{"id":4985,"date":"2024-11-02T12:00:12","date_gmt":"2024-11-02T11:00:12","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=4985"},"modified":"2025-01-18T03:10:58","modified_gmt":"2025-01-18T02:10:58","slug":"magiczna-rana","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2024\/11\/02\/magiczna-rana\/","title":{"rendered":"Magiczna rana"},"content":{"rendered":"\n

Dorota Mas\u0142owska\u00a0<\/strong><\/h3>\n

\"\"<\/p>\n

\u00a0<\/h3>\n


Magiczna rana <\/strong>
Wydawnictwo Karakter, Krak\u00f3w 2024<\/strong><\/h3>\n

Rekomendacja: 5\/7 <\/strong><\/span>
Ocena ok\u0142adki: 4\/5<\/strong><\/span><\/p>\n

Lektura z ruchu warg…<\/u><\/strong><\/span><\/h2>\n

Nareszcie… Mas\u0142owska po latach absencji (i \u2013 co tu ukrywa\u0107 \u2013 abnegacji pomieszanej z aberracj\u0105) wr\u00f3ci\u0142a do \u015bwiata literatury, by uprawia\u0107 proz\u0119 w sensie \u015bcis\u0142ym. Ciesz\u0119 si\u0119 bardzo, bo ju\u017c obawia\u0142em si\u0119, \u017ce pozostanie na d\u0142u\u017cej w nurcie pisarstwa lekkiego, \u0142atwego i przyjemnego \u2013 czyli uprawiania felietonistyki \u2013 co przy jej kwalifikacjach naprawd\u0119 wydaje si\u0119 by\u0107 zaj\u0119ciem b\u0142ahym i rozrywkowym. Ale grozi\u0142o jej co\u015b jeszcze gorszego ni\u017c bie\u017c\u0105ca gor\u0105czka (czyli bie\u017c\u0105czka) \u0142atwego pisania raportu z pods\u0142uchiwania i podpatrywania \u015bwiata w odcinkach. Oczywi\u015bcie \u2013 nic zdro\u017cnego w pisaniu felieton\u00f3w nie ma \u2013 wprost przeciwnie. Ale publicystyka zamiast prozy? W tym co\u015b zdro\u017cnego jest \u2013 mo\u017ce ucieczka, mo\u017ce maskarada, by nie odpowiada\u0107 na pytania o chwil\u0119 s\u0142abo\u015bci tw\u00f3rczej.<\/p>\n

A sama Mas\u0142owska by\u0142a ju\u017c blisko (mo\u017ce nadal jest?) przyst\u0105pienia do pewnego inwazyjnego gatunku paso\u017cytniczego w biotopie literatury globalnej \u2013 ma\u0142o jeszcze zbadanego, ale ju\u017c wyrazi\u015bcie wyodr\u0119bniaj\u0105cego si\u0119 w pi\u015bmiennictwie post-badawczym. Chodzi tu o w\u0119drownego pisarza-stypendyst\u0119 \u2013 paso\u017cytuj\u0105cego na niedomagaj\u0105cych mechanizmach dystrybucji \u015brodk\u00f3w – pieczeniarza literatury, kosiarza zapom\u00f3g, \u0142apacza grant\u00f3w, intelektualnego drapie\u017cnika (albo \u015bcierwojada \u2013 jak kto woli).<\/p>\n

W \u015bwiecie pewnej takiej konkurencji idei (czasem nawet zbrojnej) ci silniejsi i zasobniejsi przed wieloma ju\u017c dekadami wpadli na pomys\u0142 \u0142agodnego przekonywania do swych racji (nie wszystkich oponent\u00f3w, ale przynajmniej ich elit) poprzez systemy stypendialne (cz\u0119sto nawet obfite) umo\u017cliwiaj\u0105ce jakoby bezkonfliktowe studiowanie, zg\u0142\u0119bianie tajnik\u00f3w ideologii, poznawanie ludzi, nawi\u0105zywanie stosunk\u00f3w przyjacielskich, naukowych, politycznych \u2013 i w og\u00f3le tzw. konwergencj\u0119, czyli w tym znaczeniu p\u0142ynne \u201ewmontowywanie\u201d we wra\u017cy system swoich dywersant\u00f3w \u2013 przekonanych lub cho\u0107by tylko \u201ezmi\u0119kczonych\u201d \u017cyczliwych zwolennik\u00f3w, odpowiednio przedtem zindoktrynowanych \u201epo\u017cytecznych idiot\u00f3w\u201d. W polityce i naukach spo\u0142ecznych system ten dzia\u0142a\u0142 \u2013 do\u015b\u0107 wspomnie\u0107 s\u0142awne Stypendium Fulbrighta i setki innych struktur, projekt\u00f3w tudzie\u017c fundacji, zdumiewaj\u0105co niekiedy zasobnych (i nie zawsze neutralnych ideowo; bywa\u0142y te\u017c agresywne, zgo\u0142a agenturalne, trefne przedsi\u0119wzi\u0119cia).<\/p>\n

