![\"\"](\"http:\/\/100zastu.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/dalrymple-szlak-20251106-poziom-300x219.jpg\")
Z\u0142oty Szlak
Prze\u0142o\u017cy\u0142a Berenika Janczarska
Wydawnictwo Noir sur Blanc, Warszawa 2025<\/b><\/h3>\n
Rekomendacja: 4\/7 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 0… Ten ci\u0105g znamy jako cyfry (wtedy, gdy s\u0105 graficznymi przedstawieniami u\u017cywanych w systemie liczenia znak\u00f3w) lub liczby (gdy s\u0105 oznaczeniami warto\u015bci i pozycji w systemie liczenia) arabskie. W nazwie kryje si\u0119 oczywi\u015bcie wyra\u017ana sugestia pochodzenia matematycznego systemu dziesi\u0119tnego \u2013 z Arabii mianowicie, czemu zreszt\u0105 nie przeczy\u0142 znamienity propagator systemu \u2013 w\u0142oski uczony matematyk Leonardo z Pizy, znany powszechnie jako Fibonacci (czyli syn rodu Bonaccich). Jego dzie\u0142o \u201eLiber Abaci\u201d, kopiowane masowo i ciesz\u0105ce si\u0119 estym\u0105 kupc\u00f3w i bankier\u00f3w, w pewnym sensie zrewolucjonizowa\u0142o ksi\u0119gowo\u015b\u0107 i w og\u00f3le praktyk\u0119 pos\u0142ugiwania si\u0119 liczbami (a tzw. ci\u0105g Fibonacciego \u2013 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21 itd… – to kamie\u0144 milowy zastosowa\u0144 matematyki jako takiej). Ale Fibonacci raczej nie wiedzia\u0142, \u017ce jego arabscy nauczyciele i mentorzy s\u0105 tylko… po\u015brednikami, a tak naprawd\u0119 system liczenia dziesi\u0119tnego powsta\u0142 du\u017co wcze\u015bniej (zanim Arabowie – wyznawcy Allaha i jego proroka Mahometa, wy\u0142onili si\u0119 z piask\u00f3w pustyni bliskowschodniej i zacz\u0119li cokolwiek znaczy\u0107) oraz par\u0119 tysi\u0119cy mil dalej na wsch\u00f3d \u2013 w \u017cyznych dolinach rzek Indusu, Gangesu i Brahmaputry, czyli w Indiach po prostu…<\/p>\n Indyjski system liczenia wszelako sam nie przyszed\u0142 nad Morze \u015ar\u00f3dziemne. Ale jak, kt\u00f3r\u0119dy, za czyj\u0105 spraw\u0105? To dobre pytanie. Ale gdy si\u0119 zwa\u017cy, \u017ce ludzko\u015b\u0107 ca\u0142a, kt\u00f3ra w k\u0105ciku Afryki powsta\u0142a, skolonizowa\u0142a dost\u0119pny \u015bwiat w trybie w\u0119dr\u00f3wki pieszej (troch\u0119 wspomaganej \u017ceglug\u0105 na byle czym) \u2013 to dylemat cokolwiek si\u0119 rozja\u015bnia. Intelektualny dorobek ludzko\u015bci po prostu szed\u0142 karawanami i konwojami \u2013 kawa\u0142ek po kawa\u0142ku, ze wschodu na zach\u00f3d, z zachodu na wsch\u00f3d, z po\u0142udnia na p\u00f3\u0142noc, t\u0119dy i ow\u0119dy \u2013 mimo przeszk\u00f3d i oporu materii (szarej). My\u015bl okaza\u0142a si\u0119 towarem eksportowo-importowym, na r\u00f3wni ze z\u0142otem, szlachetnymi kamieniami, bawe\u0142n\u0105, jedwabiem, pieprzem oraz ga\u0142k\u0105 muszkato\u0142ow\u0105 (i co tam jeszcze te karawany nosi\u0142y). No i przewozi\u0107 j\u0105 by\u0142o \u0142atwiej \u2013 po cz\u0119\u015bci przecie\u017c w g\u0142owach uczonych i nauczonych, za\u015b r\u0119kopi\u015bmienne kodeksy i ksi\u0119gi zapewne nie sprawia\u0142y takich trudno\u015bci w transporcie jak korzenne przyprawy…<\/p>\n Rejon \u015bwiata mi\u0119dzy wschodnimi kra\u0144cami Europy a zachodnim skrajem wielkiego oceanu, na po\u0142udnie od Himalaj\u00f3w i stowarzyszonych z nimi wy\u017cyn, na po\u0142udnie od niego\u015bcinnej Syberii \u2013 od tysi\u0105cleci