![\"\"](\"http:\/\/100zastu.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/davies-plus-ultra-20241204-poziom-300x221.jpg\")
Plus ultra. Si\u0119gaj dalej.
Wyprawa na horyzonty historii
Prze\u0142o\u017cy\u0142 Bart\u0142omiej Pietrzyk
Wydawnictwo Znak Horyzont, Krak\u00f3w 2024<\/b><\/h3>\n
Rekomendacja: 2\/7 Co jest naturalnym, przyrodzonym obowi\u0105zkiem historyka \u2013 poza m\u00f3wieniem prawdy zawsze i wsz\u0119dzie? Nie jestem historykiem, wi\u0119c nie wiem na pewno. Intuicja podpowiada, \u017ce co\u015b w tym uprawianiu historii winno by\u0107 ponadto. Jeszcze jaki\u015b obowi\u0105zek. Nie chc\u0119 tego przes\u0105dza\u0107. Ale wydawa\u0107 si\u0119 mo\u017ce, i\u017c nie b\u0119dzie przesad\u0105, gdy poczynimy za\u0142o\u017cenie (z istoty swej bardziej publicystyczne ni\u017c akademickie…) – \u017ce obowi\u0105zkiem tym, opr\u00f3cz rzetelnego penetrowania przesz\u0142o\u015bci, jest zadawanie pyta\u0144 i poszukiwanie odpowiedzi dotycz\u0105cych przysz\u0142o\u015bci. W sensie \u015bcis\u0142ym zatem ka\u017cdy uczciwy historyk jest… futurologiem. Tylko ostro\u017cniejszym i bardziej odpowiedzialnym (poza nielicznymi wyj\u0105tkami), ni\u017c futurolog zwyczajny.<\/p>\n Ale nie jestem pewien, czy ca\u0142a zawodowa dykasteria historyk\u00f3w by\u0142aby sk\u0142onna taki pogl\u0105d przyj\u0105\u0107 i si\u0119 zastosowa\u0107. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 historyk\u00f3w bowiem boi si\u0119 przysz\u0142o\u015bci. Przeto szlifuj\u0105 swe rewiry badawcze w t\u0119 i nazad do najdrobniejszego szczeg\u00f3\u0142u. Grz\u0119zn\u0105 w przyczynkarstwie, pl\u0105cz\u0105 si\u0119 w girlandach ciekawostek i odcedzaj\u0105 przetakiem okruchy z nurtu rzeki zapomnienia. Ale przed siebie nie patrz\u0105… Niekt\u00f3rzy (tym akurat wydaje si\u0119, \u017ce s\u0105 oryginalni) stawiaj\u0105 przewrotne-wywrotne pytanie \u2013 co by by\u0142o, gdyby by\u0142o inaczej, gdyby nurt dziej\u00f3w odmiennym potoczy\u0142 si\u0119 korytem? Inni odszczepie\u0144cy w og\u00f3le nie potrzebuj\u0105 takiego hipotetycznego pytania, ale wprost twierdz\u0105, \u017ce by\u0142o inaczej \u2013 pi\u0119trz\u0105c mity, fantazje, zmy\u015blenia, fa\u0142sze i ordynarne k\u0142amstwa. Ale czy to wci\u0105\u017c jeszcze jest historia? W\u0105tpi\u0119, cho\u0107 nie os\u0105dzam.<\/p>\n Wymagam przeto od historyka, by pisa\u0142 histori\u0119; oczekuj\u0119 tak\u017ce, by z tej wiedzy robi\u0142 u\u017cytek praktyczny przynajmniej od czasu do czasu \u2013 w kluczowych momentach dziej\u00f3w zabieraj\u0105c g\u0142os w debacie nad pytaniem: co robi\u0107, a czego nie robi\u0107? Teraz i w przysz\u0142o\u015bci. Historyk bowiem ma stosowne narz\u0119dzia analityczne i aparatur\u0119 intelektualn\u0105 uprawniaj\u0105c\u0105 do stawiania hipotez i wystawiania propozycji. Naogl\u0105da\u0142 si\u0119 \u015bwiata i powinien umie\u0107 