W sferze literatury podobne pomys\u0142y wydajnego i d\u0142ugofalowego oddzia\u0142ywania podprogowego wobec elit intelektualnych przyj\u0119\u0142y si\u0119 nadspodziewanie szybko i masowo. Ju\u017c w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych ubieg\u0142ego wieku ka\u017cdy wi\u0119kszy, zasobniejszy i szanuj\u0105cy si\u0119 uniwersytet na Zachodzie (g\u0142\u00f3wnie uczelnie ameryka\u0144skie) mia\u0142 w\u0142asny (czasem wsp\u00f3\u0142finansowany przez ewidentnie wywiadowcz\u0105 Ameryka\u0144sk\u0105 Agencj\u0119 Informacyjn\u0105) program dla ludzi pi\u00f3ra ze sfery komunizmu i tzw. Trzeciego \u015awiata. Standardowy uk\u0142ad przewidywa\u0142 sze\u015bciomiesi\u0119czny (bez trosk materialnych) pobyt w atrakcyjnym miejscu (kurorty, kampusy uczelniane, wielkie i ciekawe metropolie, zaciszne miasteczka Prowansji albo Wschodniego Wybrze\u017ca), dost\u0119p do markowej biblioteki oraz pewn\u0105 doz\u0119 kszta\u0142c\u0105cych mo\u017cliwo\u015bci intelektualnego rozwoju i towarzyskiej integracji. W zamian obdarowany pisarz mia\u0142 sporz\u0105dzi\u0107 jakie\u015b dzie\u0142o i w adresie dzi\u0119kczynnym zaznaczy\u0107, i\u017c powsta\u0142o dzi\u0119ki stypendium Uniwersytetu…\/Fundacji im. \u2026\/Organizacji… (niepotrzebne skre\u015bli\u0107). Uk\u0142ad prosty i moralnie prawie nienaganny, nieprawda\u017c?<\/p>\n

Globalna poda\u017c takich propozycji nies\u0142ychanie wzros\u0142a, albowiem z jakich\u015b powod\u00f3w specjali\u015bci od budowania publicznego wizerunku wielkich koncern\u00f3w, bank\u00f3w, konsorcj\u00f3w, funduszy inwestycyjnych o nadszarpni\u0119tej z rozmaitych powod\u00f3w reputacji uznali, \u017ce fundowanie stypendi\u00f3w literackich dobrym jest sposobem odbudowy lekko zszarganych imponderabili\u00f3w biznesowych czy etycznych. W ten spos\u00f3b na rynku wymiany idei pojawi\u0142a si\u0119 masa nieopodatkowanych godziwie pieni\u0119dzy. A skoro tak \u2013 to w \u015blad za ni\u0105 uros\u0142a gromada ch\u0119tnych beneficjent\u00f3w. Mechanizm doboru naturalnego okaza\u0142 si\u0119 prosty: wystarczy\u0142o mie\u0107 w CV dwie wydane gdziekolwiek i w dowolnym j\u0119zyku ksi\u0105\u017cki (z tym, \u017ce lepiej wygl\u0105da\u0142o, gdy cho\u0107 jedn\u0105 przet\u0142umaczono na angielski lub hiszpa\u0144ski), jak\u0105\u015b lokaln\u0105 nagr\u00f3dk\u0119 literack\u0105 i obszerne, atrakcyjne uzasadnienie potrzeby skorzystania z tego akurat stypendium. Odpowiednio tw\u00f3rcze oraz inteligentne rozes\u0142anie stosownych aplikacji mo\u017ce zapewni\u0107 par\u0119 lat beztroskiego bytowania \u2013 od Kapsztadu przez Brisbane, Zakopane, Singapur, Uppsal\u0119, Seattle, Corton\u0119 w Toskanii \u2013 a\u017c do Sapporo na wyspie Hokkaido. Mas\u0142owska w swoim czasie te\u017c przy\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 do zglobalizowanej gromady nomad\u00f3w-pieczeniarzy literackich, \u017ceruj\u0105cych na rynku wymiany idei. Ale wygl\u0105da na to, \u017ce ten etap paso\u017cytnictwa ma ju\u017c za sob\u0105…<\/p>\n

