![\"\"](\"http:\/\/100zastu.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/roberts-wicher-poziom-300x218.jpg\")
Wicher wojny. Militarna
historia II wojny \u015bwiatowej
Prze\u0142o\u017cyli
W\u0142adys\u0142aw Je\u017cewski, Grzegorz Wo\u017aniak
Wydawnictwo Znak Horyzont, Krak\u00f3w 2025<\/b><\/h3>\n
Rekomendacja: 5\/7 Opisywanie, odnajdywanie przyczyn, wyliczanie skutk\u00f3w i strat oraz krytyczne analizowanie ju\u017c to ca\u0142o\u015bci, ju\u017c to tragicznych, dramatycznych, heroicznych (albo nawet tylko interesuj\u0105cych w sensie poznawczym) epizod\u00f3w wojny, znanej jako druga \u015bwiatowa (1939-1945) \u2013 a w szczeg\u00f3lno\u015bci tropienie, dezawuowanie i wy\u015bmiewanie b\u0142\u0119d\u00f3w natury strategicznej czy operacyjnej, pope\u0142nianych seryjnie (jak to na wojnie…) przez obie strony konfliktu \u2013 to od kilku ju\u017c dekad ulubione zaj\u0119cie historyk\u00f3w, publicyst\u00f3w, pisarzy i reporter\u00f3w we wszystkich zak\u0105tkach globu. Dok\u0142adnie: wszystkich; w ko\u0144cu wojna jednak by\u0142a \u015bwiatowa… Przeto jej rozmiary, imponderabilia i konsekwencje by\u0142y i wci\u0105\u017c s\u0105 inspiracj\u0105 dla historyk\u00f3w i im podobnych badaczy oraz opisywaczy \u017cycia publicznego. Ale nie tylko dla nich \u2013 wojna \u015bwiatowa wci\u0105\u017c jest \u017ar\u00f3d\u0142em, bod\u017acem, stymulatorem dla niezliczonych zast\u0119p\u00f3w kreatywnych pionier\u00f3w i upo\u015bledzonych na\u015bladowc\u00f3w z kilku pokole\u0144 artyst\u00f3w wszelkich gatunk\u00f3w. Od wielkiej literatury, wielkiego filmu, teatru, malarstwa, muzyki \u2013 po sztuk\u0119 popularn\u0105, a\u017c do granicy kiczu tudzie\u017c tandetnych nadu\u017cy\u0107 i fa\u0142szerstw.<\/p>\n Innymi s\u0142owy: na z\u0142o\u017cach wojennego i post-wojennego budulca powsta\u0142 prawdziwy przemys\u0142 przetw\u00f3rczy, intensywnie przerabiaj\u0105cy ha\u0142dy ujawnionych fakt\u00f3w na literatur\u0119, nauk\u0119 i inne produkty (intelektualne lub bez-intelektualne). Jest tego tyle, \u017ce \u017caden znawca problematyki wojennej \u2013 zaanga\u017cowany i niemaj\u0105cy nic innego do roboty – nie da rady przyswoi\u0107 sobie pewnie i jednej dziesi\u0105tej ca\u0142ego urobku \u201ewojennych \u017cniwiarzy\u201d. A do tego wprz\u00f3dy rozwin\u0105\u0107 w sobie nale\u017cy aparat krytyczny, pozwalaj\u0105cy odr\u00f3\u017cni\u0107 per\u0142y od g\u00f3wna… No, po prostu mission impossible<\/i>. Na szcz\u0119\u015bcie area\u0142 post-wojennego przemys\u0142u kreatywnego, eksplorowany przecie\u017c nie od wczoraj, jest oznakowany przez latarnie morskie, radary i inne systemy naprowadzaj\u0105ce. Ludzie godni zaufania sporz\u0105dzili (i wci\u0105\u017c uzupe\u0142niaj\u0105) list\u0119-map\u0119 nazwisk uczonych, publicyst\u00f3w, eseist\u00f3w i artyst\u00f3w \u2013 maj\u0105cych co nieco do powiedzenia w kwestii \u015bwiatowej wojny drugiej. Szczerze, prawdziwie oraz bez dora\u017anych, fa\u0142szywych i koniunkturalnych politycznych zobowi\u0105za\u0144.