![\"\"](\"http:\/\/100zastu.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/szymiczkowa-20251127-poziom-300x209.jpg\")
Szale\u0144stwo i \u015bmier\u0107 sp\u0142yn\u0105 z g\u00f3r
Wydawnictwo Znak litera nova, Krak\u00f3w 2025<\/b><\/p>\n
Maryla Szymiczkowa\u00a0
Szale\u0144stwo i \u015bmier\u0107 sp\u0142yn\u0105 z g\u00f3r
Wydawnictwo Znak litera nova, Krak\u00f3w 2025<\/b><\/p>\n
Rekomendacja: 3\/7 Kiedy jeszcze poruszanie si\u0119 po stromiznach nie sprawia\u0142o mi problem\u00f3w – tylko przyjemno\u015b\u0107, a zdrowie og\u00f3lnie pozwala\u0142o na w\u0119drowny tryb \u017cycia, w stolicy polskich Tatr bywa\u0142em nader cz\u0119sto \u2013 kilkadziesi\u0105t pe\u0142nych sezon\u00f3w i nie-sezon\u00f3w by si\u0119 z tego uzbiera\u0142o. Mo\u017cna bowiem Zakopanego nie cierpie\u0107 \u2013 ale po prostu lepszej bazy do \u0142a\u017cenia po \u201estromym\u201d nie ma. Wsz\u0119dzie w miar\u0119 blisko, infrastruktura zadowalaj\u0105ca, a w razie niepogody (cz\u0119stej…) odpowiednie rozrywki na wyci\u0105gni\u0119cie r\u0119ki. Z czego nie omieszka\u0142em korzysta\u0107 za ka\u017cdym razem, gdym pod Giewontem bawi\u0142. Przez te bez ma\u0142a p\u00f3\u0142wiecze dorobi\u0142em si\u0119 tam grona znajomk\u00f3w i przyjaci\u00f3\u0142, mia\u0142em ulubiony bar (\u201eAnemon\u201d na Krup\u00f3wkach; oferta single malt\u00f3w wzruszaj\u0105co pe\u0142na), kilka oswojonych knajpek i restauracyj \u2013 z niezapomnianym \u201ePorajem\u201d na czele (nigdzie lepszych rydz\u00f3w z patelni nie u\u015bwiadczy\u0142e\u015b, \u017ce ju\u017c o kanapce z awanturk\u0105 do sety na rozgrzewaj\u0105cym \u015bniadanku nie wspomniawszy…), mia\u0142em nawet zaprzyja\u017anione stragany owocowe i oscypkowe oraz znajom\u0105 bac\u00f3wk\u0119 na Drodze pod Reglami… Wspomn\u0119 jeszcze kawiarni\u0119 \u201eSamanta\u201d (te krem\u00f3wki, kt\u00f3re zwyk\u0142em nazywa\u0107 \u2013 przekorny Kongresowiak \u2013 napoleonkami!) na Witkiewicza, Przynajmniej dwa schroniska g\u00f3rskie na obu kra\u0144cach Tatr zwyk\u0142em uwa\u017ca\u0107 za swoje: gniazdo \u0141api\u0144skich w Morskim Oku i gmach na Polanie Chocho\u0142owskiej, gdzie gazdowa\u0142 niezapomniany przyjaciel Idek Macuga. Z biegiem lat doczeka\u0142em si\u0119 nawet znajomych mogi\u0142 na cmentarzach \u2013 jednej na P\u0119ksowym Brzyzku i wielu na Nowotarskiej… W sumie m\u00f3g\u0142bym (cho\u0107 tego nie robi\u0119) uwa\u017ca\u0107 si\u0119 za tamtejszego bywalca.<\/p>\n Nie bez powodu zatem \u015bledz\u0119 uwa\u017cnie tak zwan\u0105 zakopia\u0144sk\u0105 literatur\u0119. Ostatnio nic specjalnego, ale gdy w zapowiedziach Znaku pojawi\u0142a si\u0119 podtatrza\u0144ska proza Maryli Szymiczkowej, poczu\u0142em, \u017ce b\u0119dzie si\u0119 dzia\u0142o… Ba, Szymiczkowa! Wdowa po prenumeratorze \u201ePrzekroju\u201d, egeria \u201ePiwnicy pod Baranami\u201d, korektorka \u201eTygodnika\u201d (poprawia\u0142a Kisiela i Pilcha \u2013 to ju\u017c starczy na pomnik) i mistrzowska uk\u0142adaczka pischingera… Krakowska \u201elegenda\u201d \u017cywota pisarki przynosi zaszczyt jej kreatorom \u2013 Jackowi Dehnelowi i Piotrowi Tarczy\u0144skiemu. Trudno sobie wyobrazi\u0107 lepiej skrojon\u0105 figur\u0119 literack\u0105. A jeszcze trudniej \u2013 \u017ce ta figura zrobiona tylko po to, by jej r\u0105czkami ulepi\u0107 kolejn\u0105 figur\u0119 \u2013 tym razem bohaterk\u0119 fabularnych opowie\u015bci kryminalnych \u2013 bohaterk\u0119 w sensie detektywnym raczej, ni\u017c zbrodniczym.