![\"\"](\"http:\/\/100zastu.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/01\/mrozek-trzy-20241110-poziom-300x203.jpg\")
Trzy tragedie i karnawa\u0142
Wydawnictwo Noir sur Blanc, Warszawa 2024<\/b><\/h3>\n
Rekomendacja: 5\/7 Pomys\u0142 osobliwy, ale konstruktywny: grupowa\u0107 sceniczne teksty Mro\u017cka wedle sensu (lub non-sensu), opakowa\u0107 w s\u0105\u017cnist\u0105 przedmow\u0119 i rzuca\u0107 na rynek. A to w oczekiwaniu na nowe wydanie zbiorowe dzie\u0142 wszystkich, przejrzane, poprawione i podstemplowane przez zaufanych krytyk\u00f3w i spadkobierc\u00f3w (kimkolwiek oni s\u0105 i b\u0119d\u0105…). Takowe jednak pr\u0119dko nie nast\u0105pi, wi\u0119c pomalutku. I si\u0119 Mro\u017cka ponownie skomercjalizuje… Bo Mro\u017cek to wci\u0105\u017c Firma. Przynosz\u0105ca same korzy\u015bci, wi\u0119c w drog\u0119 ku wydawniczym sukcesom… Nie mam nic przeciwko temu. Aczkolwiek zdaj\u0119 sobie spraw\u0119, \u017ce co si\u0119 Mro\u017cka tyczy \u2013 niewiele ju\u017c pozosta\u0142o do odkrycia. Ale co do upowszechnienia \u2013 prosz\u0119 bardzo. Oczywi\u015bcie nie mam nadziei, \u017ce w daj\u0105cej si\u0119 przewidzie\u0107 przysz\u0142o\u015bci nast\u0105pi jaki\u015b licz\u0105cy si\u0119 sceniczny renesans Mro\u017cka \u2013 nawet na jedn\u0105 sztuk\u0119 w jednym teatrze (z tych, ma si\u0119 rozumie\u0107, dotowanych z pieni\u0119dzy publicznych, bo o prywatnych, dbaj\u0105cych o zysk, nawet nie odwa\u017cy\u0142bym si\u0119 pomy\u015ble\u0107…) nadzieja bardzo krucha jest. Wi\u0119c Mro\u017cek, bestia par excellence<\/i> sceniczna, pozostanie na razie domen\u0105 literatury drukowanej.<\/p>\n Teatralna epoka Mro\u017cka min\u0119\u0142a \u2013 czy bezpowrotnie \u2013 nie wiem. Ale zak\u0142adam, \u017ce mo\u017ce wr\u00f3ci\u0107 na deski tylko w trybie fali jakiego\u015b kolejnego neoklasycyzmu. Jako egzotyczne wykopalisko, jako postmodernistyczna groteska bez znaczenia, za to wielce zabawna, jako relikt kultury, kt\u00f3ra nie sprosta\u0142a pr\u00f3bie czasu. Dzi\u015b bowiem wystawcy sceniczni \u2013 z trudem i wstr\u0119tem przychodzi mi nazywa\u0107 ich re\u017cyserami b\u0105d\u017a inscenizatorami; w ko\u0144cu te dwie profesje maj\u0105, z mocy definicji, w sobie jaki\u015b pierwiastek powagi \u2013 wystawcy oddaj\u0105 si\u0119 palimpsestyce, czyli skrobaniu starego tekstu i nadpisywaniu swych w\u0142asnych elukubracji \u2013 albo, je\u015bli nie czuj\u0105 si\u0119 mocni w s\u0142owie, uk\u0142adaj\u0105 choreografi\u0119 (w sensie \u015bcis\u0142ym: gr\u0119 cia\u0142em raczej \u2013 cycki i go\u0142y fiut w zestawie). Czemu? Bo nie maj\u0105 w\u0142asnych nazwisk \u2013 a jak si\u0119 naskrobie g\u00f3wnem na Szekspirze czy takim, powiedzmy, Mro\u017cku, to na afiszu i tak b\u0119dzie Szekspir albo Mro\u017cek \u2013 i Ja. A po drugiej, trzeciej pr\u00f3bie \u201edramaturgicznej\u201d mo\u017ce ju\u017c tylko JA?