<\/p>\n Nasz autor sir Andrew Roberts plasuje si\u0119 na czele tej listy. Nale\u017cy bowiem do ekskluzywnego klubu wewn\u0105trz tej gromadki wojennych profesjonalist\u00f3w. Wyj\u0105tkowo\u015b\u0107 na tym si\u0119 zasadza, i\u017c zgrupowani w wewn\u0119trznym klubie autorzy sporz\u0105dzali zbiorcze, ca\u0142o\u015bciowe monografie II wojny. Czyli ca\u0142\u0105 wojn\u0119 wzi\u0119li na warsztat \u2013 nie pojedyncze epizody lub niekt\u00f3re istotniejsze aspekty. Od pocz\u0105tku do ko\u0144ca czyli od 1 wrze\u015bnia 1939 do 2 wrze\u015bnia 1945. Od Grenlandii po Patagoni\u0119, od Uralu po Casablanc\u0119, od Suezu po wysp\u0119 Oahu… A co do czasu, to nawet wi\u0119cej \u2013 bo wielu historyk\u00f3w prapocz\u0105tku drugiej wojny upatrywa\u0142o w… tre\u015bci i praktyce wdra\u017cania traktat\u00f3w pokojowych po wojnie pierwszej. I jest to pogl\u0105d intelektualnie uprawniony \u2013 nie spos\u00f3b skutecznie polemizowa\u0107. Podobnie zreszt\u0105 jak z opini\u0105, i\u017c wszystko si\u0119 zacz\u0119\u0142o od hiszpa\u0144skiej wojny domowej. Bo tam po raz pierwszy na tak\u0105 skal\u0119 faszyzm skonfrontowa\u0142 si\u0119 z nieprzyjaci\u00f3\u0142mi swoimi…<\/p>\n Sir Andrew Roberts nale\u017cy do tych historyk\u00f3w, kt\u00f3rzy uwa\u017caj\u0105, \u017ce mi\u0119dzy pierwsz\u0105 a drug\u0105 wojn\u0105 zaszed\u0142 proces dziejowy o charakterze \u015bcis\u0142ego zwi\u0105zku przyczynowo-skutkowego, \u017ce istnieje oczywiste iunctim<\/i> mi\u0119dzy zako\u0144czeniem pierwszej a przyczyn\u0105 drugiej wojny. Iunctim<\/i>, kt\u00f3rego sens w najwi\u0119kszym skr\u00f3cie oddaje zestawienie poj\u0119\u0107: kl\u0119ska (a w\u0142a\u015bciwie upokorzenie) \u2013 odwet. Ale to t\u0142o psychologiczne ca\u0142ego procesu \u2013 w\u0142a\u015bciwe pytanie brzmi nieco inaczej \u2013 dlaczego Hitler sprowokowa\u0142, wywo\u0142a\u0142 wojn\u0119 i dlaczego j\u0105 przegra\u0142?<\/b> Ca\u0142y \u201eWicher wojny\u201d – chocia\u017c zawiera bardzo przyzwoite kompendium wydarze\u0144 i ich kalendarium, zapisane porz\u0105dnie w rytmie tzw. historii poprzecznej, r\u00f3wnoleg\u0142ej \u2013 jest w istocie pr\u00f3b\u0105 odpowiedzi na to jedno pytanie. Jedyne naprawd\u0119 interesuj\u0105ce w ca\u0142ym tym wojennym zgie\u0142ku. Ca\u0142a reszta to historyczne przyczynkarstwo \u2013 aczkolwiek atrakcyjne z czysto poznawczego punktu widzenia. No bo ile mo\u017cna roztrz\u0105sa\u0107 b\u0142\u0105d admira\u0142a Nagumo, kt\u00f3ry nie po\u0142apa\u0142 si\u0119, \u017ce lotniskowce Fletchera i Spruance’a wci\u0105gaj\u0105 go w zasadzk\u0119; a w og\u00f3le jest ich wi\u0119cej ni\u017c oczekiwa\u0142? Albo zastanawia\u0107 si\u0119, dlaczego Hitler wstrzyma\u0142 natarcie von Kleista na brytyjski korpus ekspedycyjny pod Dunkierk\u0105? Lub rozwa\u017ca\u0107, czy marsza\u0142ek Montgomery w istocie by\u0142 narcystycznym dupkiem i b\u0119cwa\u0142em, kt\u00f3ry nie umia\u0142 policzy\u0107 most\u00f3w na Renie? Albo wylicza\u0107, czy za nadmiarow\u0105 \u015bmier\u0107 paru milion\u00f3w \u017co\u0142nierzy odpowiada \u017bukow, czy wi\u0119cej na sumieniu ma Koniew?