{"id":5239,"date":"2025-06-22T14:19:34","date_gmt":"2025-06-22T12:19:34","guid":{"rendered":"https:\/\/100zastu.pl\/?p=5239"},"modified":"2025-08-26T02:29:44","modified_gmt":"2025-08-26T00:29:44","slug":"konce-swiatow","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2025\/06\/22\/konce-swiatow\/","title":{"rendered":"Ko\u0144ce \u015bwiat\u00f3w"},"content":{"rendered":"\n

Ziemowit Szczerek\u00a0 \"\"<\/strong>
Ko\u0144ce \u015bwiat\u00f3w <\/strong>
Wydawnictwo Czarne, Wo\u0142owiec 2025<\/strong><\/h3>\n

Rekomendacja: 2\/7 <\/strong><\/span>
Ocena ok\u0142adki: 3\/5<\/strong><\/span><\/p>\n

Ko\u0144ca \u015bwiata nie ma i nie b\u0119dzie…<\/u><\/strong><\/span><\/h2>\n

K\u0105t globu, w kt\u00f3rym aktualnie przebywamy, Matce Naturze uda\u0142 si\u0119 \u2013 ale nienadzwyczajnie… Zreszt\u0105 popatrzcie sami: g\u00f3ry co do zasady mniejsze ni\u017c gdzie indziej, rzeki te\u017c nie za bardzo \u2013 poza Dnieprem i Dunajem kar\u0142owate jakie\u015b, lasy rachityczne, pola nudne, miasta kurduplowate o urodzie umiarkowanej, ludzie \u2013 no c\u00f3\u017c: kartofel, rzepa, burak i baranica, czasem rakija… Co do kolor\u00f3w i zapach\u00f3w \u2013 sami wiecie, jak jest. Bury \u015bwiat, pierdz\u0105cy ustawicznie, napruty, zarzygany i szmaciany. Mocz, bimber, benzynowe spaliny, papierosowy dym, stosy post-cywilizacyjnych \u015bmieci, b\u0142oto i \u201echemia prosto z Niemiec\u201d. Tak si\u0119 to posk\u0142ada\u0142o. Nic na to nie poradzimy. Taki mamy klimat…<\/p>\n

Taki mniej wi\u0119cej wielok\u0105t \u2013 Mittel-und-Ost-Europe \u2013 paroma liniami prostymi i krzywymi da si\u0119 narysowa\u0107, wyznaczaj\u0105c obszar penetracji. Od jeziora Onega do jeziora Sewan. Od prawdziwego pocz\u0105tku Azji na przej\u015bciu granicznym Kapitan Andreevo do Tirany, ale \u0142ukiem przez Macedoni\u0119 i Grecj\u0119. Od Tirany do Sopronu. Od Hollabr\u00fc<\/span>nn do Chebu. Od Chebu przez \u015awinouj\u015bcie do Kr\u00f3lewca. A w Kr\u00f3lewcu \u2013 jak cudem dojedziecie \u2013 mo\u017cecie sobie na koniec z deprechy w tyt\u0119 strzeli\u0107. Mniej wi\u0119cej tyle. Chandra Uny\u0144ska w mordobijskim powiecie.<\/p>\n

Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce takie terytoria lubi\u0105 ambitni reporterzy, kultywuj\u0105cy styl gonzo i wszelk\u0105 uwielbiaj\u0105cy tandet\u0119 \u2013 natomiast mniej ch\u0119tni do pracy, gdy strzelaj\u0105 prawdziw\u0105 amunicj\u0105 (cho\u0107 uczciwie przyzna\u0107 wypada, \u017ce niekt\u00f3rzy znaj\u0105 si\u0119 dobrze z he\u0142mami i kamizelkami). Oni w zamian uprawiaj\u0105 turpizm, a po naszemu: kult brzydoty. Turpizm i gonzo, gonzo i turpizm – \u201enieroz\u0142\u0105czne siostry dwie\u201d… Syjamskie bez ma\u0142a. Bo \u015bwiat jako\u015b \u0142atwiej si\u0119 opisuje, gdy brzydki jest w kwestii formy i tre\u015bci \u2013 a do tego zastosuje si\u0119 pikarejsk\u0105 dezynwoltur\u0119 pisemnej relacji. A w tej dziedzinie Ziemowit Szczerek jest mistrzem…<\/p>\n