<\/p>\n Teatr wsp\u00f3\u0142czesny jest w\u0142a\u015bnie na etapie rezygnacji z prymatu s\u0142owa. Teksty pisane na scen\u0119 wprawdzie broni\u0105 si\u0119 jeszcze w ostatnich redutach, ale jako\u015b tak bez przekonania, bez odwagi i determinacji. Bez zaufania do s\u0142owa. Bo zaraza si\u0119gn\u0119\u0142a Grenady… Dzi\u015b ka\u017cdy \u201eszanuj\u0105cy si\u0119\u201d teatr zatrudnia cz\u0142owieka zwanego dramaturgiem. Tylko te szanuj\u0105ce si\u0119 bardziej poprzestaj\u0105 na kierowniku literackim i daj\u0105 rad\u0119… On\u017ce dramaturg to artysta do specjalnych porucze\u0144, kt\u00f3rego zadaniem g\u0142\u00f3wnym jest praca z wybranym tekstem \u2013 dopisywanie, przerabianie, skracanie, zmiana przeznaczenia, kompilacja, nadpisywanie, nowa wymowa, przerobione didaskalia, zmiana p\u0142ci, r\u017cni\u0119cie sens\u00f3w… A wszystko w \u015bcis\u0142ej wsp\u00f3\u0142pracy z kontraktowym tzw. re\u017cyserem \u2013 pardon: osob\u0105 re\u017cyseruj\u0105c\u0105 – kt\u00f3ra najcz\u0119\u015bciej jest… kulturowym analfabet\u0105 \u2013 za to wygadan\u0105 tak, \u017ce potrafi zakasowa\u0107 nawet sztuczn\u0105 inteligencj\u0119. Po choler\u0119 im stara klasyka? Oni tworz\u0105 now\u0105… Po co dawni, starzy mistrzowie s\u0142owa? Najwy\u017cej przydadz\u0105 si\u0119 nazwiska jako podk\u0142adki. Ale co do zasady dawny dramat ju\u017c jest bezu\u017cyteczny \u2013 bo sprzed dominacji cancel culture<\/i>, sprzed epoki woke<\/i>… Teraz wszystko trzeba napisa\u0107 na nowo. Dlatego zapewne prawie nie zobaczycie ju\u017c na scenie Moliera, Fredry, Czechowa, Brechta, Mro\u017cka. Jeden Szekspir jako\u015b mo\u017ce si\u0119 utrzyma \u2013 ale tylko dlatego, by by\u0142o komu kij wsadzi\u0107 w oko.<\/p>\n Ci\u0119\u017cko to przyzna\u0107 \u2013 ale teatr wsp\u00f3\u0142czesny wzi\u0105\u0142 daleko id\u0105cy rozbrat ze s\u0142owem, pozby\u0142 si\u0119 balastu tekstu m\u00f3wionego, wyrzuci\u0142 za burt\u0119 szacunek dla autora. Jakie to szcz\u0119\u015bcie, \u017ce jeszcze uchowali si\u0119 wydawcy, gotowi pisane na scen\u0119 i dla sceny teksty dramatyczne publikowa\u0107 w postaci ksi\u0105\u017ckowej. Robi\u0105 to nie z ch\u0119ci zysku, jeno w poczuciu odpowiedzialno\u015bci za dorobek cywilizacji, za kultur\u0119, za s\u0142owo wreszcie. To niema\u0142o. I musi wystarczy\u0107 na d\u0142ugo. Zabiurkowa analiza tekstu pisanego na scen\u0119 to jednak nie to samo, co obcowanie z konkretn\u0105 inscenizacj\u0105, \u017cywym aktorem i tekstem nieposkracanym, niepoprzeinaczanym wedle bie\u017c\u0105cej mody i potrzeby ekspresji. Oczywi\u015bcie mo\u017cna sobie wyobrazi\u0107 sytuacj\u0119, w kt\u00f3rej jaki\u015b m\u0142odociany geniusz wystawiennictwa dramaturgicznego zapragnie pos\u0142u\u017cy\u0107 si\u0119 Mro\u017ckiem jako platform\u0105 dla w\u0142asnego objawienia si\u0119 w sztuce, ale na to bym nie liczy\u0142. Nie spos\u00f3b si\u0119 bowiem u takiego osobnika spodziewa\u0107 elementarnego cho\u0107by szacunku dla s\u0142owa.<\/p>\n W tomie \u201eTrzy tragedie i karnawa\u0142\u201d wydawnictwo Noir sur Blanc pomie\u015bci\u0142o \u201eKrawca\u201d (1965), \u201eAmbasadora\u201d (1982), \u201eKontrakt\u201d (1986) \u2013 trzy standardowe trzyakt\u00f3wki Mro\u017cka, z r\u00f3\u017cnych wprawdzie epok jego pisarstwa, ale po\u0142\u0105czone jedn\u0105 z idei, stale towarzysz\u0105cych dramaturgowi w czas tworzenia. Idei konfrontacji cywilizacji, sposob\u00f3w sprawowania w\u0142adzy oraz samookre\u015blenia jednostki, poddanej ci\u015bnieniu zmian… Czwarty tekst – \u201eKarnawa\u0142, czyli pierwsza \u017cona Adama\u201d (2013) \u2013 jest ostatni\u0105 prac\u0105 dramaturgiczn\u0105 Mro\u017cka, napisan\u0105 ju\u017c po epizodzie afazji i terapeutycznym, autobiograficznym \u201eBaltazarze\u201d. Ulubiony przez filolog\u00f3w klucz gatunkowy nie ma tu zastosowania, wi\u0119c nie wiadomo (bo nie da si\u0119 bezspornie ustali\u0107), co to jest. Sam sk\u0142aniam si\u0119 do mniemania, \u017ce to powa\u017cna groteska (\u017caden to ci oksymoron!), czyli figura ekspresyjna, pod pozorem zabawy \u2013 korowodu masek – przemycaj\u0105ca wa\u017cne dylematy egzystencjalne. Innymi s\u0142owy: farsa (ale bez efektownych mariwoda\u017cy…) z arsena\u0142u kultury masowej zaprz\u0119gni\u0119ta do gonitwy my\u015bli wsp\u00f3\u0142czesnego cz\u0142owieka: jego strach\u00f3w, kompleks\u00f3w, idiosynkrazji, nerwic seksualnych, obsesji, nieporz\u0105dk\u00f3w intelektualnych, b\u0142\u0119d\u00f3w, zranie\u0144, sprzeniewierze\u0144, moralnych upadk\u00f3w. Bez pocz\u0105tku i bez ko\u0144ca, w przypadkowej kolejno\u015bci, rozsypanej hierarchii… Od wznios\u0142ego manifestu ducha do ustawki za pieni\u0105dze.<\/p>\n Osi\u0105 tej farsowej antrepryzy, zrealizowanej \u2013 jak si\u0119 zdaje \u2013 za pieni\u0105dze Szatana i z jego zakulisowego poduszczenia, jest konfrontacja prarodzica Adama z jego… pierwsz\u0105 \u017con\u0105 Lilith. Bo wedle tradycji hebrajskiej, a mo\u017ce aramejskiej, kt\u00f3rej w\u0105tek popad\u0142 w zapomnienie, pierwsza kobieta Adama by\u0142a istot\u0105 osobn\u0105, wykreowan\u0105 w takim samym trybie jak przydany jej m\u0119\u017cczyzna \u2013 w rezultacie czego byli bytami r\u00f3wnymi sobie. I z tego powodu im nie wysz\u0142o. Stw\u00f3rca zatem, zniech\u0119cony tamtym eksperymentem, zrealizowa\u0142 wariant drugi, czyli sklonowanie niewiasty (Ewy) z \u017cebra \u2013 w za\u0142o\u017ceniu mia\u0142a by\u0107 bardziej pos\u0142uszna (i by\u0142a), ale i tak nie obesz\u0142o si\u0119 bez brzemiennej w skutki samowolki (jakiej? – wszyscy wiemy). Stw\u00f3rca osobi\u015bcie udzia\u0142u w korowodzie nie wzi\u0105\u0142 \u2013 delegowa\u0142 Biskupa, kt\u00f3ry od razu wda\u0142 si\u0119 w dialog z Prometeuszem (tu w roli koryfeusza kultury antycznej). Jest te\u017c Goethe (w masce Lwa) ze sw\u0105 m\u0142odocian\u0105 partnerk\u0105 Margherit\u0105 oraz Impresario i jego Asystent. Czemu tak? Niczemu… Bo ta farsa jest oniryczna, niezdyscyplinowana. I co tu ukrywa\u0107 \u2013 relacjonuje (tak udolnie, jak si\u0119 tylko da) faz\u0119 nieuchronnego zidiocenia, w kt\u00f3r\u0105 ludzko\u015b\u0107 akurat wesz\u0142a i j\u0105 dosy\u0107 bole\u015bnie przechodzi. Jak gryp\u0119. Przechodzi \u2013 bo nie do\u015bwiadcza, jako \u017ce zg\u0142upienie owo bie\u017cy bez udzia\u0142u \u015bwiadomo\u015bci \u2013 po prostu jest. Jest faktem. A z faktami si\u0119 nie dyskutuje…<\/p>\n Mro\u017cek zapewne zdawa\u0142 sobie spraw\u0119, \u017ce to by\u0107 mo\u017ce jego ostatni tekst sceniczny i m\u00f3g\u0142 nieskromnie przypuszcza\u0107, i\u017c zostanie wystawiony (w ko\u0144cu od czego ma si\u0119 przyjaci\u00f3\u0142 \u2013 czy\u017c nie?). Przeto wyszlifowa\u0142 formu\u0142\u0119 (a osobliwie dialogi) w swoim dawnym stylu, cho\u0107 wiedzia\u0142, \u017ce narracja sama w sobie uleg\u0142a pewnemu