<\/p>\n Owszem, Roberts dobry jest w t\u0119 wojenn\u0105 epizodystyk\u0119. Ale formu\u0142a ksi\u0119gi \u2013 dzie\u0142a poniek\u0105d omnipotentnego, ambitnego opisu wszystkiego i odpowiedzi na wszelkie mo\u017cliwe pytania \u2013 na oddanie si\u0119 epizodystyce nie pozwala. Wszystko znaczy ma\u0142o. O ka\u017cdym z osobna, ma si\u0119 rozumie\u0107. W powa\u017cnej historycznej monografii \u2013 w szczeg\u00f3lno\u015bci za\u015b takiej, kt\u00f3ra stawia fundamentalne pytania o przyczyny konfliktu \u2013 o wojennych wydarzeniach nie mo\u017cna pisa\u0107 w poetyce broszurek z serii \u201etygrys\u00f3w\u201d (w latach 50. i 60. ubieg\u0142ego stulecia niezwykle popularnych, o nak\u0142adach wielusettysi\u0119cznych, je\u015bli nie milionowych, daj\u0105cych czytelnikom jakie\u015b tam zr\u0119by wiedzy o wojnie; od tych lektur zaczyna\u0142y si\u0119 niezliczone hobbystyczne pasje \u2013 a teraz podobno wracaj\u0105…). Pokus\u0119 pisania o wojnie w tonacji heroicznej, zgo\u0142a przygodowej, w postaci nieko\u0144cz\u0105cego si\u0119 \u0142a\u0144cucha bohaterskich wyczyn\u00f3w \u201enaszych ch\u0142opc\u00f3w\u201d powa\u017cny uczony musia\u0142 odrzuci\u0107 (cho\u0107 pewnie dobrze by si\u0119 co\u015b takiego sprzeda\u0142o), podobnie jak pokus\u0119 oparcia si\u0119 tylko o relacje, pami\u0119tniki, diariusze i raporty genera\u0142\u00f3w… Genera\u0142owie bowiem \u2013 zar\u00f3wno zwyci\u0119scy jak przegrani \u2013 s\u0105 jeszcze gorszymi \u201e\u015bwiadkami historii\u201d ni\u017c m\u00fc<\/span>nchhausenowscy z ducha i natury tzw. bezpo\u015bredni uczestnicy i obserwatorzy zdarze\u0144. Bez \u017cenady powi\u0119kszaj\u0105 sukcesy i swoj\u0105 pozycj\u0119 w sztabach, natomiast b\u0142\u0119dy, wpadki i kl\u0119ski nie tylko pomniejszaj\u0105 \u2013 oni je na og\u00f3\u0142 wyrzucaj\u0105 z historii w niebyt po prostu.<\/p>\n I w ten to spos\u00f3b do cech wymaganych od historyka zaliczy\u0107 nale\u017cy \u015bwi\u0119t\u0105 cierpliwo\u015b\u0107 i podejrzliwo\u015b\u0107 \u2013 najbardziej podejrzliw\u0105 z podejrzliwo\u015bci dost\u0119pnych na rynku. Skoro ani na szeregowc\u00f3w, ani na genera\u0142\u00f3w liczy\u0107 nie nale\u017cy, uczciwym historykom pozostaje \u017cmudne grzebanie w dokumentach plus umiej\u0119tno\u015b\u0107 czytania ich mi\u0119dzy wierszami… Ograniczona dos\u0142owno\u015b\u0107 bowiem zabija histori\u0119! Imaginacja historyka jawi si\u0119 jako r\u00f3wnouprawnione narz\u0119dzie pracy badawczej, modus operandi<\/i> i regulamin\u00f3w warsztatu naukowego. Innymi s\u0142owy: po\u017c\u0105dany dodatek do sformalizowanej metodologii bada\u0144 historycznych. Wytwarzane na bie\u017c\u0105co dokumenty sztabowe, dyrektywy, plany operacyjne, rozkazy i analizy wywiadowcze nale\u017cy oczywi\u015bcie czyta\u0107 ze rozumieniem w warstwie dos\u0142ownej, literalnej \u2013 ale dobrze jest te\u017c orientowa\u0107 si\u0119, czego w nich nie ma…<\/p>\n Roberts si\u0119 orientuje. A poza wszystkim jako historyk jest