gra\u0107 w ekstrapolacj\u0119. Ale mo\u017ce ja chc\u0119 zbyt wiele? Nie wiem. Wiem natomiast, \u017ce s\u0105 tacy historycy \u2013 pojawiaj\u0105 si\u0119 w \u017cyciu publicznym uczeni, obdarzeni temperamentem publicystycznym i pasj\u0105 uczestniczenia w obiegu idei, wymianie my\u015bli, dyspucie powszechnej. Ich or\u0119\u017cem bywaj\u0105 przewrotne monografie o nieoczywistych za\u0142o\u017ceniach badawczych – odkrywcze i destrukcyjne, wywracaj\u0105ce na nice utrwalone pogl\u0105dy tudzie\u017c racje. Ich or\u0119\u017cem bywaj\u0105 bezkompromisowe eseje, wywa\u017caj\u0105ce wrota do krain i stref milczenia, obalaj\u0105ce pos\u0105gi i dezawuuj\u0105ce wyznania wiary. Tacy historycy potrafi\u0105 pisa\u0107 manifesty przeciw dawno uzgodnionym pogl\u0105dom \u2013 a ich podr\u0119czniki akademickie, nie odbiegaj\u0105c poziomem od olimpijskich monument\u00f3w swej bran\u017cy, s\u0105 czytelne i przyswajalne jak najlepsze thrillery sensacyjne.<\/p>\n M\u00f3wicie, \u017ce takich historyk\u00f3w jednak nie ma? Ale\u017c s\u0105! Na mojej prywatnej li\u015bcie rankingowej wysokie miejsce od lat zajmuje profesor Norman Davies. Od lat, czyli od momentu opublikowania \u201eBo\u017cego igrzyska\u201d (w 1981 roku po angielsku w Oksfordzie, a w 1989 \u2013 po polsku w krakowskim \u201eZnaku\u201d) mniemam, \u017ce to w\u0142a\u015bnie on ma kwalifikacje niezb\u0119dne do bycia historykiem plus ultra<\/i> \u2013 czyli takim mniej wi\u0119cej odpowiadaj\u0105cym profilowi, kt\u00f3ry naszkicowa\u0142em wcze\u015bniej. Rozwa\u017canie w tym miejscu zas\u0142ug i przewag profesora na polu naukowym, w s\u0142u\u017cbie publicznej oraz wyczyn\u00f3w towarzyskich tudzie\u017c publicystycznych \u2013 aczkolwiek zawsze potrzebne \u2013 uwa\u017cam tym razem za zb\u0119dne, bo a\u017c nader oczywiste. Ten walijsko-polski (doktorat ma \u201ejagiello\u0144ski\u201d, z Krakowa; obywatelstwo polskie te\u017c ma) uczony dobrze i pami\u0119tnie zas\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 nie tylko polskiej racji stanu, ale przede wszystkim wzi\u0105\u0142 wa\u017cny udzia\u0142 w kszta\u0142towaniu polskiej \u015bwiadomo\u015bci narodowej i historycznej. Jego dzie\u0142o nie ma sobie r\u00f3wnych wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie oraz wprost niepor\u00f3wnywalne z innymi jest. Bo startuje w innej, sporo wy\u017cszej lidze. Davies to fenomen, na kt\u00f3ry by\u0107 mo\u017ce sobie zas\u0142u\u017cyli\u015bmy, a mo\u017ce nie. Ale go mamy \u2013 a z faktami nie dyskutuje si\u0119. I kropka.