{"id":4995,"date":"2024-11-06T10:05:18","date_gmt":"2024-11-06T09:05:18","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=4995"},"modified":"2026-04-05T02:21:19","modified_gmt":"2026-04-05T00:21:19","slug":"zegar-piaskowy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2024\/11\/06\/zegar-piaskowy\/","title":{"rendered":"Zegar piaskowy"},"content":{"rendered":"\n

Ryszard Kapu\u015bci\u0144ski\u00a0 \"\"<\/strong>
Zegar piaskowy <\/strong>
Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 2024<\/strong><\/h3>\n

Rekomendacja: 5\/7 <\/strong><\/span>
Ocena ok\u0142adki: 4\/5<\/strong><\/span><\/p>\n

Rozterki zdro\u017conego Reportera<\/u><\/strong><\/span><\/h2>\n

Reporter jest zm\u0119czony, a \u015bwiat nie wydaje si\u0119 mu ju\u017c tak wspania\u0142y, jak niegdy\u015b. Za to wydaje mu si\u0119, \u017ce mia\u0142by co\u015b jeszcze do powiedzenia. I na og\u00f3\u0142 ma. Lata i do\u015bwiadczenia wykonywania swego zawodu nauczy\u0142y go, \u017ceby wszystko zapisywa\u0107 \u2013 istotne i nieistotne, na razie bez selekcji. Bo si\u0119 przyda. Lata i do\u015bwiadczenia nauczy\u0142y go, by niczego nie powierza\u0107 samej pami\u0119ci. Owszem \u2013 pami\u0119\u0107 prowizorycznie przechowuje zar\u00f3wno fakty, jak i wra\u017cenia, zapachy, powidoki, d\u017awi\u0119ki, smaki, obrazy… Ale przechowuj\u0105c, dodaje bezwiednie rozmaite \u201ekonserwanty\u201d, \u201eulepszacze\u201d, \u201espulchniacze\u201d i \u201epoprawiacze smaku\u201d. Wi\u0119c pami\u0119\u0107 jest dobra, ale notatki lepsze. Zw\u0142aszcza wtedy, gdy trzeba opisa\u0107 obraz, dok\u0142adnie przytoczy\u0107 s\u0142owo, utrwali\u0107 sytuacje, ustawienia, zapisa\u0107 ruch, zagwarantowa\u0107 powtarzalno\u015b\u0107 recepty, opowiedzie\u0107 emocje, zdefiniowa\u0107 umykaj\u0105ce (za szybko…) imponderabilia.<\/p>\n

Reporter jest znu\u017cony i niezdr\u00f3w. Fach da\u0142 mu w ko\u015b\u0107 \u2013 najzdrowszy to on nie jest, ten fach reporterski. Stres, w\u0105troba (wiadomo…), \u017co\u0142\u0105dek, nerki, kr\u0119gos\u0142up, nogi… Choroby tropikalne (same szczepienia na takowe to udr\u0119ka), paso\u017cyty, sraczka… Upa\u0142y, s\u0142o\u0144ce, deszcze, \u015bniegi i mrozy. Lasy deszczowe z miliardami robali i inn\u0105 gadzin\u0105, pustynie z wod\u0105 racjonowan\u0105 naparstkami, g\u00f3ry i p\u0142askowy\u017ce z chorob\u0105 wysoko\u015bciow\u0105. Brud, g\u0142\u00f3d, syfilis i HIV… Aspiryna, pyralgina, biseptol, doksycyklina, tabletki aktywnego w\u0119gla…<\/p>\n

