{"id":5011,"date":"2024-11-17T10:29:27","date_gmt":"2024-11-17T09:29:27","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=5011"},"modified":"2025-02-01T18:53:24","modified_gmt":"2025-02-01T17:53:24","slug":"powrot-fatum","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2024\/11\/17\/powrot-fatum\/","title":{"rendered":"Powr\u00f3t fatum"},"content":{"rendered":"\n

Tomasz Stawiszy\u0144ski\u00a0 \"\"<\/strong>
Powr\u00f3t fatum <\/strong>
Wydawnictwo Znak litera nova, Krak\u00f3w 2024<\/strong><\/h3>\n

Rekomendacja: 5\/7 <\/strong><\/span>
Ocena ok\u0142adki: 4\/5<\/strong><\/span><\/p>\n

M\u0142ot na czarownice<\/u><\/strong><\/span><\/h2>\n

Radykalni, fundamentalni racjonali\u015bci i inni bywalcy \u015awi\u0105ty\u0144 Rozumu (symbolicznych, bo prawdziwych ju\u017c chyba nie ma…) – podczas lektury nowego Stawiszy\u0144skiego zapnijcie pasy! Inaczej \u0142adunek emocjonalny tudzie\u017c intelektualny \u201ePowrotu fatum\u201d wysadzi was z \u201esiod\u0142a\u201d, zepchnie z kursu, pozbawi gruntu pod nogami, omami, zba\u0142amuci i do powa\u017cnej konfuzji doprowadzi. Nie licz\u0105c innych uszkodze\u0144 na ciele i duszy…<\/p>\n

Zostali\u015bcie ostrze\u017ceni, wi\u0119c w drog\u0119. Dodatkowo zastrzegam, \u017ce autor jest jednym z nas \u2013 zwolennikiem rozumu, fizyki i kosmologii, ewolucji, logiki tudzie\u017c brzytwy Ockhama. Gdy wyrusza (a my razem z nim, w jego za\u0142odze) w rejs po oceanie niepewno\u015bci, automanipulacji, zabobonu, wulgarnej teozofii, okultyzmu i metafizyki \u2013 wbrew pr\u0105dom i wiatrom, w poszukiwaniu narz\u0119dzi falsyfikacji wiary \u2013 sekundujmy mu i nie przeszkadzajmy w nawigacji. Nie chodzi bowiem o to, czy moja racja jest najmojsza, ale jaki naprawd\u0119 jest \u015bwiat \u2013 jak wygl\u0105da i co si\u0119 z nim (i w nim) dzieje, ku czemu zmierza. A jak wygl\u0105da \u2013 ka\u017cdy widzi, lecz dalece nie ka\u017cdy potrafi to zwerbalizowa\u0107 i zdiagnozowa\u0107, nie u\u017cywaj\u0105c s\u0142\u00f3w powszechnie uznanych za…<\/p>\n

Idzie zatem o \u017cycie. W sensie \u015bcis\u0142ym \u2013 a dok\u0142adniej: o ten prze\u0142omowy moment, w kt\u00f3rym dosz\u0142o do pewnego zdarzenia \u2013 zapewne przypadkowego, losowego. W pierwotnej zupie, czyli mieszaninie cz\u0105stek i pierwiastk\u00f3w, manifestuj\u0105cej dot\u0105d pewne zdarzenia i reakcje z fizycznego i chemicznego punktu widzenia zapewne skomplikowane i ciekawe, ale doskonale martwe, oboj\u0119tne dla \u015bwiata i samych siebie, \u0142\u0105cz\u0105ce si\u0119 w struktury i natychmiast si\u0119 rozpadaj\u0105ce \u2013 bez \u017cadnych konsekwencji. Chodzi zatem o moment, w kt\u00f3rym we wszechogarniaj\u0105cym, bez\u0142adnym chlupotaniu pierwotnej zupy, trwaj\u0105cym dostatecznie d\u0142ugo, by dosz\u0142o pierwszy raz do reakcji obiecuj\u0105cej (w sensie tzw. ci\u0105gu dalszego) syntezy aminokwas\u00f3w. A jej rezultat nie tylko si\u0119 utrwali\u0142, ale zacz\u0105\u0142 sam z siebie powiela\u0107 si\u0119 na spos\u00f3b \u201erodzicielski\u201d – pobieraj\u0105c z \u201ezupy\u201d odpowiednie sk\u0142adniki i tworz\u0105c identyczne z sob\u0105 samym struktury. Tak si\u0119 z\u0142o\u017cy\u0142o, \u017ce w procesie tworzenia wzi\u0119\u0142y udzia\u0142 atomy w\u0119gla, wodoru i tlenu oraz \u015bladowo paru innych pierwiastk\u00f3w \u2013 utrzymuj\u0105ce struktur\u0119 w ryzach i zdoln\u0105 do \u201erozmna\u017cania si\u0119\u201d.<\/p>\n