wolny od przypad\u0142o\u015bci, kt\u00f3ra dotyka zawodowych badaczy przesz\u0142o\u015bci z kr\u0119gu cywilizacji anglosaskiej \u2013 mianowicie anglocentryzmu, czyli mniemania o wy\u017cszo\u015bci i nieustaj\u0105cej przewadze ich w\u0142asnej kultury tudzie\u017c osi\u0105gni\u0119\u0107 wobec reszty \u015bwiata. Oczywi\u015bcie: Roberts po\u015bwi\u0119ca wiele miejsca, uwagi i \u2013 co tu ukrywa\u0107 \u2013 swego rodzaju sympatii dzia\u0142aniom wojsk zachodnich aliant\u00f3w, ale bez przesady… Owszem \u2013 akcentuje silnie heroizm i taktyczn\u0105 rozwag\u0119 ewakuacji Dunkierki, ale nie s\u0105dzi, \u017ce to by\u0142o prze\u0142omowe zwyci\u0119stwo. Owszem \u2013 akcentuje liczne bohaterskie szczeg\u00f3\u0142y prze\u0142amania ofensywnego marszu Rommla pod El Alamein, ale nie uwa\u017ca, i\u017c ta drugorz\u0119dna (zwa\u017cywszy na ci\u0119\u017car u\u017cytych si\u0142 i \u015brodk\u00f3w) wojenna operacja mia\u0142a decyduj\u0105cy wp\u0142yw na przebieg i koniec wojny. Owszem \u2013 oddaje nale\u017cn\u0105 cze\u015b\u0107 planistom i wykonawcom l\u0105dowania w Normandii, ale nie zagarnia dla nich ca\u0142ej wojennej chwa\u0142y w dziele przyczynienia si\u0119 do zwyci\u0119stwa. Oczywi\u015bcie z ca\u0142ym nale\u017cnym szacunkiem opisuje wielk\u0105 strategiczn\u0105 gr\u0119, kt\u00f3r\u0105 US Navy, lotnictwo i dywizje piechoty morskiej prowadzi\u0142y na Pacyfiku \u2013 ale nie uwa\u017ca, \u017ce to tam rozstrzygn\u0119\u0142y si\u0119 zmagania wojenne.<\/p>\n Przeciwnie \u2013 Roberts expressis verbis<\/i> oznajmia, \u017ce do zwyci\u0119skiego prze\u0142omu dosz\u0142o raczej w ruinach Stalingradu i na polach bitwy pancernej o \u0142uk kurski, w operacji \u201eBagration\u201d i berli\u0144skiej ofensywie Armii Czerwonej. Na to beznami\u0119tne wskazuj\u0105 rachunki \u2013 fachowa kwantyfikacja wysi\u0142ku wojennego obu stron. Ale s\u0105 te\u017c u sir Andrewa emocje, nie daj\u0105ce si\u0119 uj\u0105\u0107 w statystykach… Liczenie nagrobk\u00f3w na wojennych cmentarzach tych emocji nie wyrazi w \u017caden spos\u00f3b. Je\u015bli jednak dzieje wojny chcecie pozna\u0107, ksi\u0105\u017cka Robertsa w tym celu wystarcza. Jest bowiem jednym z nielicznych w ca\u0142ej wojennej historiografii dzie\u0142 kompletnych, autarkicznych \u2013 bez pokusy i potrzeby si\u0119gania po lektury uzupe\u0142niaj\u0105ce. Je\u015bli zatem komu\u015b jest potrzebna gruntowna wiedza o drugiej wojnie na poziomie og\u00f3lnym, ale wysokiej jako\u015bci, czyta Robertsa. I to wystarczy \u2013 w\u0142a\u015bciwie z zapasem pewnym takim. Nie teleturniejowym, ale sporym. Dopiero hobby\u015bci musz\u0105 si\u0119 pofatygowa\u0107 po wi\u0119cej szczeg\u00f3\u0142owych fakt\u00f3w, opinii i wniosk\u00f3w.