Reporter jest znudzony, troch\u0119 cyniczny, troch\u0119 zblazowany. Nie straci\u0142 wprawdzie tamtej dawnej m\u0142odzie\u0144czej ciekawo\u015bci \u015bwiata, ale nabra\u0142 dystansu, a dystans \u00f3w od jakiego\u015b czasu samoistnie si\u0119 powi\u0119ksza, co Reporter zauwa\u017ca z pewnym takim przestrachem. Ale nie potrafi nad tym zapanowa\u0107. By\u0142 ju\u017c wsz\u0119dzie, gdzie warto by\u0142o by\u0107 przez te ostatnie trzydzie\u015bci lat \u2013 i nadto w paru miejscach, gdzie nie warto by\u0142o by\u0107 z \u017cadnego powodu, \u017cadn\u0105 miar\u0105. Widzia\u0142 wszystko, co warto by\u0142o zobaczy\u0107. Pozna\u0142 ludzi, kt\u00f3rych trzeba by\u0142o zna\u0107. Reagowa\u0142 na ka\u017cdy strza\u0142 z broni palnej i natychmiast rusza\u0142 w drog\u0119. Seri\u0119 z ka\u0142asznikowa rozpoznaje na s\u0142uch z p\u00f3\u0142milowego dystansu, a salwy ze stopi\u0105tek potrafi namierzy\u0107 z precyzj\u0105 do jednego stopnia k\u0105towego… Strzelali do niego, i to nie raz; by\u0107 mo\u017ce nawet w\u015br\u00f3d pami\u0105tek ma wyd\u0142ubany z osnowy kamizelki kuloodpornej (z napisem PRESS ma si\u0119 rozumie\u0107) zdeformowany pocisk 7,62 mm, kt\u00f3ry musia\u0142 jakim\u015b cudem wytraci\u0107 impet, bo inaczej \u2013 strach pomy\u015ble\u0107 \u2013 masakra…<\/p>\n

Starych, sfatygowanych, zapisanych maczkiem na odwrocie map ma w domu pe\u0142ne pud\u0142a; wysypuj\u0105 si\u0119 z nich te\u017c skasowane bilety lotnicze na trasy i do miejsc dawno zapomnianych oraz niedok\u0142adnie pami\u0119tane rachunki z hotelowych bar\u00f3w (w sumie na par\u0119 hektolitr\u00f3w na og\u00f3\u0142 pod\u0142ej whisky…). Gdzie\u015b tam le\u017cy te\u017c popielniczka z lobby hotelu \u201eCaro\u201d w Luandzie, nadpalona maska plemienia Baluba z wizyt\u00f3wk\u0105 Gastona Suomialota, wej\u015bci\u00f3wka na mecz Salwadoru z Hondurasem, sznurowad\u0142a Che Guevary z Boliwii, woj\u0142okowa szara mycka kachetyjskich g\u00f3rali, ajmarski gliniany pojemniczek na li\u015bcie koki, sanda\u0142y wyci\u0119te z opon stara 66 w d\u017cungli Wietnamu, plakietka dywizji Hasanuddin z Sumatry, chi\u0144ska moskitiera i m\u0142oteczek do awaryjnego rozbijania szyb z rejsowego autobusu PKS na trasie ze \u015awinic Warckich do D\u0105bia nad Nerem…<\/p>\n

Reporter jeszcze nie ma do\u015b\u0107, ale podr\u00f3\u017ce ju\u017c sobie dozuje ostro\u017cnie. Sprawozdawanie eksces\u00f3w tego \u015bwiata \u2013 jakby mniej. Sympozja, wyk\u0142ady, konwentykle, rezydencje tw\u00f3rcze, kongresy, nagrody \u2013 a, to i owszem. Notesy p\u0119czniej\u0105 po staremu. Tylko nie zapisuje ju\u017c harmonogramu otwierania ognia przez rebelianck\u0105 artyleri\u0119 ani amplitudy cen na straganach. Na papier trafiaj\u0105 subtelne uwagi o kondycji cz\u0142owieczej, o miarach wszechrzeczy, o bogach i naturze ludzkiej. Wyrobi\u0142 si\u0119 ch\u0142opak \u2013 z dziennikarza sta\u0142 si\u0119 guru. Szanowanym, podziwianym w \u015bwiecie, na r\u0119kach noszonym, medalami, doktoratami, dyplomami zasypywanym. Naprawd\u0119 zas\u0142u\u017cenie… Szeroko otwarte oczy, odwaga, intelekt pracuj\u0105cy na najwy\u017cszych obrotach \u2013 to za to…<\/p>\n