t\u0119tni\u0142 ruchem. Nieustanna zmiana po\u0142o\u017cenia by\u0142a immanentn\u0105 cech\u0105 zamieszkuj\u0105cych (to poj\u0119cie do\u015b\u0107 wzgl\u0119dne…) tamte terytoria lud\u00f3w, narod\u00f3w i milion\u00f3w (dos\u0142ownie) aktywnych \u017cyciowo jednostek. W\u0119drowali \u017co\u0142nierze (w wiadomych, oczywistych celach), kupcy, mnisi, wyznawcy bog\u00f3w w oczekiwaniu zbawienia, biedacy dla poprawy losu, pasterze poszukuj\u0105cy zielonych pastwisk, prorocy, uczeni, z\u0142odzieje, \u0142owcy i marzyciele, czepiaj\u0105cy si\u0119 wiary, \u017ce co\u015b by\u0107 musi, do cholery, za zakr\u0119tem drogi, za horyzontem. Prawd\u0119 m\u00f3wi\u0105c \u2013 wszyscy\u015bmy w\u0119drowali, w swoim czasie.<\/p>\n Nasza malutka Europa jest na ko\u0144cu tych wielkich szlak\u00f3w. Prawd\u0119 m\u00f3wi\u0105c \u2013 dalej ju\u017c si\u0119 i\u015b\u0107 nie da\u0142o (popatrzcie na mapy i globusy). To dlatego zap\u0119dzeni w k\u0105t P\u00f3\u0142wyspu Iberyjskiego i przyparci do wielkiej atlantyckiej wody neandertalczycy wygin\u0119li, wymarli, przepadli (cho\u0107 dwa procent gen\u00f3w zostawili nam na zawsze). To dlatego wielkie fale w\u0119druj\u0105cych lud\u00f3w \u2013 Hun\u00f3w, German\u00f3w, Awar\u00f3w, Arab\u00f3w, S\u0142owian, Ugrofin\u00f3w, Mongo\u0142\u00f3w i wielu innych \u2013 wytraca\u0142y p\u0119d i albo si\u0119 cofa\u0142y, albo zmienia\u0142y tryb \u017cycia na osiad\u0142y i roztapia\u0142y si\u0119 w masie dawniejszych przybysz\u00f3w. Tak, tak \u2013 Europa przez wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 swego \u015bwiadomego (tzn. zaludnionego) istnienia kontynentalnego by\u0142a zadupiem cywilizacji, appendixem<\/i> bez globalnego znaczenia. Tylko raz w epoce staro\u017cytnej zwrot grecko-rzymski wyni\u00f3s\u0142 Europ\u0119 \u2013 a przynajmniej jej cz\u0119\u015b\u0107 \u2013 do rangi kulturowego sukcesu i cywilizacyjnego przyw\u00f3dztwa. I jak to si\u0119 sko\u0144czy\u0142o? Kiepsko \u2013 na szcz\u0119\u015bcie ocala\u0142y niewielkie resztki imperialne, kt\u00f3re pos\u0142u\u017cy\u0142y do odbudowy pot\u0119gi, a Europejczycy odegrali si\u0119 na ludach Azji, bo jako jedyni na wielk\u0105 skal\u0119 \u2013 pomi\u0144my tu zdolno\u015bci nautyczne lud\u00f3w Oceanu Spokojnego – opanowali sztuk\u0119 p\u0142ywania oceanicznego. Budowali dzielne, trwa\u0142e okr\u0119ty, nauczyli si\u0119 korzysta\u0107 z si\u0142y wiatru, opanowali sztuk\u0119 nawigacji, czyli wybierania i odnajdywania kursu.<\/p>\n No i mieli \u201echi\u0144skie szcz\u0119\u015bcie\u201d… Dacie wiar\u0119, \u017ce gdy na pocz\u0105tku XVI stulecia forpoczty europejskich flot wp\u0142ywa\u0142y (od po\u0142udnia) na Ocean Indyjski, to \u017ceglowa\u0142y po pustych wodach? Po prostu \u2013 kilkadziesi\u0105t lat wcze\u015bniej, w rezultacie chi\u0144skich wojen dynastycznych, na mocy cesarskiego edyktu spalono wielk\u0105 (licz\u0105c\u0105 tysi\u0105ce jednostek) flot\u0119 pe\u0142nomorskich d\u017conek, kt\u00f3ra bez k\u0142opot\u00f3w p\u0142ywa\u0142a do Indii i na wschodnie wybrze\u017ce Afryki, a bodaj\u017ce te\u017c do Australii. Gdyby te jednostki by\u0142y w s\u0142u\u017cbie, panowie Vasco da Gama i Ferdynand Magellan (to znaczy akurat Magellan sw\u00f3j ty\u0142ek bezmy\u015blnie utraci\u0142, wdaj\u0105c si\u0119 w megaloma\u0144sk\u0105 awantur\u0119 z krajowcami na Filipinach) nie mieliby czego szuka\u0107 – uratowaliby ty\u0142ki, tylko robi\u0105c gracko zwrot przez ruf\u0119 i oddalaj\u0105c si\u0119 pospiesznie. No, ale nie musieli \u2013 a inni przeciwnicy na tamtych wodach, czyli floty arabskie, hinduskie i sundajskie, nie by\u0142y tak technicznie i militarnie zaawansowane, a uprawia\u0142y w zasadzie tylko \u017ceglug\u0119 kabota\u017cow\u0105.