Aczkolwiek wiele wskazuje na to, \u017ce niekt\u00f3re opowiadanka-rozdzia\u0142y \u201enowego mas\u0142a\u201d mog\u0142y powsta\u0107 na stypendialnych wilegiaturach (na przyk\u0142ad \u201eW raju\u201d – o przygodzie \u017cycia w sensie \u015bcis\u0142ym \u2013 niejakiej Zoldany Manovi\u0107, lat 32). Ale komu to przeszkadza? Mnie nie… Interesuje mnie bowiem Mas\u0142owska z punktu widzenia i poziomu zwyczajnego czytelnika \u2013 nie za\u015b krytyka literackiego, rozdrabniacza cz\u0105stek elementarnych (to nic, \u017ce elementarne oznacza, \u017ce si\u0119 ju\u017c bardziej rozdrobni\u0107 nie da…), prozatorskiego stratygrafa i kwantyfikatora. Ani te\u017c wywiadowcy, kt\u00f3ry dzi\u0119ki \u017cyczliwo\u015bci wydawcy, wesp\u00f3\u0142 z autork\u0105 ustala obowi\u0105zuj\u0105ce rudymenta interpretacyjne nowej prozy, w celach ewidentnie promocyjnych \u2013 w sensie \u015bcis\u0142ym za\u015b – handlowych… Powie\u015b\u0107 jest bowiem towarem, czy\u017c nie? Dzie\u0142ko Mas\u0142owskiej za\u015b, dzi\u0119ki podziwu godnej ofensywie promocyjnej, podobno sprzeda\u0142o si\u0119 (mam w tym sw\u00f3j skromny udzia\u0142) do spodu nak\u0142adu w dwa tygodnie. I o to chodzi, o to chodzi…<\/p>\n

Wi\u0119c co jest? Na pierwszy rzut oka jest nieodparte wra\u017cenie, \u017ce Mas\u0142owska w epoce swych peregrynacji literackich odby\u0142a wyrafinowane r\u0119kodzielnicze kursy operatora obs\u0142ugi ig\u0142y z nitk\u0105 i zdoby\u0142a patchworkowe kwalifikacje cerowania artystycznego. Po co? By powie\u015b\u0107 zmajstrowa\u0107. Nie napisa\u0107 od pocz\u0105tku do ko\u0144ca \u2013 na surowym korzeniu, od jednego zasiadu – ale w\u0142a\u015bnie zmajstrowa\u0107. Z cz\u0119\u015bci wyj\u0119tych z juk\u00f3w podr\u00f3\u017cnych, z zamra\u017calnik\u00f3w wszelakich i poddanych literackiemu recyklingowi. Po czym za\u015b \u2013 idealnemu pozszywaniu, po\u0142\u0105czonemu z pracowitym zamaskowaniem \u015bcieg\u00f3w. Mo\u017ce si\u0119 myl\u0119, ale po lekturze \u201eMagicznej rany\u201d takiego nabra\u0142em wra\u017cenia i nie mog\u0119 si\u0119 od niego uwolni\u0107 \u2013 \u017ce to humbug mianowicie. Powie\u015b\u0107 marketingowa lub zgo\u0142a prestidigitatorska, robi\u0105ca wra\u017cenie czego\u015b wi\u0119kszego ni\u017c w istocie. I to co\u015b z drogi przywioz\u0142a?<\/p>\n