<\/p>\n Szymiczkowa bowiem wykreowa\u0142a pani\u0105 profesorow\u0105 Zofi\u0119 Ignacow\u0105 Szczupaczy\u0144sk\u0105, czcigodn\u0105 ma\u0142\u017conk\u0119 krakowskiego profesora uniwersyteckiego i ozdob\u0119 tamecznego mieszcza\u0144stwa z wy\u017cszej p\u00f3\u0142ki i z pretensjami (aczkolwiek, co by\u0142a uprzejma dyskretnie skrywa\u0107, pochodz\u0105c\u0105 z Przemy\u015bla c\u00f3rk\u0105 aptekarza) \u2013 dam\u0119 energiczn\u0105, bezkompromisowo w\u015bcibsk\u0105, dobrze poinformowan\u0105, uzbrojon\u0105 (okuty szpic parasolki we wprawnych r\u0105czkach to nie byle co; lepiej nie pr\u00f3bujcie konfrontacji) oraz nap\u0119dzan\u0105 (z moc\u0105 dampfmaszyny z wiecznym, niegasn\u0105cym pod \u017cadnym pozorem ogniem pod kot\u0142em) przez niespo\u017cyty tudzie\u017c arcyprzenikliwy instynkt tropicielski. Nakierowany na rozwi\u0105zywanie zagadek kryminalnych i wykrywanie sprawc\u00f3w zbrodni. Szczupaczy\u0144ska jest bowiem detektywem-amatorem (pozw\u00f3lcie, \u017ce nie u\u017cyj\u0119 feminatywu \u201edetektywka\u201d, bo brzmi on i wygl\u0105da niezmiernie g\u0142upio), spiritus movens<\/i> licznych proces\u00f3w rozwi\u0105zywania zagadek kryminalnych trapi\u0105cych lokalne spo\u0142ecze\u0144stwo krakowskie tudzie\u017c tamtejsz\u0105 szanown\u0105 policj\u0119 kryminaln\u0105 \u2013 podpor\u0119 cesarsko-kr\u00f3lewskiej dwujedynej monarchii Habsburg\u00f3w.<\/p>\n I to ju\u017c sze\u015b\u0107 razy \u2013 tyle bowiem liczy tom\u00f3w (na razie, jak mniemam) cykl opowie\u015bci o \u015bledztwach kryminalnych profesorowej Szczupaczy\u0144skiej. Sz\u00f3sty to w\u0142a\u015bnie \u201eSzale\u0144stwo…\u201d – wyprawa do Zakopanego, co w pocz\u0105tkach dwudziestego wieku w \u015brodowisku krakowskiego konserwatywnego mieszcza\u0144stwa wci\u0105\u017c by\u0142o wyzwaniem \u2013 nie tyle mo\u017ce logistycznym, bo przecie\u017c kursowa\u0142a ju\u017c kolej \u017celazna, co psychicznym, a zw\u0142aszcza moralnym, bowiem wspomniane \u015brodowisko zgodnie (i w pewnym sensie trafnie) identyfikowa\u0142o Zakopane jako gniazdo rozpusty, zgnilizny, mi\u0119dzyp\u0142ciowej (i jednop\u0142ciowej tako\u017c) rozwi\u0105z\u0142o\u015bci i wszeteczno\u015bci wszelkiej \u2013 nowy Babilon bez ma\u0142a… Podobno nawet spiskowano tam przeciwko Najja\u015bniejszemu Panu i rosyjskim carom! A to ju\u017c wystarczaj\u0105cy pow\u00f3d, by trzyma\u0107 si\u0119 z dala od Tatr… O ile jednak knucie przeciw boskiemu i politycznemu porz\u0105dkowi \u015bwiata to dobry pretekst, by pomija\u0107 Zakopane w wilegiaturowych planach, to aura wyuzdania i sui generis<\/i> deprawacji mia\u0142a swoje powaby… Ba, najtwardsze moralnie jednostki nieodpart\u0105 pokus\u0119 odczuwa\u0142y, by si\u0119 z t\u0105 rozpasan\u0105 swawol\u0105 zmierzy\u0107, cho\u0107by w trybie misjonarskiej ofiarno\u015bci. Bo najpierw trzeba wroga dog\u0142\u0119bnie pozna\u0107, bo go potem tym skuteczniej naprawia\u0107…<\/p>\n Profesorowa Szczupaczy\u0144ska pewnej wiosny w pierwszej dekadzie XX wieku trafi\u0142a do Zakopanego dzi\u0119ki swym instynktom \u015bledczym, tym razem sprz\u0119gni\u0119tym z niegodziw\u0105 intryg\u0105 zakochanego w Zofii