{"id":4841,"date":"2024-07-22T16:41:47","date_gmt":"2024-07-22T14:41:47","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=4841"},"modified":"2024-10-01T14:53:30","modified_gmt":"2024-10-01T12:53:30","slug":"rzeka-dziecinstwa","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2024\/07\/22\/rzeka-dziecinstwa\/","title":{"rendered":"Rzeka dzieci\u0144stwa"},"content":{"rendered":"\n

Andrzej Stasiuk\u00a0<\/strong><\/h3>\n

\"\"<\/p>\n


Rzeka dzieci\u0144stwa <\/strong>
Wydawnictwo Czarne, Wo\u0142owiec 2024<\/strong><\/h3>\n

Rekomendacja: 5\/7 <\/strong><\/span>
Ocena ok\u0142adki: 4\/5<\/strong><\/span><\/p>\n

P\u0142ynie, wije si\u0119 rzeczka
jak b\u0142\u0119kitna wst\u0105\u017ceczka…<\/u><\/strong><\/span><\/h2>\n

Taki lekko sple\u015bnia\u0142y suchar mi si\u0119 przypomnia\u0142: – Gdzie le\u017cy granica mi\u0119dzy hobby a zajobem? – Na Bugu… Na tej rzece, zdaniem wielu, le\u017cy te\u017c granica mi\u0119dzy Europ\u0105 a Azj\u0105. Mentalna, emocjonalna \u2013 w tej mierze m\u00f3wi\u0105, \u017ce na pewno. Kulturowa \u2013 zapewne. Intelektualna – by\u0107 mo\u017ce. I jakie\u015b jeszcze inne. Nie wiem. By\u0142em tam par\u0119 razy, ale nic ekstremalnego, kraw\u0119dziowego, granicznego nie widzia\u0142em. Opr\u00f3cz \u0142\u0105k, ch\u0119ch\u00f3w, starorzeczy, meandr\u00f3w. Identycznych na lewym, jak i prawym brzegu. Wi\u0119c mo\u017ce to tylko takie gadanie. Wieki ca\u0142e rzeka p\u0142yn\u0119\u0142a przez \u015brodek Polski, jaka wtedy by\u0142a \u2013 i \u017cadnych pretensji ani do \u0142\u0105czenia, ani do dzielenia czegokolwiek i kogokolwiek nie mia\u0142a. To znaczy na wsch\u00f3d od jej nurtu, ale jednak nieco dalej, by\u0142 Wo\u0142y\u0144, a na zach\u00f3d \u2013 Lubelszczyzna. Ale to tak dla pami\u0119ci, bo wsz\u0119dzie wok\u00f3\u0142 Polska by\u0142a, cho\u0107 nie wsz\u0119dzie sami Polacy.<\/p>\n

Ergo: Bug jest rzek\u0105 zwyk\u0142\u0105 polsk\u0105, a zatem europejsk\u0105 \u2013 ale z tych kapry\u015bnych, nieobliczalnych, nieuregulowanych, samodzielnych, wymagaj\u0105cych i s\u0142abo toleruj\u0105cych cz\u0142owiecze zuchwalstwo. Daje i zabiera, zabiera i daje \u2013 wedle woli w\u0142asnej. I lepiej z nim nie polemizowa\u0107, wykorzystuj\u0105c chwile s\u0142abo\u015bci i niskie stany w\u00f3d na wodowskazie we W\u0142odawie. Oczywi\u015bcie, mo\u017ce z Bugiem by\u0107 i tak, jak wierz\u0105 hindui\u015bci \u2013 \u017ce pod zbiegiem Gangesu i Jamuny p\u0142ynie jeszcze inna rzeka \u2013 podziemna i \u015bwi\u0119ta, nierealna, raczej imaginacyjna, pe\u0142na boskiej, niezwyczajnej mocy Saraswati, daj\u0105ca si\u0142\u0119 oczyszczenia z grzechu. W paru miejscach, gdzie dosz\u0142o do masywnego konfliktu lokalnych nadbu\u017can z og\u00f3lnie przyj\u0119tymi zasadami moralnymi, moc taka rzece by si\u0119 przyda\u0142a… Ale to chyba niemo\u017cliwe, wi\u0119c zostanie po staremu, a grzechy pokryj\u0105 si\u0119 patyn\u0105 milczenia a\u017c do zapomnienia; jest zreszt\u0105 taka rzeka niepami\u0119ci \u2013 nazywa si\u0119 Lete i p\u0142ynie w Hadesie… Wi\u0119c Bug raczej zostanie polsk\u0105 Lete ni\u017c Saraswati. Nijakiej mitologii w tym nie ma i niech nikt nie wa\u017cy si\u0119 takowej kreowa\u0107 \u2013 jest tylko zbiorowa wina bez zbiorowego wstydu.<\/p>\n

