic maj\u0105 w tym Olbrzymie wci\u0105\u017c mn\u00f3stwo do zrobienia.<\/p>\n Poza jednym \u2013 rozpracowaniem zbrodniczych, nieludzkich praktyk wobec dziesi\u0105tk\u00f3w tysi\u0119cy wi\u0119\u017ani\u00f3w, \u015bci\u0105ganych z \u0142apanek, gett i oboz\u00f3w ca\u0142ej Europy. Praktyk administracji Rzeszy, jej si\u0142 policyjnych oraz cywilnych firm, zawieraj\u0105cych korzystne kontrakty budowlane. Ten rozdzia\u0142 tajemnic obiektu Riese zosta\u0142 dobrze rozpoznany, aczkolwiek nie dost\u0105pi\u0142 pe\u0142nego zwie\u0144czenia procesowego. Prawie nikt ze zbrodniarzy nie zosta\u0142 skazany ani ukarany inaczej. Reporta\u017c Debreczeni’ego (J\u00f3zsef Bruner zmieni\u0142 nazwisko po powrocie do domu) ze wzgl\u0119du na perturbacje wydawnicze nie sta\u0142 si\u0119 nigdy \u017ar\u00f3d\u0142em procesowym sensu stricto<\/i>. Ale za to jest najlepszym z mo\u017cliwych \u017ar\u00f3d\u0142em procesu kulturowego, wr\u0119cz cywilizacyjnego i moralnego, jaki ludzko\u015b\u0107 mo\u017ce wytoczy\u0107 sobie samej…<\/p>\n Nazywam t\u0119 obozow\u0105 relacj\u0119 reporta\u017cem \u2013 bo tak zosta\u0142a napisana. I ze wzgl\u0119du na profesjonalne przygotowanie autora (przed zamkni\u0119ciem w okowach nazistowskiego systemu ostatecznego rozwi\u0105zania kwestii \u017cydowskiej by\u0142 przecie\u017c czynnym, odnosz\u0105cym sukcesy dziennikarzem; i by\u0142 nim po wyzwoleniu), kt\u00f3ry o swym zawodzie nie zapomnia\u0142 za drutami. Ba, uczyni\u0142 z niego narz\u0119dzie wytrwania. A nie by\u0142o to ani \u0142atwe, ani oczywiste…<\/p>\n Sw\u00f3j tekst Debreczeni napisa\u0142 z pami\u0119ci \u2013 na \u015bwie\u017co wprawdzie, ale z g\u0142owy. Przecie\u017c nie robi\u0142 notatek, ani tym bardziej zdj\u0119\u0107 \u2013 wszystko powierza\u0142 intelektowi. Tysi\u0105ce nazwisk, fakt\u00f3w, dat, lokalizacji, marszrut, zdarze\u0144, anegdot, emocji, ulotnych wra\u017ce\u0144 i bod\u017ac\u00f3w. Ca\u0142y rok pobytu w universum<\/i> Zag\u0142ady, dzie\u0144 po dniu upakowa\u0142 w pami\u0119ci. Zrobi\u0142 to, cho\u0107 zdawa\u0142 sobie spraw\u0119, \u017ce ogranicza swoje mo\u017cliwo\u015bci prze\u017cycia. W sytuacjach skrajnie ekstremalnych m\u00f3zg ma tendencj\u0119 redukowania swej aktywno\u015bci do kilku podstawowych funkcji, zapewniaj\u0105cych podtrzymanie \u017cycia \u2013 naje\u015b\u0107 si\u0119 (na\u0142ogowcy jeszcze musieli zapali\u0107), ogrza\u0107, za\u0142o\u017cy\u0107 co\u015b na grzbiet, troch\u0119 odpocz\u0105\u0107 (bo praca i tak by\u0142a ponad si\u0142y), wyleczy\u0107 si\u0119 w razie potrzeby… Debreczeni poza tym z w\u0142asnej woli narzuci\u0142 sobie dodatkowo kosztowny dla si\u0142 intelektu re\u017cim zapami\u0119tywania. I nie zmarnowa\u0142 tego zasobu…<\/p>\n Reporta\u017c Debreczeni’ego nie jest expressis verbis<\/i> aktem oskar\u017cenia. To raczej wyzbyta wielkich nami\u0119tno\u015bci, wielkich emocjonalnych kwantyfikator\u00f3w, relacja z rz\u0119du \u201ejak to by\u0142o naprawd\u0119\u201d. Sine ira et studio…<\/i> Bo przecie\u017c III Rzesza i jej system Zag\u0142ady to nie by\u0142 pomys\u0142 oraz wykonanie jakiej\u015b specjalnie zebranej, wyselekcjonowanej bandy zwyrodnialc\u00f3w, zbrodniarzy, cynicznych pomyle\u0144c\u00f3w. Owszem, mieli oni w tej bandzie swoj\u0105 nadreprezentacj\u0119, ale wi\u0119kszo\u015b\u0107 przecie\u017c to byli tzw. porz\u0105dni obywatele \u2013 Niemcy i ich kolaboranci z ca\u0142ej Europy \u2013 spokojni, wierz\u0105cy w Boga (co z tego, \u017ce rozmaitego…), dobroduszni piwosze, porz\u0105dni post\u0119powi mieszczanie i konserwatywni ch\u0142opi \u2013 \u017conaci, dzieciaci, zapobiegliwi i ufaj\u0105cy w m\u0105dro\u015b\u0107 w\u0142adzy wyznawcy porz\u0105dku i si\u0142y. Debreczeni nie wie, co sprawia\u0142o, \u017ce wielu z nich zamienia\u0142o si\u0119 w bestie, ale niekt\u00f3rzy \u2013 nie. Co wi\u0119cej \u2013 nie wie te\u017c, czemu niekt\u00f3re z ofiar represji systemu ochoczo przyst\u0119powa\u0142y do obozu oprawc\u00f3w. Czy to tylko strach, instynkt samozachowawczy czy wewn\u0119trzna potrzeba uczestnictwa po stronie w\u0142adczej? Debreczeni nie znajduje odpowiedzi, lecz pytania stawia\u0107 umie. Nie zawsze wprost, czasem tylko poprzez rzetelny opis \u2013 ale uwa\u017cnemu czytelnikowi wystarczy, by zaduma\u0107 si\u0119 nad kondycj\u0105 emocjonaln\u0105 i moraln\u0105 naszego gatunku w czasach, gdy s\u0142owo solidarno\u015b\u0107 znika z transparent\u00f3w i sztandar\u00f3w, ba \u2013 znika z ludzkiej my\u015bli.