<\/p>\n Ale czasem wypada powiedzie\u0107 co\u015b po kropce. I to jest ten przypadek. Bowiem naby\u0142em now\u0105 ksi\u0119g\u0119 Daviesa, z zamiarem zarekomendowania dzie\u0142a przynajmniej czytelnikom tego bloga. Tytu\u0142 tego pi\u0119\u0107setstronicowego tomiszcza – \u201ePlus ultra\u201d – zdawa\u0142 si\u0119 by\u0107 obiecuj\u0105cy i do moich pogl\u0105d\u00f3w (amatorskich i zapewne wielce nieuprawnionych) na histori\u0119 pasowa\u0142 nader szczelnie. Bo to znaczy mniej wi\u0119cej tyle, co WI\u0118CEJ. Poza to, co jest widzialne, poza horyzont, poza kamienie graniczne, poza namacalne, a nawet poza wyobra\u017cone, poza zasi\u0119g rozumu, poza zasi\u0119g zdrowego rozs\u0105dku nawet. Mog\u0142em przeto mniema\u0107, i\u017c zawarto\u015b\u0107 ksi\u0119gi \u015bci\u015ble wsp\u00f3\u0142gra z jej tytu\u0142em i jest wypraw\u0105 na granice historii (je\u015bli nie dalej) \u2013 fascynuj\u0105c\u0105, obrazoburcz\u0105, inspiruj\u0105c\u0105 oraz osobliw\u0105 (w sensie, \u017ce jedyn\u0105 w swym rodzaju, odmienn\u0105 od reszty pi\u015bmiennictwa historycznego, zaczynaj\u0105c\u0105 ferment jakowy\u015b czy rewolt\u0119 intelektualn\u0105 zgo\u0142a).<\/p>\n Nic z tych rzeczy… To nawet nie jest esej, a w og\u00f3le podobie\u0144stwo \u201ePlus ultra\u201d do powa\u017cnej publicystyki historycznej jest czysto iluzoryczne, wywo\u0142ane tylko przez intelektualn\u0105 atrakcyjno\u015b\u0107 tytu\u0142u, kt\u00f3ry zapowiada b\u00f3gwico… Plus ultra to wszak odwr\u00f3cenie: post\u0119powe, brawurowe zaprzeczenie arcydawnej \u0142aci\u0144skiej paremii \u201enon plus ultra\u201d (czyli \u2013 nic ponadto, dalej nie ma nic) zapisanej jakoby wielkimi, czytelnymi ze \u015brodka cie\u015bniny literami na tzw. s\u0142upach Herkulesa \u2013 czyli ska\u0142ach Gibraltaru i D\u017ceb el-Musa w Maroku, zamykaj\u0105cych wyj\u015bcie z Morza \u015ar\u00f3dziemnego na Ocean. Zwrotu non plus ultra u\u017cywali te\u017c antyczni i \u015bredniowieczni kartografowie, gdy ko\u0144czy\u0142a si\u0119 im wiedza na temat ukszta\u0142towania powierzchni naszej planety; cz\u0119\u015bciej wprawdzie pisali na mapach \u201eubi leones\u201d (czyli: dalej lwy), co brzmi jako\u015b lepiej, optymistycznie. Lwa bowiem mo\u017cna pokona\u0107 \u2013 losu raczej nie…<\/p>\n Tymczasem Daviesowe \u201ePlus ultra\u201d to \u017cadn\u0105 miar\u0105 nie jest zuchwa\u0142a wyprawa na kraw\u0119d\u017a dziej\u00f3w. To raczej rezultat g\u0142\u0119bszego remanentu oraz inwazyjnego sprz\u0105tania w szufladach uniwersyteckiego biurka. Proces sedymentacji, nieodrodnej c\u00f3rki nieub\u0142aganej grawitacji, doprowadza z regu\u0142y do odk\u0142adania si\u0119 \u2013 mi\u0119dzy warstwami ca\u0142kiem nieistotnego w ka\u017cdej epoce \u015bmiecia \u2013 prawdziwych pere\u0142ek naszego \u017cywota, godnych nagle ocalenia ju\u017c to z powod\u00f3w sentymentalnych, ju\u017c to intelektualnych czy zgo\u0142a emocjonalnych. A to jaki\u015b zapisany wyk\u0142ad sprzed lat, a to kawa\u0142ek nieuko\u0144czonej monografii historycznej, a to szczeg\u00f3lnie przenikliwy (by nie rzec: profetyczny) list do przyjaciela, a to przedmowa, kt\u00f3ra okaza\u0142a si\u0119 by\u0107 znacznie lepsza ni\u017c \u201eprzedmawiane\u201d dzie\u0142o, a to szkic do powa\u017cnego eseju albo raport z naukowego \u015bledztwa… Jest tego sporo, a wszystkiego szkoda wyrzuci\u0107 razem i z osobna.