Dlaczego akurat one, dlaczego w tym jednym, konkretnym momencie \u2013 i czy to by\u0142 przypadek, gra losowa? I dlaczego akurat ten jeden, konkretny rezultat \u201elosowania\u201d – jeden z niewyobra\u017calnie wielkiej liczby efekt\u00f3w \u201emieszania\u201d – zadzia\u0142a\u0142? A poza tym – czy do tej magicznej reakcji dosz\u0142o tylko raz, czy zdarza\u0142a si\u0119 wcze\u015bniej, ale tym razem jaka\u015b niewyobra\u017calnie dyskretna \u201ezmarszczka\u201d na oceanie pierwotnej zupy odchyli\u0142a wektor zdarze\u0144 na tyle, by rezultat mieszania odebra\u0142 jaki\u015b inny ni\u017c zwykle impuls i zmieni\u0142 si\u0119? I dlaczego zacz\u0105\u0142 dominowa\u0107 w swym \u015brodowisku, owej pierwotnej zupie, bezpowrotnie przekszta\u0142caj\u0105c tak\u017ce i j\u0105? Czy sekwencja zdarze\u0144 zmieni\u0142a si\u0119 z zupe\u0142nie stochastycznej, chaotycznej, bez\u0142adnej w celow\u0105 \u2013 i dlaczego? A mo\u017ce w\u015br\u00f3d mnogiej serii przypadk\u00f3w ten jeden eksces \u2013 nadal pozostaj\u0105c przypadkiem \u2013 ma tylko (zn\u00f3w) przypadkowo nieco d\u0142u\u017csz\u0105 sekwencj\u0119 trwania, lecz nadal nie ma pocz\u0105tku, ko\u0144ca, \u0142adu i sensu \u2013 a zw\u0142aszcza celu nie ma? Niezale\u017cnie od tego, jaki\u017c to impuls wywo\u0142uje chlupotanie pierwotnej zupy?<\/p>\n

I tak dalej… Gdy tylko zbudowali\u015bmy zr\u0119by (wyci\u0105gaj\u0105c wnioski z coraz bardziej subtelnej i dok\u0142adnej obserwacji) og\u00f3lnej teorii wszystkiego \u2013 poczynaj\u0105cej si\u0119 od prapocz\u0105tkowego Wielkiego Wybuchu \u2013 zacz\u0119li\u015bmy stawia\u0107 pytania uszczeg\u00f3\u0142awiaj\u0105ce ca\u0142\u0105 t\u0119 atrakcyjn\u0105 hipotez\u0119. Ba, powsta\u0142 projekt (noblista '2009, biolog i fizjolog Jack Szostak) laboratoryjnego odtworzenia tamtego wyj\u0105tkowego \u201ezagotowania si\u0119\u201d pierwotnej zupy \u2013 innymi s\u0142owy: powt\u00f3rki z powstania \u017cycia, czyli powt\u00f3rki… z przypadku. Osobi\u015bcie nie wierz\u0119 w sukces Szostaka \u2013 ale c\u00f3\u017c: zabawa jest przednia, a koszty akceptowalne…<\/p>\n