Tak na serio pierwszy raz granic\u0105 Bug zosta\u0142 w epoce tu\u017c-powojennej (chodzi wszelako o pierwsz\u0105 wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105), gdy na mapach Europy rozmaici politycy, \u017co\u0142nierze wy\u017cszych rang i dzia\u0142acze spo\u0142eczni z entuzjazmem j\u0119li rozrysowywa\u0107 zrewidowan\u0105 traktatowo i si\u0142owo siatk\u0119 linii rozgraniczaj\u0105cych narody nowe i stare, pa\u0144stwa stare i nowe, imperia i pretensjonalne zadupia. Nie by\u0142o to \u0142atwe, a bolesne zadry tkwi\u0105 w paru miejscach do dzisiaj \u2013 niekt\u00f3re zasadnie, inne ca\u0142kiem bez racji; zreszt\u0105 spytajcie W\u0119gr\u00f3w. No, ale z Bugiem by\u0142o inaczej…<\/p>\n

Jeszcze zanim wojna dobieg\u0142a ko\u0144ca, prognostycy polityczni w swej wi\u0119kszo\u015bci zak\u0142adali, \u017ce w jakiej\u015b postaci odrodzi si\u0119 Polska, korzystaj\u0105c z kl\u0119ski wilhelmi\u0144skiej Rzeszy, CK monarchii austro-w\u0119gierskiej i postrewolucyjnego rozpadu Rosji. No i niech si\u0119 ju\u017c odrodzi – wzdychali sceptycznie i lekcewa\u017c\u0105co zarazem brytyjscy i francuscy zwyci\u0119zcy \u2013 ale bez przesady… W tych okoliczno\u015bciach Bug zacz\u0105\u0142 robi\u0107 karier\u0119. Oto niejaki George Curzon \u2013 lord brytyjskiego imperium (markiz i hrabia Kedleston), by\u0142y wicekr\u00f3l Indii oraz w\u00f3wczas (pocz\u0105tek lat dwudziestych XX wieku) minister spraw zagranicznych w rz\u0105dzie Stanleya Baldwina \u2013 gdy przysz\u0142o do dyskusji o przysz\u0142ych europejskich granicach na terytoriach wschodnich, wyci\u0105gn\u0105\u0142 z papier\u00f3w w swym gabinecie map\u0119 (z obja\u015bnieniami) rozgraniczenia (w\u0142a\u015bnie na linii Bugu!) Polski od Rosji (dla tej drugiej nad wyraz korzystn\u0105). Map\u0119 przyj\u0119to z pewn\u0105 tak\u0105 ulg\u0105 (w sowieckiej Rosji \u2013 z aprobat\u0105); Polak\u00f3w nikt o zdanie nie zapyta\u0142. A rozgraniczenie zacz\u0119\u0142o \u017cy\u0107 w\u0142asnym \u017cyciem politycznym pod kryptonimem \u201elinia Curzona\u201d – tylko teoretycznie i archiwalnie, albowiem zwyci\u0119ska wojna z bolszewikami odsun\u0119\u0142a problem polskiej granicy od Bugu kilkaset kilometr\u00f3w na wsch\u00f3d. Na nieco ponad dwadzie\u015bcia lat…<\/p>\n