<\/p>\n Co w takiej sytuacji robi sprytny, chytre\u0144ki walijski komiwoja\u017cer? Zbiera towar, odkurza i sk\u0142ada mi\u0119dzy sztywne ok\u0142adki \u2013 i ma nadziej\u0119, granicz\u0105c\u0105 z pewno\u015bci\u0105, \u017ce zabieg ten zaowocuje obficie. No pewnie… Samo nazwisko robi swoje \u2013 bo to marka jest handlowa co si\u0119 zowie. Ale \u2013 poka\u017c kotku, co masz w \u015brodku? A tam smako\u0142yki same, a tam niespodzianek wiele… Pocz\u0105wszy od szkicu o Szopenie i fortepianach w lesie deszczowym oraz na szczytach Himalaj\u00f3w \u2013 gdzie na \u00f3w szlachetny instrument m\u00f3wi\u0142o si\u0119 w j\u0119zyku pid\u017cyn: \u201edu\u017cy czarny facet, ty jemu da\u0107 w z\u0119by, on gra\u0107\u201d. Ale Szopen to zaledwie rozbieg\u00f3wka \u2013 potem jest jeszcze lepiej. Wyk\u0142ad o historii i osobistym odbiorze dylemat\u00f3w Ba\u0142tyku, si\u0142\u0105 rzeczy skr\u00f3towy, uproszczony i jakby goniony… Po nim wyk\u0142ad o… Uniwersytecie Warszawskim \u2013 przewrotny i troch\u0119 demoniczny. Dookolna wyprawa historyka w okolicach \u015ar\u00f3dziemnego Morza, pe\u0142na wspomnie\u0144 w\u0142asnych i niekonwencjonalnych refleksji historyka. M\u0105dry esej o upadku Jugos\u0142awii, emocjonalna historia Mariupola. I jeszcze kilka szkic\u00f3w- i potrzebnych, i zb\u0119dnych…<\/p>\n Na mnie wra\u017cenie zrobi\u0142 tylko jeden tekst \u2013 spory raport (i w pewnym sensie obsesyjny) o osobliwym przypadku z dziej\u00f3w awiacji \u2013 mianowicie o znikni\u0119ciu 8 marca 2014 roku samolotu boeing 777-200ER o numerze 9M-MRO odbywaj\u0105cego rozk\u0142adowy rejs MH370 Malaysia Airlines z Kuala Lumpur do Pekinu, z 239 osobami na pok\u0142adzie. Naprawd\u0119, ta historia usprawiedliwia lektur\u0119. Tyle \u017ce to male\u0144ki przyczynek w dziejach \u015bwiata \u2013 i wcale nie plus ultra<\/em>. Po prostu dziwna, niewyt\u0142umaczona katastrofa z osobliwymi implikacjami politycznymi. Oczywi\u015bcie godna zainteresowania historyka \u2013 jak wszystko zreszt\u0105, czym historyk zechcia\u0142 \u0142askawie si\u0119 zainteresowa\u0107 \u2013 bo nie ma temat\u00f3w tabu, wykluczonych, niewa\u017cnych, b\u0142ahych czy pospolitych. Ale to za ma\u0142o, by rekomendowa\u0107 lektur\u0119 ca\u0142o\u015bci. Nie mog\u0119 si\u0119 wyzby\u0107 wra\u017cenia, \u017ce kto\u015b mnie tu w konia zrobi\u0142. Zamiast ekscytuj\u0105cej \u017ceglugi za horyzonty historii dosta\u0142em ekspedycj\u0119 zajmuj\u0105c\u0105 si\u0119 nurkowaniem w profesorskich szufladach. W tak lubianym przez profesora Daviesa mie\u015bcie Lwowie, przed wojn\u0105, w handlowej dzielnicy Krakida\u0142y, namolnemu sprzedawcy proponowa\u0142o si\u0119 dobitnie: idy na se\u0142o liudi duryty!