Granicz\u0105ca z pewno\u015bci\u0105 (czyli prawie na pewno prawdziwa) kosmologiczna hipoteza Wielkiego Wybuchu, \u017cywiona przez liczne (w sensie \u015bcis\u0142ym: dominuj\u0105ce) grono fizyk\u00f3w i innych specjalist\u00f3w, obros\u0142a kilkoma teorematami, nadal intensywnie rozpracowywanymi. Najdalej poszli ci badacze, kt\u00f3rych zachwyci\u0142 i porwa\u0142 pewien dylemat intelektualny: co w\u0142a\u015bciwie eksplodowa\u0142o w Wielkim Wybuchu, czym to CO\u015a by\u0142o \u2013 bo raczej by\u0142o to bardziej CO\u015a ni\u017c NIC. A poza wszystkim \u2013 jak to co\u015b by\u0142o, skoro w fazie przed Wielkim Wybuchem nie up\u0142ywa\u0142 czas, bo nie istnia\u0142. Wi\u0119c czym m\u00f3g\u0142 by\u0107 jakikolwiek byt \u2013 bez atrybutu czasu i przestrzeni. Byt by\u0142 w og\u00f3le czy nie by\u0142? By\u0142o zatem co\u015b PRZED Wielkim Wybuchem czy niczego nie by\u0142o? Wobec tego dylematu jeste\u015bmy bezradni. Czy tylko na razie \u2013 czy na zawsze? Dobre pytanie… Ale to temat na ca\u0142kiem inne opowiadanie…<\/p>\n

Badacze wielkiego pocz\u0105tku skoncentrowali si\u0119 na wymodelowaniu sekwencji zdarze\u0144, kt\u00f3re doprowadzi\u0142y do pojawienia si\u0119 gatunku ludzkiego i tego momentu ewolucyjnego, w kt\u00f3rym gatunek \u00f3w zyska\u0142 samo\u015bwiadomo\u015b\u0107 swych dziej\u00f3w i swego losu \u2013 m\u00f3g\u0142 je zbada\u0107 i samodzielnie doj\u015b\u0107 do wniosku, \u017ce w istocie rzeczy jego pojawienie si\u0119 oraz swego rodzaju sukces egzystencjalny s\u0105 dzie\u0142em przypadku \u2013 i jak przypadek si\u0119 zako\u0144cz\u0105: przypadkowo… A to znaczy, \u017ce udzia\u0142 gatunku ludzkiego w dziejach ca\u0142ego post-wybuchowego kosmosu jest epizodem ca\u0142kowicie pozbawionym jakiegokolwiek znaczenia. A ju\u017c na pewno takiego znaczenia, kt\u00f3re mog\u0142oby mie\u0107 wp\u0142yw na dalszy bieg kosmicznych zdarze\u0144 i ich zako\u0144czenie…<\/p>\n

No nie, taka konkluzja by\u0142a ju\u017c ponad si\u0142y (intelektualne) tej cz\u0119\u015bci badaczy, kt\u00f3ra kosmiczn\u0105 wyj\u0105tkowo\u015b\u0107 gatunku nios\u0142a na sztandarach. Podj\u0119to zatem, odkurzono tudzie\u017c na nowo zinterpretowano hipotez\u0119 porz\u0105dku – uznaj\u0105c\u0105, \u017ce kosmos jako taki jest bytem celowym, zaplanowanym z g\u00f3ry i przewidzianym zawczasu \u2013 w ka\u017cdym razie przed pocz\u0105tkiem (m\u00f3g\u0142 nim by\u0107 nawet Wielki Wybuch \u2013 prosz\u0119 bardzo!) wszechrzeczy. Innymi s\u0142owy: wprowadzono hipotez\u0119 Inteligentnego Projektu. \u017be niby co\u015b wymy\u015bli\u0142o, zainicjowa\u0142o i nadal nadzoruje (mo\u017ce nawet zgo\u0142a ingeruje w…) bytowanie wszechrzeczy. Do idei kreatora oraz mened\u017cera IP (inteligentnego projektu, ma si\u0119 rozumie\u0107) idealnie pasowa\u0142a wcze\u015bniejsza hipoteza metafizycznego, nadprzyrodzonego Boga \u2013 stw\u00f3rcy, mechanika i kontrolera \u015bwiata.<\/p>\n