s\u0119dziego \u015bledczego Rajmunda Klossowitza. On\u017ce s\u0119dzia powa\u017cy\u0142 si\u0119 wys\u0142a\u0107 profesorowej telegraficzne wezwanie do natychmiastowego stawiennictwa pod Tatrami w celu rozwik\u0142ania zagadki zbrodni \u2013 zagadki, kt\u00f3rej tylko ona potrafi\u0142aby sprosta\u0107. Nieca\u0142e dwa dni zaj\u0119\u0142o profesorowej rozszyfrowanie wrednego podst\u0119pu s\u0119dziego: \u017cadnej zbrodni nie by\u0142o, bo nie istnia\u0142 \u017caden Klimek Wawrytko, a Klossowitz umie\u015bci\u0142 Zofi\u0119 na kwaterze w tej samej g\u00f3ralskiej cha\u0142upie, co i on stan\u0105\u0142 w drugiej izbie, by tym \u0142acniej nastawa\u0107 na cnot\u0119 profesorowej i zmaterializowa\u0107 swe chucie w ognistym romansie. W\u015bciek\u0142a profesorowa przeprowadzi\u0142a si\u0119 do pensjonatu \u201eDziewi\u0119\u0107si\u0142\u201d, ale nie wyjecha\u0142a z Zakopanego, bowiem w tak zwanym mi\u0119dzyczasie na jaw wysz\u0142a zbrodnia prawdziwa \u2013 w Jaskini Magurskiej dwaj tury\u015bci odkryli zasypanie niedok\u0142adnie kamieniami cia\u0142o niejakiego J\u0119drusia Kolibki, prowadzaj\u0105cego turyst\u00f3w po halach, prze\u0142\u0119czach i turniach m\u0142odego g\u00f3rala, psa na baby i cz\u0142eka wielce lubi\u0105cego typowe rozrywki ludowe spod samiu\u015bkich Tater; weso\u0142y J\u0119dru\u015b dosta\u0142 ciupag\u0105 bez \u0142eb… Ta tajemnicza zbrodnia zatrzyma\u0142a Szczupaczy\u0144sk\u0105 pod Giewontem.<\/p>\n Dalszych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w intrygi oczywi\u015bcie nie zdradzamy \u2013 bo umow\u0119 mamy. Ale mniejsza o nie \u2013 i tak bowiem sama kryminalna osnowa tej historii wydaje si\u0119 prosta jak konstrukcja cepa. Posz\u0142o o mezalians i pieni\u0105dze, ale tak jakby wszystko na odwyrtk\u0119: zbankrutowany ceperski lekkoduch liczy\u0142 na g\u00f3ralski spadek. No i tyle… Przyzna\u0107 wszelako nale\u017cy, \u017ce Szymiczkowa \u0142adnie nici popl\u0105ta\u0142a, wi\u0119c samo rozwi\u0105zanie wymusi\u0142o na profesorowej Szczupaczy\u0144skiej troch\u0119 wi\u0119cej wysi\u0142ku intelektualnego. Lecz w sumie, w \u015bwietle jej niegdysiejszych sukces\u00f3w detektywistycznych (na przyk\u0142ad w \u201e\u015amierci na Wenecji\u201d) – szczeg\u00f3lnie intensywnie si\u0119 nie napracowa\u0142a.<\/p>\n Ale nic w tym zdro\u017cnego. Intryga kryminalna nie jest bowiem istot\u0105 prozy madame Szymiczkowej \u2013 jeno pretekstem do zrekonstruowania fragmentu obyczajowej historii Zakopanego u progu XX wieku. Szymiczkowa (znaczy Dehnel i Tarczy\u0144ski) inkrustuje sw\u0105 opowie\u015b\u0107 prawdziwymi postaciami historycznymi. S\u0105 wi\u0119c ojciec i syn Witkiewiczowie \u2013 architekt i przysz\u0142y dramaturg-skandalista, s\u0105 konkuruj\u0105cy o pacjent\u00f3w lekarze-w\u0142a\u015bciciele zakopia\u0144skich zak\u0142ad\u00f3w leczniczych Chramiec i D\u0142uski, pojawia si\u0119 hrabina Zamoyska oraz Jan Gwalbert Pawlikowski (ekonomista, publicysta, polityk, taternik) \u2013 posta\u0107 w dziejach Zakopanego tak wybitna, \u017ce a\u017c… prawie zapomniana. Szymiczkowa anga\u017cuje zakopia\u0144skich celebryt\u00f3w w \u015bledztwo Szczupaczy\u0144skiej, co niew\u0105tpliwie dodaje autentyzmu, realizmu i prawdopodobie\u0144stwa fabule. Potrzebnie czy nie \u2013 to kwestia dyskusyjna…<\/p>\n Nawet