<\/p>\n Jest taki wiersz wielkiej polskiej poetki Zuzanny Ginczanki, napisany w 1942 roku \u201eNon omnis moriar…\u201d; ten tekst nale\u017cy przet\u0142umaczy\u0107 na wszystkie j\u0119zyki \u015bwiata i regularnie odczytywa\u0107 z ambon w katolickich ko\u015bcio\u0142ach,w protestanckich kirchach, kalwi\u0144skich zborach, cerkwiach prawos\u0142awnych i synagogach. Dobrze by\u0142oby te\u017c, gdy trafi\u0142 on do meczet\u00f3w, buddyjskich chram\u00f3w, szintoistycznych \u015bwi\u0105ty\u0144. S\u0142owem \u2013 wsz\u0119dzie, gdzie ludzie si\u0119 zbieraj\u0105, by czci\u0107 swoich bog\u00f3w lub inne kreacje Absolutu. Zanim bowiem zaczniesz czci\u0107 b\u00f3stwo, pomy\u015bl o cz\u0142owieku \u2013 s\u0105siedzie, nieprzyjacielu, kochanku, anonimowym przechodniu, kamracie z celi, nauczycielu…<\/p>\n Tomasz Sas J\u00f3zsef Debreczeni\u00a0 Zimne krematorium Prze\u0142o\u017cy\u0142 Daniel Warmuz Wydawnictwo Filia, Pozna\u0144 2025 Rekomendacja: 5\/7 Ocena ok\u0142adki: 4\/5 …kominy zaci\u0105gni\u0119te na wart\u0119… Literatur\u0119 \u015bwiatow\u0105 zalewa tsunami Holokiczu, tej osobliwej odnogi popkultury, kt\u00f3ra za cel obra\u0142a eksploatowanie (komercyjne, dla zarobku) bolesnej kwestii Zag\u0142ady. Dlaczego? Sk\u0105d legiony pisarczyk\u00f3w-grafoman\u00f3w czerpi\u0105 niezachwian\u0105 pewno\u015b\u0107, \u017ce s\u0105 potrzebni literaturze i publiczno\u015bci, czemu twierdz\u0105, \u017ce maj\u0105 klucz do serc czytelnik\u00f3w? Co zreszt\u0105 mo\u017ce polega\u0107 na prawdzie, gdy si\u0119 zwa\u017cy wydawnicze sukcesy i obroty (w sensie finansowym) holokiczowc\u00f3w? Sk\u0105d si\u0119 bierze rynkowe zapotrzebowanie na tandet\u0119 niby z gett, kacet\u00f3w, krematori\u00f3w? Dlaczego publika \u0142yka bez oporu ewidentne fa\u0142szerstwa historyczne i bajdy bez najmniejszych cho\u0107by oznak prawdopodobie\u0144stwa? Nie wiem. To trzeba by\u0142oby wnikliwie zbada\u0107 \u2013 z udzia\u0142em historyk\u00f3w, socjolog\u00f3w, antropolog\u00f3w kultury, psycholog\u00f3w i psychiatr\u00f3w. Intuicja wszelako podpowiada mi, \u017ce chodzi\u0107 mo\u017ce o niezaspokojony na innej drodze instynkt uczestnictwa – cho\u0107by zdalnego, imaginacyjnego – w koszmarze, kt\u00f3ry niekoniecznie i nie zawsze \u017ale si\u0119 ko\u0144czy. A krematoryjne t\u0142o sw\u0105 brutaln\u0105 jednoznaczno\u015bci\u0105 wydatnie przecie\u017c wzmaga emocje pierwszoplanowej intrygi \u2013 na og\u00f3\u0142 romansowej… W ka\u017cdym razie literatura ze s\u0142owem Auschwitz w tytule i pasiakiem na ok\u0142adce sprzedaje si\u0119 dwa razy szybciej i gor\u0119cej ni\u017c teksty r\u00f3wnie durne i bezczelne, ale pozbawione miana Auschwitzu na czele… Czemu?…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":5526,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[512,5,22],"tags":[521],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5524"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5524"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5524\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5527,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5524\/revisions\/5527"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5526"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5524"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5524"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5524"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
Ocena ok\u0142adki: 4\/5<\/b><\/span><\/p>\n…kominy zaci\u0105gni\u0119te na wart\u0119…<\/b><\/u><\/span><\/h2>\n
(16 02 2026)<\/b><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"