Fizykom ta hipoteza wydaje si\u0119 zb\u0119dna, ale s\u0105 ludzie sk\u0142onni uwierzy\u0107, cho\u0107by dlatego, \u017ce czynem \u017ca\u0142osnym i wysoce nieekonomicznym by\u0142oby oddanie tak pi\u0119knie zrobionej opowie\u015bci o \u017cyciu (w sensie biologicznym oraz duchowym) na \u0142up Przypadku. A poza tym wydaje si\u0119, \u017ce natura ludzka w zasadzie l\u0119ka si\u0119 przypadku \u2013 st\u0105d jej sk\u0142onno\u015b\u0107 do udania si\u0119 pod parasol celowego urz\u0105dzenia \u015bwiata. Wolimy wierzy\u0107, \u017ce jeste\u015bmy po CO\u015a bardziej ni\u017c po NIC. Tote\u017c w procesie analizy powstania \u017cycia hipoteza Boga mog\u0142a si\u0119 zaaklimatyzowa\u0107 i przyda\u0107 \u2013 co zreszt\u0105 wida\u0107 do\u015b\u0107 powszechnie.<\/p>\n

Stawiszy\u0144ski nie wchodzi w sp\u00f3r mi\u0119dzy Wiar\u0105 a Rozumem \u2013 zauwa\u017ca tylko, \u017ce chrze\u015bcija\u0144ski projekt jest wystarczaj\u0105co dobry dla niekt\u00f3rych poszukuj\u0105cych trwa\u0142ego zakotwiczenia w rzeczywisto\u015bci \u2013 nie tylko poprzez obietnic\u0119 zbawienia, ale system warto\u015bci moralnych, przydatnych jako sterowniki \u017cycia codziennego. Je\u015bli decydujemy si\u0119 w nie wierzy\u0107. Osobliwie wobec narastaj\u0105cego poczucia zagubienia. Ale wiara w prawdziwo\u015b\u0107 jakiego\u015b przekonania w po\u0142\u0105czeniu z jednoczesnym brakiem dowod\u00f3w na t\u0119 prawdziwo\u015b\u0107 \u2013 dalece nie wystarczy, by si\u0119 ni\u0105 przejmowa\u0107 jako wektorem w procesie badania i opisywania, czym jest \u015bwiat w rzeczywisto\u015bci. Bo to za ma\u0142o. Opis wymaga dowodu.<\/p>\n

Stawiszy\u0144ski penetruje g\u0142\u0119biej sfer\u0119 poznawania istoty wszechrzeczy. I tu w\u0142a\u015bnie zaczyna si\u0119 praktyczny sens ostrze\u017cenia, by podczas lektury zapi\u0105\u0107 pasy… Zaczyna si\u0119 od \u201ezawieszenia\u201d (na pierwszy rzut oka) regu\u0142y brzytwy Ockhama, czyli \u2013 przypominam \u2013 by nie mno\u017cy\u0107 byt\u00f3w ponad potrzeb\u0119. Zestaw umiej\u0119tno\u015bci, niezb\u0119dnych do przetrwania, rozmna\u017cania si\u0119 i ekspansji gatunku jest zdecydowanie skromniejszy i prostszy ni\u017c nasze rzeczywiste umiej\u0119tno\u015bci poznawcze. Tworzenie poezji, uprawianie matematyki i fizyki, tworzenie muzyki i dzie\u0142 sztuki \u2013 to zdolno\u015bci kompletnie zb\u0119dne ewolucyjnie. Ale to tylko nam si\u0119 tak wydaje \u2013 a mo\u017ce to potencja\u0142 umys\u0142owy, dany nam zawczasu, zaprojektowany dlatego, \u017ce kiedy\u015b b\u0119dziemy musieli sprosta\u0107 wi\u0119kszym wyzwaniom egzystencjalnym \u2013 po prostu wi\u0119cej rozumie\u0107. Czy\u017c zatem potrzeba lepszego dowodu, \u017ce istnieje jaki\u015b plan urz\u0105dzenia wszechrzeczy i naszej w tym urz\u0105dzaniu obecno\u015bci?<\/p>\n