Ka\u017cdy, kto czyta\u0142 jego arcydzieln\u0105 zaiste \u201eSi\u00f3demk\u0119\u201d, wie, co mam na my\u015bli. Osi\u0105 koncepcji narracyjnej Szczerka jest droga – a mo\u017ce raczej podr\u00f3\u017c jako kompulsywny mus przesuwania si\u0119 z miejsca na miejsce \u2013 z szeroko zamkni\u0119tymi oczyma, \u201ewidz\u0105cymi\u201d tylko zaprogramowane komponenty rzeczywisto\u015bci, czyli syf, ki\u0142\u0119 i mogi\u0142\u0119 (plus monumentalne wypryski choroby zwanej szyldoz\u0105). Nieuleczalna beznadzieja… \u201eKo\u0144ce \u015bwiat\u00f3w\u201d to taki w\u0142a\u015bnie klasyczny reporta\u017c z drogi, tyle \u017ce nie jednym ciurkiem odbyty i zapisany. Ta sk\u0142adanina powsta\u0142a przez lata \u2013 sfastrygowana z przypadk\u00f3w, resztek, odpadk\u00f3w i zapomnianych niegdy\u015b pomys\u0142\u00f3w. I dobrze \u2013 nie jest bowiem w ludzkiej mocy przeby\u0107 tak\u0105 drog\u0119 w spos\u00f3b planowy i jedn\u0105 porz\u0105dkuj\u0105c\u0105 my\u015bl\u0105 nap\u0119dzany. Sam pomys\u0142 jawi si\u0119 jako wystarczaj\u0105co chory, a jego wykonanie zgo\u0142a niemo\u017cliwe. Nie tylko z powod\u00f3w logistycznych, ale przede wszystkim psychologicznych. Nieustanne obcowanie z brzydot\u0105 \u015bwiata (ba \u2013 aktywne poszukiwanie tej\u017ce) to zaj\u0119cie dla t\u0119giego psycho- i socjopaty. Normals wy\u0142o\u017cy si\u0119 na pierwszym zakr\u0119cie.<\/p>\n

I dobrze… Skoro \u015bwiat jest ciekaw, jak wygl\u0105daj\u0105 jego ko\u0144ce, niech wysy\u0142a w drog\u0119 tropicieli przygotowanych merytorycznie, fizjologicznie i mentalnie. A do tego takich, kt\u00f3rzy nie b\u0119d\u0105 sobie ro\u015bci\u0107 pretensji do odszkodowania, w razie gdyby misja si\u0119 nie powiod\u0142a. A poza tym wys\u0142annicy owi winni by\u0107 nielicho utalentowani sami z siebie. Reporterskiego pisania nauczy\u0107 si\u0119 bowiem nie spos\u00f3b. Ziemowit Szczerek talentu za\u015b ma w nadmiarze i w r\u00f3\u017cnych gatunkach \u2013 jest-ci on bowiem nie tylko dobrym reporterem, ale i ca\u0142kiem udanym prozaikiem, czyli posiadaczem fabularnej wyobra\u017ani. To \u2013 plus bogaty wokabularz i naturalna sk\u0142onno\u015b\u0107 do kunsztownej, wieloznacznej metafory \u2013 czyni z niego idealnego w\u0119drownego reportera, ulubie\u0144ca wydawc\u00f3w \u2013 dostarczaj\u0105cego bowiem krwistego towaru, dobrze sprzedaj\u0105cego si\u0119 w\u015br\u00f3d potrzebuj\u0105cej wci\u0105\u017c nowych podniet gawiedzi, kt\u00f3ra nie jest sk\u0142onna do ryzykownej penetracji ko\u0144c\u00f3w \u015bwiat\u00f3w na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119.<\/p>\n

Nie da si\u0119 ukry\u0107, \u017ce jako nar\u00f3d jeste\u015bmy wyposa\u017ceni w zbiorowe ego nadnaturalnych rozmiar\u00f3w. Godno\u015bciowo nad\u0119te jak purchawa, przem\u0105drza\u0142e, skore do bitki oraz nawalone jak messerschmitt \u2013 i oczywi\u015bcie katolickie do szpiku ko\u015bci. Oczywi\u015bci nie jest to tylko polska przypad\u0142o\u015b\u0107 \u2013 inne narody te\u017c tak maj\u0105. Dochodzi zatem do kolizji mi\u0119dzyplemiennych. Obserwacja tych zderze\u0144 to jeden z zabawniejszych moment\u00f3w naszej monotonnej egzystencji; chyba \u017ce nas wci\u0105gnie bezpo\u015brednio, a wtedy ratuj si\u0119, kto mo\u017ce… Ale gdy zachowasz dystans, to ogl\u0105danie behawioru Polak\u00f3w \u2013 poza limesem naturalnego wyst\u0119powania gatunku i w tzw. destynacjach zbiorowych (a w zasadzie stadnych) \u2013 jest zawsze \u017ar\u00f3d\u0142em nieustannej uciechy, aczkolwiek czasami zmierzaj\u0105cej ku abominacji, zawstydzeniu, w\u015bciek\u0142o\u015bci i wyparciu w ko\u0144cu. Lecz w zasadzie to temat na osobne opowiadanie; godzi si\u0119 tylko zauwa\u017cy\u0107 przy okazji, \u017ce Szczerek jest ca\u0142kowicie (no, prawie) wolny od obci\u0105\u017ce\u0144 tego rodzaju. Zatem jego osobiste idiosynkrazje przewa\u017cnie nie zak\u0142\u00f3caj\u0105 zapisu reporterskiej materii (no, mo\u017ce poza uczuleniem na szyldoz\u0119).<\/p>\n