<\/p>\n No dobrze \u2013 ale co z pytaniem, dlaczego Hitler sprowokowa\u0142 wojn\u0119 i dlaczego j\u0105 przegra\u0142? No c\u00f3\u017c, Robert dok\u0142adnie analizuje wszystkie preliminaria tej wojny i i wychodzi mu niezbicie, i\u017c g\u0142\u00f3wnym powodem jej wybuchu by\u0142a ideologia. Ideologia nazistowska, narodowy socjalizm Hitlera, zosta\u0142a przez niego samego dok\u0142adnie opisana w dziele \u201eMein Kampf\u201d, wi\u0119c powinno by\u0107 jasne wszem i wobec, dlaczego wojna wybuch\u0142a. K\u0142opot w tym, \u017ce nikt nie pofatygowa\u0142 si\u0119, by dok\u0142adnie i ze zrozumieniem m\u0119tne sk\u0105din\u0105d wynurzenia Hitlera przeczyta\u0107. Tym bardziej nikt z lektury wniosk\u00f3w nie wyci\u0105gn\u0105\u0142. Dopiero po Monachium niekt\u00f3rym politykom i publicystom tzw. zachodnich demokracji zacz\u0119\u0142o \u015bwita\u0107 we \u0142bach, \u017ce co\u015b tu jest nie tak, \u017ce zbli\u017ca si\u0119 co\u015b nieoczekiwanego… U\u017cywaj\u0105c s\u0142owa \u201eniekt\u00f3rzy\u201d mam na my\u015bli naprawd\u0119 nielicznych przytomnych; wi\u0119kszo\u015b\u0107 ostentacyjnie i strace\u0144czo p\u0142awi\u0142a si\u0119 w nieobja\u015bnialnym amoku, kt\u00f3rego nie rozwia\u0142 ani Anschluss, ani sudecka tragedia czeska.<\/p>\n Dopiero bomby z nurkuj\u0105cych nad Wieluniem sztukas\u00f3w i pociski artylerii g\u0142\u00f3wnej pancernika \u201eSchleswig Hollstein\u201d, spadaj\u0105ce na obiekty wojskowej sk\u0142adnicy tranzytowej na Westerplatte, obudzi\u0142y Europ\u0119 i \u015bwiat. Nast\u0119pne sze\u015b\u0107 lat wojny i wiele lat jeszcze po jej zako\u0144czeniu zaj\u0119\u0142o politykom, uczonym i publicystom (nie wspominam o tzw. zwyk\u0142ym cz\u0142owieku) zrozumienie, czym w istocie by\u0142a ideologia hitlerowskiego nazizmu. A to przecie\u017c prosty przekaz: my, Niemcy, jeste\u015bmy lepsi od innych z natury rzeczy; aby to wykorzysta\u0107 dla w\u0142asnej pot\u0119gi i pomy\u015blno\u015bci, potrzebujemy tylko niewielkiego Lebensraumu na wschodzie – nie dalej ni\u017c do Uralu \u2013 bez \u017cydowskiego s\u0105siedztwa i \u017cydowskiej konkurencji. Oraz potrzebujmy dost\u0119pu do kaukaskich i arabskich p\u00f3l naftowych, bo przecie\u017c nasze czo\u0142gi, samoloty, u-booty i volkswageny paliwo musz\u0105 mie\u0107. Taka to by\u0142a ideologia \u2013 ten nazizm. Ale dlaczego Hitler, wspierany przez nar\u00f3d, wojn\u0119 jednak przegra\u0142? Zdaniem Robertsa \u2013 te\u017c z powodu ideologii nazizmu. Ow\u0142adni\u0119ty ni\u0105 w\u00f3dz po prostu nie by\u0142 zdolny do elastyczno\u015bci na wojnie, do reagowania na zmienne koleje losu… Ideologia mu nie pozwala\u0142a, wi\u0119c brn\u0105\u0142 \u2013 a\u017c do kl\u0119ski.<\/p>\n No c\u00f3\u017c, obja\u015bnienie Robertsa jest proste i prawdopodobne, aczkolwiek chyba nie do ko\u0144ca pewne. Jest w nim bowiem za du\u017co fatalizmu. Owszem, sam Hitler mo\u017ce by\u0142 op\u0119tany \u2013 ale reszta Niemc\u00f3w? Jedyna odpowied\u017a-podpowied\u017a wygl\u0105da tak: reszcie to pasowa\u0142o. Wi\u0119c tak \u2013 nazizm za wojn\u0119 odpowiada, dostarczy\u0142 spo\u0142ecznej i psychologicznej amunicji, ale strzelali z niej wszyscy Niemcy; wyj\u0105tki da si\u0119 policzy\u0107 bez trudno\u015bci i bez fatygi. Tak niewiele ich by\u0142o. Ale lektura \u201eWichru wojny\u201d – pomijaj\u0105c