<\/i><\/p>\n Tomasz Sas Norman Davies\u00a0 Plus ultra. Si\u0119gaj dalej.Wyprawa na horyzonty historii Prze\u0142o\u017cy\u0142 Bart\u0142omiej Pietrzyk Wydawnictwo Znak Horyzont, Krak\u00f3w 2024 Rekomendacja: 2\/7 Ocena ok\u0142adki: 4\/5 Da\u0142em si\u0119 nabra\u0107… Co jest naturalnym, przyrodzonym obowi\u0105zkiem historyka \u2013 poza m\u00f3wieniem prawdy zawsze i wsz\u0119dzie? Nie jestem historykiem, wi\u0119c nie wiem na pewno. Intuicja podpowiada, \u017ce co\u015b w tym uprawianiu historii winno by\u0107 ponadto. Jeszcze jaki\u015b obowi\u0105zek. Nie chc\u0119 tego przes\u0105dza\u0107. Ale wydawa\u0107 si\u0119 mo\u017ce, i\u017c nie b\u0119dzie przesad\u0105, gdy poczynimy za\u0142o\u017cenie (z istoty swej bardziej publicystyczne ni\u017c akademickie…) – \u017ce obowi\u0105zkiem tym, opr\u00f3cz rzetelnego penetrowania przesz\u0142o\u015bci, jest zadawanie pyta\u0144 i poszukiwanie odpowiedzi dotycz\u0105cych przysz\u0142o\u015bci. W sensie \u015bcis\u0142ym zatem ka\u017cdy uczciwy historyk jest… futurologiem. Tylko ostro\u017cniejszym i bardziej odpowiedzialnym (poza nielicznymi wyj\u0105tkami), ni\u017c futurolog zwyczajny. Ale nie jestem pewien, czy ca\u0142a zawodowa dykasteria historyk\u00f3w by\u0142aby sk\u0142onna taki pogl\u0105d przyj\u0105\u0107 i si\u0119 zastosowa\u0107. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 historyk\u00f3w bowiem boi si\u0119 przysz\u0142o\u015bci. Przeto szlifuj\u0105 swe rewiry badawcze w t\u0119 i nazad do najdrobniejszego szczeg\u00f3\u0142u. Grz\u0119zn\u0105 w przyczynkarstwie, pl\u0105cz\u0105 si\u0119 w girlandach ciekawostek i odcedzaj\u0105 przetakiem okruchy z nurtu rzeki zapomnienia. Ale przed siebie nie patrz\u0105… Niekt\u00f3rzy (tym akurat wydaje si\u0119, \u017ce s\u0105 oryginalni) stawiaj\u0105 przewrotne-wywrotne pytanie \u2013 co by by\u0142o, gdyby by\u0142o inaczej, gdyby nurt dziej\u00f3w odmiennym potoczy\u0142 si\u0119 korytem? Inni…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":5052,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[26,27],"tags":[457],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5050"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5050"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5050\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5114,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5050\/revisions\/5114"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5052"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5050"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5050"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5050"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
Ocena ok\u0142adki: 4\/5<\/b><\/span><\/p>\nDa\u0142em si\u0119 nabra\u0107…<\/b><\/u><\/span><\/h2>\n
<\/b>(19 12 2024)<\/b><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"