I dobrze \u2013 studiowanie zapisk\u00f3w pana Ziemowita jest nad wyraz satysfakcjonuj\u0105ce, gdy zna si\u0119 za\u0142o\u017cenie, i\u017c rzeczony w granicach rozs\u0105dku nie konfabuluje, nie skleja, nie nadpisuje, nie uprawia narracji ba\u015bniowej i nie korzysta z m\u0142yn\u00f3w wyobra\u017ani. To znaczy b\u0105d\u017amy szczerzy \u2013 ta ksi\u0105\u017cka sama w sobie jest kontaminacj\u0105 \u2013 z wielu dr\u00f3g, z r\u00f3\u017cnych czas\u00f3w, miejsc i ludzi rozmaitych. To odpowied\u017a na wo\u0142anie rynku informacji \u2013 wo\u0142anie inspirowane potrzeb\u0105 zasi\u0119gni\u0119cia wiedzy o stanie spraw w naszym najbli\u017cszym otoczeniu – od Armenii, Karabachu i Gruzji pocz\u0105wszy, po Czeski Krumlov, Medzilaborce, Nowe Warpno i Kr\u00f3lewiec. Nie jest to potrzeba pierwszej kolejno\u015bci zaspokajania; co to, to nie \u2013 nie przesadzajmy. Ale chcemy wiedzie\u0107, co si\u0119 tam dzieje \u2013 w tej sytuacji ontologicznej ksi\u0105\u017cka Szczerka jest w sam raz. A \u017ce autor zarobi sobie po raz wt\u00f3ry na ju\u017c zebranym materiale? A c\u00f3\u017c to komu szkodzi? Nic w tym z\u0142ego nie ma. Liczy si\u0119 bowiem jako\u015b\u0107 \u2013 a w tej kwestii nie mam zarzut\u00f3w. Poza tym zawsze dobrze jest wiedzie\u0107, jak si\u0119 sprawy maj\u0105 w Mitylenie na wyspie Lesbos, w Broumovie i Suchumi, w Agdamie i L\u0105dku-Zdroju, w Chersoniu i \u015awinouj\u015bciu.<\/p>\n

W\u0119dr\u00f3wki Szczerka \u2013 pozornie bez \u0142adu i sk\u0142adu \u2013 maj\u0105 jeden cel ukryty: dowie\u015b\u0107, \u017ce w granicach, zakre\u015blonych prowizorycznym cyrklem autorskiej wyobra\u017ani, wszystko po staremu i wsz\u0119dzie tak samo. Innymi s\u0142owy: Wsch\u00f3d mentaln\u0105, na\u015bladowcz\u0105 prowincj\u0105 Zachodu jest i nic na razie nie da si\u0119 z tym zrobi\u0107. Zreszt\u0105 po co? To tylko kwestia czasu \u2013 \u017cadne sztuczne inkorporacje ani akceleracje nie zmieni\u0105 naturalnej ewolucji wydarze\u0144. Masowa homogenizacja terytori\u00f3w mi\u0119dzy Lizbon\u0105 a Charkowem to proces wielodekadowy; przyspieszy\u0107 t\u0119 akcj\u0119 mo\u017ce jedynie poczucie narastaj\u0105cej realno\u015bci rosyjskiego zagro\u017cenia \u2013 jak to si\u0119 dzieje teraz. Ale to te\u017c nie na pewno… Sam Szczerek chcia\u0142by przyspieszenia, ale chyba nie za tak\u0105 cen\u0119.<\/p>\n