problematyczne i dyskusyjne zako\u0144czenie \u2013 dostarcza ogromn\u0105 dawk\u0119 wiedzy. Samo jej zgromadzenie zas\u0142uguje na szacunek, a spos\u00f3b wykorzystania \u2013 na gor\u0105cy aplauz co najmniej…<\/p>\n Tomasz Sas Andrew Roberts Wicher wojny. Militarna historia II wojny \u015bwiatowej Prze\u0142o\u017cyli W\u0142adys\u0142aw Je\u017cewski, Grzegorz Wo\u017aniak Wydawnictwo Znak Horyzont, Krak\u00f3w 2025 Rekomendacja: 5\/7Ocena ok\u0142adki: 3\/5 Kto to przegra\u0142: Hitler czy Niemcy? Opisywanie, odnajdywanie przyczyn, wyliczanie skutk\u00f3w i strat oraz krytyczne analizowanie ju\u017c to ca\u0142o\u015bci, ju\u017c to tragicznych, dramatycznych, heroicznych (albo nawet tylko interesuj\u0105cych w sensie poznawczym) epizod\u00f3w wojny, znanej jako druga \u015bwiatowa (1939-1945) \u2013 a w szczeg\u00f3lno\u015bci tropienie, dezawuowanie i wy\u015bmiewanie b\u0142\u0119d\u00f3w natury strategicznej czy operacyjnej, pope\u0142nianych seryjnie (jak to na wojnie…) przez obie strony konfliktu \u2013 to od kilku ju\u017c dekad ulubione zaj\u0119cie historyk\u00f3w, publicyst\u00f3w, pisarzy i reporter\u00f3w we wszystkich zak\u0105tkach globu. Dok\u0142adnie: wszystkich; w ko\u0144cu wojna jednak by\u0142a \u015bwiatowa… Przeto jej rozmiary, imponderabilia i konsekwencje by\u0142y i wci\u0105\u017c s\u0105 inspiracj\u0105 dla historyk\u00f3w i im podobnych badaczy oraz opisywaczy \u017cycia publicznego. Ale nie tylko dla nich \u2013 wojna \u015bwiatowa wci\u0105\u017c jest \u017ar\u00f3d\u0142em, bod\u017acem, stymulatorem dla niezliczonych zast\u0119p\u00f3w kreatywnych pionier\u00f3w i upo\u015bledzonych na\u015bladowc\u00f3w z kilku pokole\u0144 artyst\u00f3w wszelkich gatunk\u00f3w. Od wielkiej literatury, wielkiego filmu, teatru, malarstwa, muzyki \u2013 po sztuk\u0119 popularn\u0105, a\u017c do granicy kiczu tudzie\u017c tandetnych nadu\u017cy\u0107 i fa\u0142szerstw. Innymi s\u0142owy: na z\u0142o\u017cach wojennego i post-wojennego budulca powsta\u0142 prawdziwy przemys\u0142 przetw\u00f3rczy, intensywnie przerabiaj\u0105cy ha\u0142dy ujawnionych fakt\u00f3w na literatur\u0119, nauk\u0119 i inne…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":5190,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[26,500],"tags":[495],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5188"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5188"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5188\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5191,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5188\/revisions\/5191"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5190"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5188"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5188"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5188"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
Ocena ok\u0142adki: 3\/5<\/b><\/span><\/p>\nKto to przegra\u0142: Hitler czy Niemcy?<\/b><\/u><\/span><\/h2>\n
(28 03 2025)<\/b><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"