<\/p>\n Dalrymple w istocie zajmuje si\u0119 epok\u0105 przed pojawieniem si\u0119 europejskich karawel na azjatycko-afryka\u0144skich wodach \u2013 gdy w centrum tamtego \u015bwiata tkwi\u0142y niepodzielnie wielkie, z\u0142ote Indie, s\u0105siaduj\u0105ce z monarchi\u0105 persk\u0105, konsumuj\u0105c\u0105 resztki niegdysiejszej pot\u0119gi i zmagaj\u0105c\u0105 si\u0119 z ekspansj\u0105 Arab\u00f3w. Gdy za barier\u0105 (ale do przebycia…) Himalaj\u00f3w i Tybetu nieustannie ros\u0142a moc Chin, a na wschodzie oceanu kwit\u0142y spo\u0142eczno\u015bci wielkich wysp Archipelagu Sundajskiego oraz krain Khmer\u00f3w, Taj\u00f3w i Wietnamczyk\u00f3w. To jest universum<\/i> Z\u0142otego Szlaku \u2013 opowie\u015bci o rzadkiej (w sumie dziej\u00f3w ludzkiej cywilizacji) totalnej kooperacji lud\u00f3w (aczkolwiek broni te\u017c u\u017cywano od czasu do czasu) \u2013 nie tylko na poziomie handlowej wymiany, ale przede wszystkim religijnej osmozy i trwa\u0142ego, zgo\u0142a instytucjonalnego kr\u0105\u017cenia potencja\u0142u oraz dorobku intelektualnego. To Indie \u2013 w \u017cadnym za\u015b razie nie Chiny i ich rozreklamowany, aczkolwiek… nieistniej\u0105cy w tej skali, jak\u0105 si\u0119 mu przypisuje w propagandzie imperialnej, drugorz\u0119dny w istocie Jedwabny Szlak \u2013 by\u0142y zarazem centrum i osi\u0105 w\u0119dr\u00f3wki: ludzi, towar\u00f3w, kapita\u0142u, my\u015bli tudzie\u017c ideologii, religii, j\u0119zyka, obyczaju. To Indie \u2013 nie Chiny \u2013 by\u0142y wtedy, czyli na prze\u0142omie tysi\u0105cleci, g\u0142\u00f3wnym \u017ar\u00f3d\u0142em cywilizacyjnego post\u0119pu w dziedzinie my\u015bli.<\/p>\n Jak ten mechanizm promieniowania intelektualnego Z\u0142otego Szlaku wygl\u0105da\u0142 i dzia\u0142a\u0142 w praktyce? Odpowied\u017a znajdziecie w czwartym rozdziale dzie\u0142a Dalrymple’a \u2013 Morzu Klejnot\u00f3w \u2013 o funkcjonowaniu najs\u0142awniejszego klasztoru-uniwersytetu buddyjskiego w Nalandze (p\u00f3\u0142nocno-wschodnie Indie, r\u00f3wnina nad Gangesem u podn\u00f3\u017ca Himalaj\u00f3w; dzi\u015b w stanie Bihar). Kilka tysi\u0119cy mnich\u00f3w (od trzech do dziesi\u0119ciu tysi\u0119cy) mieszka\u0142o tam na koszt pa\u0144stwa i studiowa\u0142o w najwi\u0119kszej bibliotece \u00f3wczesnego \u015bwiata \u015bwi\u0119te teksty buddyzmu. Byli nie tylko rdzennymi Hindusami; przychodzili z Tybetu, Nepalu, Lanki, wysp indonezyjskich, Persji, Indochin, z Chin i Korei. Jeden z takich adept\u00f3w buddyzmu \u2013 niejaki Xuanzang z Chin \u2013 w VII wieku napisa\u0142 s\u0142awn\u0105 relacj\u0119 z szesnastoletniej podr\u00f3\u017cy do Nalandy i pobieraniu tam\u017ce stosownych nauk (potem sam w Chinach by\u0142 cenionym nauczycielem i reformatorem). St\u0105d wiemy wiele o przekraczaj\u0105cym granice narod\u00f3w i imperi\u00f3w znaczeniu indyjskiej wiedzy o \u015bwiecie.