Um\u00f3wmy si\u0119 zatem \u2013 gdzie\u015b tam s\u0105 granice (nie zawsze wyryte w pejza\u017cu – z zasiekami drut\u00f3w i checkpointami), miejsca, gdzie zaczynaj\u0105 si\u0119 robi\u0105ce r\u00f3\u017cnic\u0119 odmienno\u015bci, czyli konwencjonalne ko\u0144ce naszych \u015bwiat\u00f3w (znam pewnego radyka\u0142a, kt\u00f3ry twierdzi, \u017ce Azja zaczyna si\u0119 za Wa\u0142em Miedzeszy\u0144skim…). Z tym, \u017ce bardziej tkwi\u0105 w imaginacji, ni\u017c w terenie. Gdzie\u015b s\u0105 miejsca, w kt\u00f3rych bardziej si\u0119 czujemy u siebie, ni\u017c gdzie\u015b indziej. Ale to nie znaczy, \u017ce nawiedzaj\u0105c je, dotykamy definitywnego ko\u0144ca naszego \u015bwiata. Za horyzontem te\u017c co\u015b jest, warte uwagi ze wszech miar, nawet gdy czujemy si\u0119 tam intruzami, naje\u017ad\u017acami lub tylko niechcianymi go\u015b\u0107mi. Istotna chyba jest zmiana nastawienia \u2013 pozbycie si\u0119 poczucia wy\u017cszo\u015bci, potrzeby dominacji, nieproszonego \u201edoradztwa\u201d (nawet w dobrej wierze). Nasze peryferie to te\u017c ich peryferie – tylko z drugiego brzegu; ko\u0144c\u00f3w \u015bwiata \u2013 nawet tych wyobra\u017conych \u2013 lepiej nie przesuwa\u0107 po mapach kombinacyjnymi pochodami konika szachowego.<\/p>\n

Ale poza wszystkim zauwa\u017cam ze smutkiem i zniecierpliwieniem, \u017ce poetyka gonzo w\u0119dr\u00f3wek Szczerka zaczyna mnie ju\u017c poma\u0142u nudzi\u0107. No bo ile mo\u017cna ekscytowa\u0107 si\u0119 soczystymi opisami sanitarno-higienicznych obyczaj\u00f3w Bu\u0142gar\u00f3w albo paralelnym spisem r\u00f3\u017cnic dostrzegalnych go\u0142ym okiem po obu brzegach \u0141u\u017cyckiej Nysy? Ja ju\u017c tego nie chwytam \u2013 tedy zalecam lektur\u0119 \u201eKo\u0144c\u00f3w \u015bwiat\u00f3w\u201d warunkowo i tylko niezm\u0119czonym…<\/p>\n

Tomasz Sas <\/strong>
(22 06 2025)<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ziemowit Szczerek\u00a0 Ko\u0144ce \u015bwiat\u00f3w Wydawnictwo Czarne, Wo\u0142owiec 2025 Rekomendacja: 2\/7 Ocena ok\u0142adki: 3\/5 Ko\u0144ca \u015bwiata nie ma i nie b\u0119dzie… K\u0105t globu, w kt\u00f3rym aktualnie przebywamy, Matce Naturze uda\u0142 si\u0119 \u2013 ale nienadzwyczajnie… Zreszt\u0105 popatrzcie sami: g\u00f3ry co do zasady mniejsze ni\u017c gdzie indziej, rzeki te\u017c nie za bardzo \u2013 poza Dnieprem i Dunajem kar\u0142owate jakie\u015b, lasy rachityczne, pola nudne, miasta kurduplowate o urodzie umiarkowanej, ludzie \u2013 no c\u00f3\u017c: kartofel, rzepa, burak i baranica, czasem rakija… Co do kolor\u00f3w i zapach\u00f3w \u2013 sami wiecie, jak jest. Bury \u015bwiat, pierdz\u0105cy ustawicznie, napruty, zarzygany i szmaciany. Mocz, bimber, benzynowe spaliny, papierosowy dym, stosy post-cywilizacyjnych \u015bmieci, b\u0142oto i \u201echemia prosto z Niemiec\u201d. Tak si\u0119 to posk\u0142ada\u0142o. Nic na to nie poradzimy. Taki mamy klimat… Taki mniej wi\u0119cej wielok\u0105t \u2013 Mittel-und-Ost-Europe \u2013 paroma liniami prostymi i krzywymi da si\u0119 narysowa\u0107, wyznaczaj\u0105c obszar penetracji. Od jeziora Onega do jeziora Sewan. Od prawdziwego pocz\u0105tku Azji na przej\u015bciu granicznym Kapitan Andreevo do Tirany, ale \u0142ukiem przez Macedoni\u0119 i Grecj\u0119. Od Tirany do Sopronu. Od Hollabr\u00fcnn do Chebu. Od Chebu przez \u015awinouj\u015bcie do Kr\u00f3lewca. A w Kr\u00f3lewcu \u2013 jak cudem dojedziecie \u2013 mo\u017cecie sobie na koniec z deprechy w tyt\u0119 strzeli\u0107. Mniej wi\u0119cej tyle. Chandra Uny\u0144ska w mordobijskim…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":5241,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[386],"tags":[164],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5239"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5239"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5239\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5329,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5239\/revisions\/5329"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5241"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5239"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5239"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5239"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}