czarny charakter nosi literackie nazwisko Pochro\u0144 (pami\u0119tacie, sk\u0105d ono?) i rzuca w rozmowie fraz\u0119 z… p\u00f3\u017aniejszej o wiek piosenki niejakiego S\u0142awomira Zapa\u0142y (tego, co polewa\u0142 si\u0119 szampanem). Wyszukiwanie takich smaczk\u00f3w, ozd\u00f3bek i \u201ewkr\u0119ce\u0144\u201d w materii prozy Dehnela i Tarczy\u0144skiego to przednia jest zabawa, niew\u0105tpliwie umilaj\u0105ca lektur\u0119. Do kt\u00f3rej zach\u0119cam…<\/p>\n Tomasz Sas Maryla Szymiczkowa\u00a0 Szale\u0144stwo i \u015bmier\u0107 sp\u0142yn\u0105 z g\u00f3r Wydawnictwo Znak litera nova, Krak\u00f3w 2025 Rekomendacja: 3\/7 Ocena ok\u0142adki: 4\/5 Mi\u0142o\u015b\u0107, mi\u0142o\u015b\u0107 w Zakopanem (i kadawer ciupa\u017ck\u0105 por\u0105bany)… Kiedy jeszcze poruszanie si\u0119 po stromiznach nie sprawia\u0142o mi problem\u00f3w – tylko przyjemno\u015b\u0107, a zdrowie og\u00f3lnie pozwala\u0142o na w\u0119drowny tryb \u017cycia, w stolicy polskich Tatr bywa\u0142em nader cz\u0119sto \u2013 kilkadziesi\u0105t pe\u0142nych sezon\u00f3w i nie-sezon\u00f3w by si\u0119 z tego uzbiera\u0142o. Mo\u017cna bowiem Zakopanego nie cierpie\u0107 \u2013 ale po prostu lepszej bazy do \u0142a\u017cenia po \u201estromym\u201d nie ma. Wsz\u0119dzie w miar\u0119 blisko, infrastruktura zadowalaj\u0105ca, a w razie niepogody (cz\u0119stej…) odpowiednie rozrywki na wyci\u0105gni\u0119cie r\u0119ki. Z czego nie omieszka\u0142em korzysta\u0107 za ka\u017cdym razem, gdym pod Giewontem bawi\u0142. Przez te bez ma\u0142a p\u00f3\u0142wiecze dorobi\u0142em si\u0119 tam grona znajomk\u00f3w i przyjaci\u00f3\u0142, mia\u0142em ulubiony bar (\u201eAnemon\u201d na Krup\u00f3wkach; oferta single malt\u00f3w wzruszaj\u0105co pe\u0142na), kilka oswojonych knajpek i restauracyj \u2013 z niezapomnianym \u201ePorajem\u201d na czele (nigdzie lepszych rydz\u00f3w z patelni nie u\u015bwiadczy\u0142e\u015b, \u017ce ju\u017c o kanapce z awanturk\u0105 do sety na rozgrzewaj\u0105cym \u015bniadanku nie wspomniawszy…), mia\u0142em nawet zaprzyja\u017anione stragany owocowe i oscypkowe oraz znajom\u0105 bac\u00f3wk\u0119 na Drodze pod Reglami… Wspomn\u0119 jeszcze kawiarni\u0119 \u201eSamanta\u201d (te krem\u00f3wki, kt\u00f3re zwyk\u0142em nazywa\u0107 \u2013 przekorny Kongresowiak \u2013 napoleonkami!) na Witkiewicza, Przynajmniej dwa schroniska g\u00f3rskie na…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":5431,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[306,363],"tags":[305],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5429"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5429"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5429\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5457,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5429\/revisions\/5457"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5431"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5429"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5429"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5429"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
Ocena ok\u0142adki: 4\/5<\/b><\/span><\/p>\nMi\u0142o\u015b\u0107, mi\u0142o\u015b\u0107 w Zakopanem (i kadawer ciupa\u017ck\u0105 por\u0105bany)…<\/b><\/u><\/span><\/h2>\n
(27 11 2025)<\/b><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"