<\/p>\n Czas by\u0142by najwy\u017cszy, by indyjski wk\u0142ad w cywilizacj\u0119 nale\u017cycie oceni\u0107 i doceni\u0107. Wizyta badawcza (nie zdawkowa i \u017cadn\u0105 miar\u0105 nie kurtuazyjna) Dalrymple’a w tej historii ma znaczenie konstytucyjne. Oraz rekonstrukcyjne. Szkocki historyk podj\u0105\u0142 trud (udany!) przywr\u00f3cenia Indiom odpowiadaj\u0105cego randze i dorobkowi intelektualnemu tej krainy miejsca w piramidzie zas\u0142ug dla dziej\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata. To co\u015b w rodzaju zado\u015b\u0107uczynienia i oddania honor\u00f3w \u2013 w ko\u0144cu to Brytyjczycy zadali cios indyjskiej pot\u0119dze \u2013 teraz czas na s\u0142uszn\u0105 rekompensat\u0119…<\/p>\n Tomasz Sas William Dalrymple\u00a0 Z\u0142oty Szlak Prze\u0142o\u017cy\u0142a Berenika Janczarska Wydawnictwo Noir sur Blanc, Warszawa 2025 Rekomendacja: 4\/7 Ocena ok\u0142adki: 3\/5 \u015awiat jest drog\u0105… 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 0… Ten ci\u0105g znamy jako cyfry (wtedy, gdy s\u0105 graficznymi przedstawieniami u\u017cywanych w systemie liczenia znak\u00f3w) lub liczby (gdy s\u0105 oznaczeniami warto\u015bci i pozycji w systemie liczenia) arabskie. W nazwie kryje si\u0119 oczywi\u015bcie wyra\u017ana sugestia pochodzenia matematycznego systemu dziesi\u0119tnego \u2013 z Arabii mianowicie, czemu zreszt\u0105 nie przeczy\u0142 znamienity propagator systemu \u2013 w\u0142oski uczony matematyk Leonardo z Pizy, znany powszechnie jako Fibonacci (czyli syn rodu Bonaccich). Jego dzie\u0142o \u201eLiber Abaci\u201d, kopiowane masowo i ciesz\u0105ce si\u0119 estym\u0105 kupc\u00f3w i bankier\u00f3w, w pewnym sensie zrewolucjonizowa\u0142o ksi\u0119gowo\u015b\u0107 i w og\u00f3le praktyk\u0119 pos\u0142ugiwania si\u0119 liczbami (a tzw. ci\u0105g Fibonacciego \u2013 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21 itd… – to kamie\u0144 milowy zastosowa\u0144 matematyki jako takiej). Ale Fibonacci raczej nie wiedzia\u0142, \u017ce jego arabscy nauczyciele i mentorzy s\u0105 tylko… po\u015brednikami, a tak naprawd\u0119 system liczenia dziesi\u0119tnego powsta\u0142 du\u017co wcze\u015bniej (zanim Arabowie – wyznawcy Allaha i jego proroka Mahometa, wy\u0142onili si\u0119 z piask\u00f3w pustyni bliskowschodniej i zacz\u0119li cokolwiek znaczy\u0107) oraz par\u0119 tysi\u0119cy mil dalej na wsch\u00f3d \u2013 w \u017cyznych dolinach rzek Indusu, Gangesu i Brahmaputry,…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":5501,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[26,500],"tags":[158],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5499"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5499"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5499\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5591,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5499\/revisions\/5591"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5501"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5499"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5499"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5499"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
Ocena ok\u0142adki: 3\/5<\/b><\/span><\/p>\n\u015awiat jest drog\u0105…<\/b><\/u><\/span><\/h2>\n
(27 01 2026)<\/b><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"