do\u015bwiadczeniu kulturowemu, jakie sta\u0142o si\u0119 udzia\u0142em my\u015bli i warto\u015bci europejskich \u2013 czyli deformacji, sp\u0142yceniu (takie s\u0105 poniek\u0105d koszty upowszechnienia), \u017conglerce ideologicznej. Europa bowiem, z ca\u0142\u0105 sw\u0105 ci\u0105g\u0142o\u015bci\u0105 tradycji intelektualnej i duchowej, traci si\u0142y, banalizuje si\u0119 i sp\u0142aszcza. Wi\u0119c mo\u017ce \u201eKarnawa\u0142\u201d czyta\u0107 nale\u017cy jako testament? I trzeba wystawia\u0107 z tak\u0105 determinacj\u0105, jakby teatr (w klasycznym swym wydaniu) mia\u0142 si\u0119 sko\u0144czy\u0107 niebawem…<\/p>\n Trzy teksty, kt\u00f3rymi uzupe\u0142niono edycj\u0119 \u201eKarnawa\u0142u…\u201d, by mia\u0142a sens wydawniczy, to dramaty \u201emro\u017ckowskie\u201d w sensie zupe\u0142nym \u2013 pe\u0142nokrwiste i stylowe, cho\u0107 zapewne nie nale\u017c\u0105 do czo\u0142\u00f3wki dorobku pisarza. Najstarszy – \u201eKrawiec\u201d z 1965 roku (ale opublikowany dopiero 12 lat p\u00f3\u017aniej), wystawiany raczej rzadko (nie widzia\u0142em \u017cadnej inscenizacji; ale by\u0107 mo\u017ce zagrano go raz czy dwa – na pewno re\u017cyserowa\u0142 go Axer we Wsp\u00f3\u0142czesnym w 1980 roku; t\u0119 wiadomo\u015b\u0107 mam dzi\u0119ki pami\u0119ci i pomocy przyjaciela…) – to tragedya ze wszech miar polityczna, traktuj\u0105ca o samej g\u0142\u00f3wnej idei posiadania i sprawowania w\u0142adzy, o rewolucyjnym starciu Starego, reprezentowanego przez Ekscelencj\u0119, z Nowym, czyli wodzem barbarzy\u0144c\u00f3w o prza\u015bnym imieniu Onucy, jakby z ducha witkacowskim. Przewrotnej dwuznaczno\u015bci tego miana nie doceni kto\u015b, kto nie zazna\u0142 b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa, tkwi\u0105cego w codziennym u\u017cytkowaniu onucy jako elementu odzienia militarnego \u2013 osobliwie za\u015b we wsp\u00f3\u0142dzia\u0142aniu takowej z kamaszem og\u00f3lnowojskowym z opinaczem wz\u00f3r 58. Ale istot\u0105 akcji \u201eKrawca\u201d jest przemiana \u2013 z barbarzy\u0144skiego rewolucjonisty w bur\u017cujskiego awanturnika. Onucy doznaje metamorfozy, ale swych w\u0142adczych prerogatyw nie oddaje \u2013 przeciwnie: udoskonala je i czyni bardziej wyrafinowanymi. Jak Edek z \u201eTanga\u201d, tyle \u017ce na du\u017co wi\u0119ksz\u0105 skal\u0119.<\/p>\n Dwa pozosta\u0142e teksty s\u0105 z innej epoki \u2013 gdy Mro\u017cek bada\u0142 (nawet przy pomocy intensywnych wiwisekcji) kondycj\u0119 cywilizacji Zachodu, czyli \u015bwiata wolnego – i Wschodu, czyli kr\u0119gu imperialnego. Proces poznawczy autor zako\u0144czy\u0142 napisaniem \u201eMi\u0142o\u015bci na Krymie\u201d – ten tekst winien by\u0107 lektur\u0105 obowi\u0105zkow\u0105 dla wszystkich aspiruj\u0105cych tzw. rosjolog\u00f3w, teoretyk\u00f3w my\u015bli sowietologicznej i w og\u00f3le badaczy tzw. duszy rosyjskiej. Bez lektury Mro\u017cka jeste\u015bcie panowie n\u0119dznymi, niedouczonymi uzurpatorami…<\/p>\n \u201eAmbasador\u201d i \u201eKontrakt\u201d to kameralne rozprawki o rozpoznawalnej, ale nieprzekraczalnej r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy cywilizacjami okcydentalnymi i orientalnymi. A \u015bci\u015blej: o tym, \u017ce ludzie z obu hemisfer, cho\u0107 czyni\u0105 wysi\u0142ki epistemologiczne