Reporter stara si\u0119 odwdzi\u0119czy\u0107 za wci\u0105\u017c nowe ho\u0142dy i objawy adoracji. Ju\u017c nie odkrywa l\u0105d\u00f3w nieznanych, nie wystawia ostro\u017cnie g\u0142owy pod ogniem ostrza\u0142u \u2013 ale wci\u0105\u017c ma ogromny zas\u00f3b wiedzy o \u015bwiecie, o bie\u017c\u0105cych i zaprzesz\u0142ych konfliktach, o ludziach, miejscach i zdarzeniach wa\u017cnych i niewa\u017cnych. To masa nieobrobionego kruszcu. Kamienio\u0142om pe\u0142en szlachetnego surowca. Tylko tygle i formy bra\u0107, m\u0142otek i d\u0142uto w d\u0142onie, szwejsaparat i \u015brubokr\u0119t \u2013 i odlewa\u0107, odkuwa\u0107, skr\u0119ca\u0107, spawa\u0107… Ze starych zapas\u00f3w Reporter pracowicie robi nowe tre\u015bci \u2013 niedu\u017ce, zgrabne, m\u0105dre. Wielkie dzie\u0142a reporter ma ju\u017c za sob\u0105 \u2013 teraz pora nowej formu\u0142y poszuka\u0107. Wi\u0119c j\u0105 znajduje…<\/p>\n

Reporter po prostu przerabia wi\u0119ksze kamyki na mniejsze, toporne odlewy na zgrabne filigrany, drewniane kloce na ma\u0142e figurynki, laleczki i barwne klocki, stare przerdzewia\u0142e blachy na eleganckie durnostojki. Ha\u0142dy t\u0142ustej gliny na melodyjnie gwi\u017cd\u017c\u0105ce koguciki… A publiczno\u015b\u0107 czeka i klaszcze, klaszcze i czeka. Za\u015b Reporterowi w to graj \u2013 uk\u0142ada te kamuszki w wi\u0119ksze lapidaria tudzie\u017c mozaiki, wi\u0119c ma zaj\u0119cie, a to robota na kilka \u0142adnych lat.<\/p>\n

Tomik fizycznie w\u0105t\u0142y, lecz intelektualne sp\u0119cznia\u0142y, kt\u00f3ry trzymacie teraz (mam tak\u0105 nadziej\u0119…) w r\u0119ku, Reporter przygotowywa\u0142 do druku podobno w 1984 roku. \u201eZegar piaskowy\u201d to w\u0142a\u015bnie rezultat (na razie po\u0142owiczny, z pewn\u0105 tak\u0105 nie\u015bmia\u0142o\u015bci\u0105 rekomendowany) poszukiwania nowej formu\u0142y w warsztacie Reportera. W alchemicznej retorcie s\u0105 sk\u0142adniki kamienia filozoficznego, ale jeszcze ani dok\u0142adnie wstrz\u0105\u015bni\u0119te, ani nie ca\u0142kiem zmieszane. Ale formu\u0142a zosta\u0142a uruchomiona. Co do swej istoty posk\u0142adany zbi\u00f3r to osobliwy kalejdoskop ze szkie\u0142ek rozmaitej konduity: jakie\u015b wiersze (jak ta wspania\u0142a \u201eModlitwa do Nieznanego\u201d – poetycki tekst Julesa Supervielle’a, otwieraj\u0105cy zbi\u00f3r), cytaty z filozof\u00f3w i innych uczonych, kr\u00f3tkie anegdoty, paradoksalne aforyzmy, zapiski z ulotnych obserwacji reporterskich, pytania egzystencjalne, mikroeseje z pr\u00f3bami odpowiedzi na wspomniane pytania, historiozoficzne dylematy, skr\u00f3ty temat\u00f3w do poszerzonego podj\u0119cia niebawem (jak historia oddzia\u0142u partyzanckiego, kt\u00f3ry sam si\u0119 wymordowa\u0142), obrazki obyczajowe \u2013 a\u017c powalaj\u0105ce celno\u015bci\u0105, uwik\u0142aniem w rytm kosmosu i groteskow\u0105 akuratno\u015bci\u0105; jak ten z m\u0119sko-damskich mityng\u00f3w w meksyka\u0144skim miasteczku Queretaro…<\/p>\n