I czemu wszyscy, \u0142\u0105cznie z autork\u0105, upieraj\u0105 si\u0119, by ten tomik opowiada\u0144 od czapy nazywa\u0107 powie\u015bci\u0105? Bo to jest powie\u015b\u0107? No, owszem, by\u0107 mo\u017ce \u2013 ale na poziomie meta… Czyli tam, gdzie autorka usi\u0142uje dowie\u015b\u0107 (lecz po fakcie, czyli rzeczy samej napisaniu, zredagowaniu i wydrukowaniu, nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o skierowaniu do handlu detalicznego) jedno\u015bci emocjonalnej oraz intelektualnej dzie\u0142a \u2013 z ma\u0142\u0105 pomoc\u0105 zblatowanych krytyk\u00f3w. Ma zatem by\u0107 powie\u015b\u0107 \u2013 to jest. I ju\u017c. Autor ma prawo do samookre\u015blenia, definiowania swego w\u0142asnego dzie\u0142a. I nikt tego prawa mu nie odbiera \u2013 a ja to ju\u017c na pewno… Z drugiej wszak\u017ce strony autodefinicja nie wyklucza mo\u017cliwo\u015bci polemiki z jej sensem i liter\u0105. Jak si\u0119 robi powie\u015b\u0107 na poziomie meta- ze zbornego wprawdzie, ale dalece niejednolitego zbioru opowiada\u0144, trzeba jako\u015b zamaskowa\u0107 fastrygi. Trzeba jako\u015b zasygnalizowa\u0107, \u017ce to ca\u0142o\u015b\u0107 \u2013 wsp\u00f3lnota my\u015bli, mowy i uczynk\u00f3w. To akurat \u0142atwe \u2013 wystarczy nie przesadza\u0107 zbytnio z indywidualn\u0105 identyfikacj\u0105 narrator\u00f3w-podmiot\u00f3w lirycznych; niech niedookre\u015bleni tworz\u0105 aur\u0119 mglistej jednoty, s\u0105siedztwa czy zgo\u0142a grupy. Niedomalowani, niewyra\u017ani, r\u00f3\u017cnorodni wzgl\u0119dem p\u0142ci i wieku, troch\u0119 g\u0142odni i niedoszacowani \u2013 jedno maj\u0105 wsp\u00f3lne na pewno: tkwi\u0105 w czarnej dupie okrutnego \u015bwiata. Wprawdzie usi\u0142uj\u0105 si\u0119 przeciska\u0107 przez szczeliny, studnie, kominy, zapadliska i syfony, ale wszyscy powoli docieraj\u0105 do zacisk\u00f3w, przez kt\u00f3re nie uda si\u0119 przele\u017a\u0107; bo nikomu si\u0119 nie uda\u0142o – w stygn\u0105cym \u015bwiate\u0142ku czo\u0142\u00f3wki wida\u0107 dalej dziewicz\u0105 calizn\u0119 prze\u0142azu, wida\u0107 sp\u0105g nietkni\u0119ty ludzk\u0105 r\u0119k\u0105 lub inn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 cia\u0142a. Znaczy nikogo jeszcze na tamtym szlaku nie by\u0142o; wi\u0119c w czarnej dupie nasz los si\u0119 zako\u0144czy.<\/p>\n

Nikt nie potrafi o czym\u015b takim pisa\u0107, jak potrafi Mas\u0142owska. Ona i tylko ona jest mistrzyni\u0105 j\u0119zyka-kalamburu, j\u0119zyka-metafory, j\u0119zyka-zawiesiny sens\u00f3w, bezsens\u00f3w i absurd\u00f3w, j\u0119zyka-miotacza ognia… Mistrzyni\u0105 frazy-m\u0105twy, barwi\u0105cej wytryskiem \u015bwiat na czarno, frazy-kakofonii, kt\u00f3rej wstrz\u0105sy odrywaj\u0105 sedymentacyjne osady s\u0142\u00f3w i znacze\u0144, ka\u017c\u0105c im sp\u0142ywa\u0107 poza zasi\u0119g wzroku i rozumu. M\u00f3wi\u0105, \u017ce to wszystko dzi\u0119ki genialnemu, nadprzewodz\u0105cemu s\u0142uchowi, kt\u00f3ry jakoby posiad\u0142a Mas\u0142owska. To by\u0107 mo\u017ce \u2013 istotnie, mo\u017ce s\u0142yszy wi\u0119cej i lepiej, a zas\u0142yszane szybciej przetwarza, zamienia w t\u0119 swoj\u0105 osobliw\u0105 fraz\u0119. Urodziw\u0105 i zarazem odpychaj\u0105c\u0105… Bo zastan\u00f3wcie si\u0119 chwil\u0119 nad ontologicznym rozbiorem fragmentu z opowiadanka \u201eZnajomy\u201d: \u201eR\u00f3\u017cne ryje nadp\u0142ywa\u0142y prosto przed jego twarz jak z\u0142owr\u00f3\u017cbne pijane balony.\u201d<\/i> To\u017c to istota komunikacji mi\u0119dzyosobniczej w ludzkim stadzie; najcz\u0119stszym sposobem podtrzymywana wi\u0119zi jest sam widok naszej twarzy \u2013 oni widz\u0105 moj\u0105 facjat\u0119, ja widz\u0119 ich mordy. Nie m\u00f3wimy do siebie, nie dajemy znak\u00f3w odn\u00f3\u017cami i minami. Ot, mijamy si\u0119 w t\u0142umie albo siedzimy naprzeciw, spogl\u0105daj\u0105c w pyski. I to wystarcza na og\u00f3\u0142 do wygenerowania poczucia bycia \u2013 bycia mi\u0119dzy innymi. Czujemy si\u0119. Tak \u2013 to geniaaalna fraza tej Mas\u0142owskiej… I niejedyna.<\/p>\n