w dobrej (albo i nie) wierze, maj\u0105 za du\u017co baga\u017cu. Czy\u017cby zatem pom\u00f3c mog\u0142a jedynie szczera \u201enago\u015b\u0107\u201d dusz? Nie wiem \u2013 Mro\u017cka te\u017c ju\u017c raczej nie da rady zapyta\u0107. Chocia\u017c odpowied\u017a kryje si\u0119 w kolekcji jego prac scenicznych. Je\u017celi komu\u015b taka samowiedza potrzebna, niech na teatr nie liczy. Wi\u0119c na razie czytajcie Mro\u017cka \u2013 bo na scenie ju\u017c go raczej nie zobaczycie; przynajmniej w formie daj\u0105cej si\u0119 zrozumie\u0107… No i nie zapraszam do bufetu w antrakcie…<\/p>\n Tomasz Sas S\u0142awomir Mro\u017cek\u00a0 Trzy tragedie i karnawa\u0142 Wydawnictwo Noir sur Blanc, Warszawa 2024 Rekomendacja: 5\/7 Ocena ok\u0142adki: 4\/5 Czy autor ju\u017c zszed\u0142 ze sceny? Pomys\u0142 osobliwy, ale konstruktywny: grupowa\u0107 sceniczne teksty Mro\u017cka wedle sensu (lub non-sensu), opakowa\u0107 w s\u0105\u017cnist\u0105 przedmow\u0119 i rzuca\u0107 na rynek. A to w oczekiwaniu na nowe wydanie zbiorowe dzie\u0142 wszystkich, przejrzane, poprawione i podstemplowane przez zaufanych krytyk\u00f3w i spadkobierc\u00f3w (kimkolwiek oni s\u0105 i b\u0119d\u0105…). Takowe jednak pr\u0119dko nie nast\u0105pi, wi\u0119c pomalutku. I si\u0119 Mro\u017cka ponownie skomercjalizuje… Bo Mro\u017cek to wci\u0105\u017c Firma. Przynosz\u0105ca same korzy\u015bci, wi\u0119c w drog\u0119 ku wydawniczym sukcesom… Nie mam nic przeciwko temu. Aczkolwiek zdaj\u0119 sobie spraw\u0119, \u017ce co si\u0119 Mro\u017cka tyczy \u2013 niewiele ju\u017c pozosta\u0142o do odkrycia. Ale co do upowszechnienia \u2013 prosz\u0119 bardzo. Oczywi\u015bcie nie mam nadziei, \u017ce w daj\u0105cej si\u0119 przewidzie\u0107 przysz\u0142o\u015bci nast\u0105pi jaki\u015b licz\u0105cy si\u0119 sceniczny renesans Mro\u017cka \u2013 nawet na jedn\u0105 sztuk\u0119 w jednym teatrze (z tych, ma si\u0119 rozumie\u0107, dotowanych z pieni\u0119dzy publicznych, bo o prywatnych, dbaj\u0105cych o zysk, nawet nie odwa\u017cy\u0142bym si\u0119 pomy\u015ble\u0107…) nadzieja bardzo krucha jest. Wi\u0119c Mro\u017cek, bestia par excellence sceniczna, pozostanie na razie domen\u0105 literatury drukowanej. Teatralna epoka Mro\u017cka min\u0119\u0142a \u2013 czy bezpowrotnie \u2013 nie wiem. Ale zak\u0142adam, \u017ce mo\u017ce wr\u00f3ci\u0107 na deski tylko w…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":5087,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[366],"tags":[198],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5085"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5085"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5085\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5177,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5085\/revisions\/5177"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5087"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5085"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5085"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5085"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
Ocena ok\u0142adki: 4\/5<\/b><\/span><\/p>\nCzy autor ju\u017c zszed\u0142 ze sceny?<\/b><\/u><\/span><\/h2>\n
(18 01 2025)<\/b><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"