W 1943 roku, gdy planowano rozmowy wst\u0119pne (aczkolwiek wi\u0105\u017c\u0105ce) o powojennej przysz\u0142o\u015bci \u015bwiata, Wiaczes\u0142aw Mo\u0142otow z papier\u00f3w po swym dawniejszym poprzedniku Cziczerinie wygrzeba\u0142 map\u0119 Curzona z towarzysz\u0105cym jej precyzyjnym elaboratem geopolitycznym i us\u0142u\u017cnie podsun\u0105\u0142 Stalinowi, kt\u00f3ry wybiera\u0142 si\u0119 na konferencj\u0119 do Teheranu. A tam Roosevelt i Churchill, ol\u015bnieni \u015bmia\u0142o\u015bci\u0105 i genialn\u0105 prostot\u0105 propozycji lorda Curzona, przes\u0105dzili spraw\u0119 \u2013 rok p\u00f3\u017aniej na Bugu i w og\u00f3le na wytyczonej jakoby przez dyplomat\u0119 linii delimitacyjnej nieodwracalnie wkopano s\u0142upy graniczne. Na granicy imperialnej, cho\u0107 konkretnie to z sowieckimi republikami: Litw\u0105, Bia\u0142orusi\u0105 i Ukrain\u0105. Stoj\u0105 one dzi\u015b i sta\u0107 tak b\u0119d\u0105…<\/p>\n

Ale sk\u0105d ten Curzon taki by\u0142 genialny? Ot\u00f3\u017c nie by\u0142. By\u0142 wprawdzie b\u0142yskotliwym dyplomat\u0105, zr\u0119cznym negocjatorem, dobrym administratorem \u2013 ale Wschodniej Europy kompletnie nie rozumia\u0142 i nic o niej nie wiedzia\u0142. Badacze i tropiciele \u015blad\u00f3w ustalili bezsprzecznie, \u017ce prawdziwym autorem koncepcji rozgraniczenia na wschodzie nie by\u0142a bynajmniej Jego Lordowska Mo\u015b\u0107, ale pewien uczony oksfordczyk, ekspert i funkcjonariusz Foreign Office \u2013 niejaki sir Lewis Namier. On\u017ce Namier wykona\u0142 ogromn\u0105, benedykty\u0144sk\u0105 zgo\u0142a prac\u0119, analizuj\u0105c stosunki i struktury narodowo\u015bciowe kilkuset powiat\u00f3w i nawet gmin w Rosji przedwojennej. Przy czym rozjemc\u0105 by\u0142 surowym: ewentualnej Polsce sk\u0142onny by\u0142 przyzna\u0107 jednostki terytorialne z 90-, a jeszcze lepiej 100-procentowym \u017cywio\u0142em polskim, za\u015b po rosyjskiej stronie ch\u0119tnie zostawia\u0142 powiaty i gminy o mniejszym udziale ludno\u015bci bia\u0142oruskiej i ukrai\u0144skiej. Znawcy przedmiotu ostro\u017cnie oceniali, \u017ce za \u201elini\u0105 Curzona\u201d na wschodzie pozosta\u0142o w ten spos\u00f3b co najmniej oko\u0142o miliona rdzennych Polak\u00f3w, a mo\u017ce p\u00f3\u0142tora… Tak czy inaczej Namier si\u0119 spisa\u0142, a jego koncepcja by\u0142a elegancka i bazowa\u0142a na niepodwa\u017calnych korzeniach demograficzno-etnograficznych (cho\u0107 zarzucano mu manipulowanie statystykami). Po bli\u017cszym zbadaniu korzeni samego Namiera okaza\u0142o si\u0119, \u017ce urodzi\u0142 si\u0119 w maj\u0105tku Wola Okrzejska (w roku 1888) w ziemi \u0142ukowskiej jako Ludwik Bernstein \u2013 syn bogatej, spolonizowanej familii \u017cydowskiej. Wyemigrowa\u0142 do Anglii (1906), jakoby sp\u0142oszony narastaj\u0105cym antysemityzmem (co prawda, to prawda) polskich elit ziemia\u0144skich…<\/p>\n