Ale to nie o s\u0142uch spo\u0142eczny chodzi. Mas\u0142owska umie wi\u0119cej \u2013 umie czyta\u0107 zdalnie, z ruchu warg. Wi\u0119cej: ona czyta z ruchu fal w strumieniu \u015bwiadomo\u015bci. Niebywa\u0142e… To przewr\u00f3t fundamentalny w obr\u0119bie prozy polskiej. Gdybym mia\u0142 przyr\u00f3wna\u0107 fenomen Mas\u0142owskiej do czegokolwiek innego w dziejach krajowej literatury, to by\u0142by to eksperyment (i zarazem eksces) Marka Nowakowskiego. Bardzo Wczesnego Nowakowskiego \u2013 ma si\u0119 rozumie\u0107. Czytajcie Mas\u0142owsk\u0105 i kochajcie za jej zuchwalstwo, za ten pierwotny instynkt czytania \u015bwiata ca\u0142ym cia\u0142em i umys\u0142em…<\/p>\n

Tomasz Sas
(02 11 2024)<\/b><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Dorota Mas\u0142owska\u00a0 \u00a0 Magiczna rana Wydawnictwo Karakter, Krak\u00f3w 2024 Rekomendacja: 5\/7 Ocena ok\u0142adki: 4\/5 Lektura z ruchu warg… Nareszcie… Mas\u0142owska po latach absencji (i \u2013 co tu ukrywa\u0107 \u2013 abnegacji pomieszanej z aberracj\u0105) wr\u00f3ci\u0142a do \u015bwiata literatury, by uprawia\u0107 proz\u0119 w sensie \u015bcis\u0142ym. Ciesz\u0119 si\u0119 bardzo, bo ju\u017c obawia\u0142em si\u0119, \u017ce pozostanie na d\u0142u\u017cej w nurcie pisarstwa lekkiego, \u0142atwego i przyjemnego \u2013 czyli uprawiania felietonistyki \u2013 co przy jej kwalifikacjach naprawd\u0119 wydaje si\u0119 by\u0107 zaj\u0119ciem b\u0142ahym i rozrywkowym. Ale grozi\u0142o jej co\u015b jeszcze gorszego ni\u017c bie\u017c\u0105ca gor\u0105czka (czyli bie\u017c\u0105czka) \u0142atwego pisania raportu z pods\u0142uchiwania i podpatrywania \u015bwiata w odcinkach. Oczywi\u015bcie \u2013 nic zdro\u017cnego w pisaniu felieton\u00f3w nie ma \u2013 wprost przeciwnie. Ale publicystyka zamiast prozy? W tym co\u015b zdro\u017cnego jest \u2013 mo\u017ce ucieczka, mo\u017ce maskarada, by nie odpowiada\u0107 na pytania o chwil\u0119 s\u0142abo\u015bci tw\u00f3rczej. A sama Mas\u0142owska by\u0142a ju\u017c blisko (mo\u017ce nadal jest?) przyst\u0105pienia do pewnego inwazyjnego gatunku paso\u017cytniczego w biotopie literatury globalnej \u2013 ma\u0142o jeszcze zbadanego, ale ju\u017c wyrazi\u015bcie wyodr\u0119bniaj\u0105cego si\u0119 w pi\u015bmiennictwie post-badawczym. Chodzi tu o w\u0119drownego pisarza-stypendyst\u0119 \u2013 paso\u017cytuj\u0105cego na niedomagaj\u0105cych mechanizmach dystrybucji \u015brodk\u00f3w – pieczeniarza literatury, kosiarza zapom\u00f3g, \u0142apacza grant\u00f3w, intelektualnego drapie\u017cnika (albo \u015bcierwojada \u2013 jak kto woli). W \u015bwiecie pewnej takiej konkurencji idei (czasem nawet…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":4987,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[16],"tags":[102],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4985"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4985"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4985\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5084,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4985\/revisions\/5084"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4987"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4985"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4985"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4985"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}