Ot \u2013 okruszki z niedoko\u0144czonej mozaiki; ka\u017cdy z osobna \u2013 ciekawy, ale przecie\u017c niepowalaj\u0105cy. Zebrane razem jednak zyska\u0142y nowe \u017cycie. Ot, Reporter dowi\u00f3d\u0142 przegl\u0105daj\u0105c notesy i inne zapiski, \u017ce jeszcze ma co\u015b do powiedzenia, cho\u0107 nie rusza si\u0119 zza biurka. Podobno mia\u0142o to wszystko tak\u0105 si\u0142\u0119 ra\u017cenia, \u017ce nikt nawet nie odwa\u017cy\u0142 si\u0119 pofatygowa\u0107, by zanie\u015b\u0107 szczotki na Mysi\u0105. No c\u00f3\u017c, mo\u017ce to tylko legenda… Nie wiem. Sam w owej epoce (pierwsza po\u0142owa lat 80.) by\u0142em blisko z cenzur\u0105 z rozmaitych powod\u00f3w, a GUKPPiW mia\u0142 mnie na swojej czarnej li\u015bcie tych pilniej obserwowanych (co mi p\u00f3\u017aniej wyzna\u0142 tamtejszy funkcjonariusz, sk\u0105din\u0105d szkolny kolega, w swoim czasie bardzo pryncypialny tropiciel odchyle\u0144 i odszczepie\u0144, kt\u00f3ry okaza\u0142 si\u0119 by\u0107 wallenrodem-wtyczk\u0105 opozycji eklezjastycznej). Z racji tamtej wiedzy o\u015bmielam si\u0119 s\u0105dzi\u0107, \u017ce mo\u017cna by\u0142o zaryzykowa\u0107 wypraw\u0119 po piecz\u0105tk\u0119 z literk\u0105 i numerkiem (nawet J-23 m\u00f3g\u0142by to by\u0107). Szanse na zwolnienie by\u0142y fifty-fifty…<\/p>\n

Los potoczy\u0142 si\u0119 inaczej. Reporter umar\u0142 i ju\u017c nie jest Wielkim Autorytetem pod ka\u017cdym wzgl\u0119dem. Owszem, nadal Autorytetem jest, ale ju\u017c nie Wielkim \u2013 osobliwie na p\u0142aszczy\u017anie profesjonalnej. Oto bowiem biograf pewien nieust\u0119pliwy i do prawdy jako s\u0105du zgodnego z rzeczywisto\u015bci\u0105 nade wszystko przywi\u0105zany, odkry\u0142 niema\u0142e szczeliny w dorobku Reportera, napomykaj\u0105c pow\u015bci\u0105gliwie o nader lu\u017anym podej\u015bciu Reportera do fakt\u00f3w, sk\u0142onno\u015bci do kontaminacji, dramatyzowania i \u201emodernizowania\u201d, stosowaniu zbitek i kreowaniu jednego z wielu. Oskar\u017cy\u0142 zatem Reportera o stosowanie zabieg\u00f3w narracyjnych i fabularnych, w\u0142a\u015bciwych dla prozy literackiej – innego gatunku ni\u017c reporta\u017c. Wielkim ci\u0119\u017carem leg\u0142y te s\u0142owa na biografii Reportera, ale w sporze s\u0105dowym spadkobierc\u00f3w z biografem ten ostatni zyska\u0142 prawo do nieskr\u0119powanego prawem g\u0142oszenia swej opinii. Lecz nie zmienia to mego pogl\u0105du, i\u017c Reporter rzetelnym, odwa\u017cnym i wybitnie utalentowanym fachur\u0105 by\u0142. Prawdziwym majstrem dla kilku pokole\u0144 reporter\u00f3w \u2013 nie tylko w sferze j\u0119zyka polskiego. A nadto by\u0142 erudyt\u0105 i wizjonerem, co lektur\u0119 czyni zaj\u0119ciem wielce po\u017cytecznym, umys\u0142 od\u015bwie\u017caj\u0105cym…<\/p>\n