I tak oto Bug sta\u0142 si\u0119 granic\u0105. \u017beby Stasiuk mia\u0142 gdzie peregrynowa\u0107 i pod lichym namiocikiem na zamglonych wieczorow\u0105 por\u0105 \u0142\u0119gach rozwa\u017ca\u0107 prolegomena do swego opus magnum<\/i>. Chodzi\u0142o mu bowiem o rocznic\u0119 urodzin (sze\u015b\u0107dziesi\u0105t\u0105…), kt\u00f3r\u0105 mia\u0142 zamiar celebrowa\u0107 samotnie w stepach Tuwy albo A\u0142taju. No, ale zrobi\u0142o si\u0119 niesympatycznie (w sensie geopolitycznym i w og\u00f3le epidemicznym), wi\u0119c podr\u00f3\u017c do Tuwy nie wesz\u0142a w gr\u0119 \u2013 podobnie zreszt\u0105, jak ka\u017cda dalsza w\u0119dr\u00f3wka na wschodni\u0105 stron\u0119, za Ural zw\u0142aszcza. Poza Ukrain\u0105 \u2013 tam wyprawy, osobliwie sowicie zaopatrzone w towary pierwszej, wojennej potrzeby, s\u0105 nawet wskazane. A Stasiuk poniek\u0105d si\u0119 w nich wyspecjalizowa\u0142.<\/p>\n

I w ten oto spos\u00f3b Bug \u2013 Stasiukowa rzeka dzieci\u0144stwa – wr\u00f3ci\u0142 nolens volens<\/i> na swe miejsce utracone w pisarskiej mitologii, zajmuj\u0105c rang\u0119 odst\u0105pion\u0105 przez Jenisej oraz Irtysz. Mo\u017ce to i lepiej… Bo czeg\u00f3\u017c szuka\u0107 na tamtych brzegach, w tamtych nurtach i jurtach? Utraconej niewinno\u015bci? \u0141\u0105czno\u015bci z Kosmosem? Tajnej historii Mongo\u0142\u00f3w? (Po co?) Korzeni (je\u015bli ma si\u0119 grup\u0119 krwi B)? Innego spojrzenia? Spokoju? Z\u0142ota w potokach A\u0142taju? Smaku tarasun<\/i> \u2013 czyli buriackiego bimbru nie wiadomo z czego? Korzenia \u017ce\u0144-szenia nad Ussuri? A nad Bugiem spoko \u2013 zreszt\u0105 rodzinny matecznik Stasiuka wypad\u0142 daleko poza granicznym biegiem Bugu, tam gdzie nurt ju\u017c ostro i definitywnie skr\u0119ci\u0142 na zach\u00f3d, ku Wi\u015ble. No, ale jak si\u0119 nie ma dost\u0119pu do Jeniseju czy Selengi, warto cho\u0107by taki Bug objecha\u0107 wzd\u0142u\u017c (i wszerz te\u017c…) na r\u00f3\u017cne sposoby i r\u00f3\u017cnymi drogami, zawadzaj\u0105c o wi\u0119ksz\u0105 i mniejsz\u0105 histori\u0119, o ludzi tubylczych, o przekopane przez poszukiwaczy z\u0142ota \u017cu\u017cle Zag\u0142ady po spopielonych \u017bydach, o wiejskie sklepy i o magazyny z pomoc\u0105 dla Ukrai\u0144c\u00f3w, o niegdysiejsze wypasanie kr\u00f3w i o poezj\u0119 genialnego Eugeniusza Tkaczyszyna-Dyckiego.<\/p>\n