Stawiszy\u0144ski idzie jeszcze dalej, krytycznym rzucaj\u0105c okiem w otch\u0142anie my\u015bli pospiesznej, robi\u0105c przegl\u0105d rozlicznych hipotez porz\u0105dku \u015bwiata, mamide\u0142, kult\u00f3w magicznych, ezoterycznych i gnostycznych teorii, praktyk okultystycznych, jogi kundalini, system\u00f3w astrologicznych oraz dziesi\u0105tk\u00f3w innych przypadk\u00f3w b\u0142\u0105dzenia my\u015bli ludzkiej po manowcach ja\u017ani, strach\u00f3w, l\u0119k\u00f3w i megaloma\u0144skich uroszcze\u0144. Ten aspekt lektury \u201ePowrotu fatum\u201d szczeg\u00f3lnej polecam uwadze, jako \u017ce ma on moc odczyniania urok\u00f3w. Bo to wsp\u00f3\u0142czesny \u201emalleus maleficarum\u201d jest w swej istocie bez ma\u0142a…<\/p>\n

Tomasz Sas
(17 11 2024)<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Tomasz Stawiszy\u0144ski\u00a0 Powr\u00f3t fatum Wydawnictwo Znak litera nova, Krak\u00f3w 2024 Rekomendacja: 5\/7 Ocena ok\u0142adki: 4\/5 M\u0142ot na czarownice Radykalni, fundamentalni racjonali\u015bci i inni bywalcy \u015awi\u0105ty\u0144 Rozumu (symbolicznych, bo prawdziwych ju\u017c chyba nie ma…) – podczas lektury nowego Stawiszy\u0144skiego zapnijcie pasy! Inaczej \u0142adunek emocjonalny tudzie\u017c intelektualny \u201ePowrotu fatum\u201d wysadzi was z \u201esiod\u0142a\u201d, zepchnie z kursu, pozbawi gruntu pod nogami, omami, zba\u0142amuci i do powa\u017cnej konfuzji doprowadzi. Nie licz\u0105c innych uszkodze\u0144 na ciele i duszy… Zostali\u015bcie ostrze\u017ceni, wi\u0119c w drog\u0119. Dodatkowo zastrzegam, \u017ce autor jest jednym z nas \u2013 zwolennikiem rozumu, fizyki i kosmologii, ewolucji, logiki tudzie\u017c brzytwy Ockhama. Gdy wyrusza (a my razem z nim, w jego za\u0142odze) w rejs po oceanie niepewno\u015bci, automanipulacji, zabobonu, wulgarnej teozofii, okultyzmu i metafizyki \u2013 wbrew pr\u0105dom i wiatrom, w poszukiwaniu narz\u0119dzi falsyfikacji wiary \u2013 sekundujmy mu i nie przeszkadzajmy w nawigacji. Nie chodzi bowiem o to, czy moja racja jest najmojsza, ale jaki naprawd\u0119 jest \u015bwiat \u2013 jak wygl\u0105da i co si\u0119 z nim (i w nim) dzieje, ku czemu zmierza. A jak wygl\u0105da \u2013 ka\u017cdy widzi, lecz dalece nie ka\u017cdy potrafi to zwerbalizowa\u0107 i zdiagnozowa\u0107, nie u\u017cywaj\u0105c s\u0142\u00f3w powszechnie uznanych za… Idzie zatem o \u017cycie. W sensie \u015bcis\u0142ym \u2013 a dok\u0142adniej: o ten…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":5013,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[28,410],"tags":[313],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5011"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5011"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5011\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5101,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5011\/revisions\/5101"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5013"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5011"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5011"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5011"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}