Tomasz Sas
<\/b>(06 11 2024)<\/b><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ryszard Kapu\u015bci\u0144ski\u00a0 Zegar piaskowy Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 2024 Rekomendacja: 5\/7 Ocena ok\u0142adki: 4\/5 Rozterki zdro\u017conego Reportera Reporter jest zm\u0119czony, a \u015bwiat nie wydaje si\u0119 mu ju\u017c tak wspania\u0142y, jak niegdy\u015b. Za to wydaje mu si\u0119, \u017ce mia\u0142by co\u015b jeszcze do powiedzenia. I na og\u00f3\u0142 ma. Lata i do\u015bwiadczenia wykonywania swego zawodu nauczy\u0142y go, \u017ceby wszystko zapisywa\u0107 \u2013 istotne i nieistotne, na razie bez selekcji. Bo si\u0119 przyda. Lata i do\u015bwiadczenia nauczy\u0142y go, by niczego nie powierza\u0107 samej pami\u0119ci. Owszem \u2013 pami\u0119\u0107 prowizorycznie przechowuje zar\u00f3wno fakty, jak i wra\u017cenia, zapachy, powidoki, d\u017awi\u0119ki, smaki, obrazy… Ale przechowuj\u0105c, dodaje bezwiednie rozmaite \u201ekonserwanty\u201d, \u201eulepszacze\u201d, \u201espulchniacze\u201d i \u201epoprawiacze smaku\u201d. Wi\u0119c pami\u0119\u0107 jest dobra, ale notatki lepsze. Zw\u0142aszcza wtedy, gdy trzeba opisa\u0107 obraz, dok\u0142adnie przytoczy\u0107 s\u0142owo, utrwali\u0107 sytuacje, ustawienia, zapisa\u0107 ruch, zagwarantowa\u0107 powtarzalno\u015b\u0107 recepty, opowiedzie\u0107 emocje, zdefiniowa\u0107 umykaj\u0105ce (za szybko…) imponderabilia. Reporter jest znu\u017cony i niezdr\u00f3w. Fach da\u0142 mu w ko\u015b\u0107 \u2013 najzdrowszy to on nie jest, ten fach reporterski. Stres, w\u0105troba (wiadomo…), \u017co\u0142\u0105dek, nerki, kr\u0119gos\u0142up, nogi… Choroby tropikalne (same szczepienia na takowe to udr\u0119ka), paso\u017cyty, sraczka… Upa\u0142y, s\u0142o\u0144ce, deszcze, \u015bniegi i mrozy. Lasy deszczowe z miliardami robali i inn\u0105 gadzin\u0105, pustynie z wod\u0105 racjonowan\u0105 naparstkami, g\u00f3ry i p\u0142askowy\u017ce z chorob\u0105 wysoko\u015bciow\u0105. Brud, g\u0142\u00f3d, syfilis i…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":4997,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[435,160],"tags":[491],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4995"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4995"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4995\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5154,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4995\/revisions\/5154"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4997"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4995"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4995"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4995"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}