Pisarz Stasiuk wciela si\u0119 w reportera \u2013 reportera samego siebie. Robi sobie selfie o mocno wyd\u0142u\u017conej i przefiltrowanej ekspozycji. Wedle tej samej techniki jak w prawie ka\u017cdej swej ksi\u0105\u017cce w\u0142\u00f3cz\u0119gowskiej \u2013 z fenomenalnym, pomnikowym wr\u0119cz \u201eJad\u0105c do Babadag\u201d na czele. Technika \u0142atwa nie jest \u2013 wchodzisz w pejza\u017c i stajesz sobie za plecami. Nie kontrolujesz, nie programujesz tego, co robi ten go\u015b\u0107 przed tob\u0105, nie \u0142apiesz za r\u0119k\u0119, gdy wci\u0105ga staka\u0144czyk po staka\u0144czyku jakiego lokalnego kordia\u0142u, nie przestawiasz mu nawigacji, nie ganisz za improwizacj\u0119 ani za marzenia. Nie wypominasz, \u017ce jest starym g\u0142upkiem, naiwniakiem i safandu\u0142\u0105…<\/p>\n

Dobrze jest mie\u0107 swoj\u0105 rzek\u0119 (cho\u0107by niedu\u017c\u0105), swoj\u0105 wie\u015b, swoj\u0105 ulic\u0119 w mie\u015bcie \u2013 swoje kotwicowisko w \u017cyciu, cho\u0107by nawet ostatnio ma\u0142o u\u017cywane… Od pocz\u0105tku mie\u0107, by czasu nie traci\u0107 na poszukiwania.<\/p>\n

Tomasz Sas <\/strong>
(22 07 2024)<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Andrzej Stasiuk\u00a0 Rzeka dzieci\u0144stwa Wydawnictwo Czarne, Wo\u0142owiec 2024 Rekomendacja: 5\/7 Ocena ok\u0142adki: 4\/5 P\u0142ynie, wije si\u0119 rzeczka jak b\u0142\u0119kitna wst\u0105\u017ceczka… Taki lekko sple\u015bnia\u0142y suchar mi si\u0119 przypomnia\u0142: – Gdzie le\u017cy granica mi\u0119dzy hobby a zajobem? – Na Bugu… Na tej rzece, zdaniem wielu, le\u017cy te\u017c granica mi\u0119dzy Europ\u0105 a Azj\u0105. Mentalna, emocjonalna \u2013 w tej mierze m\u00f3wi\u0105, \u017ce na pewno. Kulturowa \u2013 zapewne. Intelektualna – by\u0107 mo\u017ce. I jakie\u015b jeszcze inne. Nie wiem. By\u0142em tam par\u0119 razy, ale nic ekstremalnego, kraw\u0119dziowego, granicznego nie widzia\u0142em. Opr\u00f3cz \u0142\u0105k, ch\u0119ch\u00f3w, starorzeczy, meandr\u00f3w. Identycznych na lewym, jak i prawym brzegu. Wi\u0119c mo\u017ce to tylko takie gadanie. Wieki ca\u0142e rzeka p\u0142yn\u0119\u0142a przez \u015brodek Polski, jaka wtedy by\u0142a \u2013 i \u017cadnych pretensji ani do \u0142\u0105czenia, ani do dzielenia czegokolwiek i kogokolwiek nie mia\u0142a. To znaczy na wsch\u00f3d od jej nurtu, ale jednak nieco dalej, by\u0142 Wo\u0142y\u0144, a na zach\u00f3d \u2013 Lubelszczyzna. Ale to tak dla pami\u0119ci, bo wsz\u0119dzie wok\u00f3\u0142 Polska by\u0142a, cho\u0107 nie wsz\u0119dzie sami Polacy. Ergo: Bug jest rzek\u0105 zwyk\u0142\u0105 polsk\u0105, a zatem europejsk\u0105 \u2013 ale z tych kapry\u015bnych, nieobliczalnych, nieuregulowanych, samodzielnych, wymagaj\u0105cych i s\u0142abo toleruj\u0105cych cz\u0142owiecze zuchwalstwo. Daje i zabiera, zabiera i daje \u2013 wedle woli w\u0142asnej. I lepiej z nim nie polemizowa\u0107, wykorzystuj\u0105c…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":4843,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[128,233],"tags":[339],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4841"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4841"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4841\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4947,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4841\/revisions\/4947"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4843"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4841"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4841"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4841"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}