{"id":4798,"date":"2024-06-27T13:19:27","date_gmt":"2024-06-27T11:19:27","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=4798"},"modified":"2026-04-05T02:28:12","modified_gmt":"2026-04-05T00:28:12","slug":"ostrygi-i-kamienie-opowiesc-o-normandii-bretanii-i-pikardii","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2024\/06\/27\/ostrygi-i-kamienie-opowiesc-o-normandii-bretanii-i-pikardii\/","title":{"rendered":"Ostrygi i kamienie. Opowie\u015b\u0107 o Normandii, Bretanii i Pikardii"},"content":{"rendered":"\n

Krzysztof Varga\u00a0<\/strong><\/h3>\n

\"\"<\/p>\n


Ostrygi i kamienie. Opowie\u015b\u0107 o Normandii,
Bretanii i Pikardii <\/strong>
Wydawnictwo Czarne, Wo\u0142owiec 2024<\/strong><\/h3>\n

Rekomendacja: 5\/7 <\/strong><\/span>
Ocena ok\u0142adki: 4\/5<\/strong><\/span><\/p>\n

Smutek trupik\u00f3w…<\/u><\/strong><\/span><\/h2>\n

M\u00f3j ulubiony hipopotam Varga porzuci\u0142 wreszcie swe ziemnowodne legowisko i panuj\u0105ce w nim obyczaje, w drog\u0119 si\u0119 udaj\u0105c przez krainy nieoczywiste. Aczkolwiek realne i w sumie nieodleg\u0142e. Dlaczego hipopotam? A, to ju\u017c musicie przeczyta\u0107 \u201eDziennik hipopotama\u201d autorstwa tego\u017c Vargi (sam rekomendowa\u0142em t\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119, w tym blogu, 7 wrze\u015bnia 2020 roku). Zanim to zrobicie, przyjmijcie hipopotamowato\u015b\u0107 mo\u015bci Vargi na wiar\u0119.<\/p>\n

Marszruta Jego Hipopotamiej Mo\u015bci wiod\u0142a tym razem nie przez rodzinne (i chyba spenetrowane do calizny) kraje madziarskie, ani nie przez inne \u015brodkowoeuropejskie dziedziny. Varga poszed\u0142 durch przez Europ\u0119 \u2013 na wskro\u015b i na Zach\u00f3d \u2013 na Normandi\u0119, Bretani\u0119, Pikardi\u0119… Krainy de iure<\/i> francuskie \u2013 ale jak im si\u0119 tak dobrze przyjrze\u0107 \u2013 troszk\u0119 osobne. Zreszt\u0105 ca\u0142a Francja \u2013 je\u015bli pomin\u0105\u0107 ten niewielki, nieregularny trapezowaty czworok\u0105t z wierzcho\u0142kami w Reims, Lugdunum, Orleanie i Lutecji (a co to Lugdunum i Lutecja \u2013 sprawd\u017acie sobie sami…) \u2013 sk\u0142ada si\u0119 z samych osobno\u015bci. Taka na przyk\u0142ad Alzacja jest inna od Prowansji, a ta z kolei od Bretanii \u2013 jak, nie przymierzaj\u0105c zbytnio, Falklandy od Zaporo\u017ca. Jedynie zapach kawy i gauloise’\u00f3w w przydro\u017cnych barach jest taki sam \u2013 od Strasburga po Biarritz, od Marsylii po Dunkierk\u0119 \u2013 i to, jak si\u0119 wydaje, jedno jest, co trzyma Francj\u0119 w ryzach.<\/p>\n

Dawno nie czyta\u0142em smutniejszej ksi\u0105\u017cki. Niby to relacja z podr\u00f3\u017cy \u2013 wielu podr\u00f3\u017cy, troch\u0119 rozci\u0105gni\u0119tych w czasie, ale wci\u0105\u017c kwalifikuj\u0105cych si\u0119 jako zwarty reporta\u017c. Oczywi\u015bcie w stylu gonzo \u2013 moim sk\u0105din\u0105d ulubionym. Nie mam zamiaru tutaj szczeg\u00f3\u0142owo i literalnie t\u0142umaczy\u0107, czym jest styl gonzo \u2013 do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce jego dominant\u0105 intelektualn\u0105 jest subiektywizm ogl\u0105dania \u015bwiata (ocieraj\u0105cy si\u0119 o narcyzm), a podstawowym chwytem formalnym \u2013 nadu\u017cywanie zaimka \u201eja\u201d w r\u00f3\u017cnych postaciach (a\u017c do porzygania). Przy czym zastrzec nale\u017cy, i\u017c uprawianie stylu gonzo nie zwalnia od kultywowania etycznych wymog\u00f3w kreowania reporta\u017cu; zakazuj\u0105 one konfabulacji (i w og\u00f3le k\u0142amania) tudzie\u017c innych zabieg\u00f3w upi\u0119kszania, poprawiania oraz rekomponowania rzeczywisto\u015bci. Czyli tego wszystkiego, za co znielubili\u015bmy zdemaskowanego Kapu\u015bci\u0144skiego et consortes<\/i>… Prawda w niezmienionej postaci nadal pozostaje pivotalnym wymogiem kreowania tekstu. Tyle \u017ce moja jest prawda bardziej mojsza ni\u017c twoja \u2013 a mo\u017ce nawet najmojsza…<\/p>\n

Snuje si\u0119 zatem Varga realistycznie (nawet troch\u0119 turpistycznie), melancholicznie, hedonistycznie i grobowo po bocznych drogach breto\u0144sko-normandzkich francuskich prowincji p\u00f3\u0142nocno-zachodnich. Tropy obiera literackie, malarskie, muzealne, historyczne, heroiczne, kombatanckie, martyrologiczne, alkoholiczne (cydr poch\u0142aniaj\u0105c w gargantuicznych porcjach). Trzyma pod r\u0119k\u0105 dzie\u0142o kanoniczne i fundamentalne \u2013 spisan\u0105 w 1847roku relacj\u0119 dwudziestoparolatk\u00f3w Gustawa Flauberta i Maxime’a Du Campa (te\u017c pisarz, a nadto fotograf, podr\u00f3\u017cnik i redaktor prasy literackiej) – \u201ePolami i wybrze\u017cem\u201d – z podr\u00f3\u017cy po Bretanii w\u0142a\u015bnie. Zawsze\u0107 to owocna reporterska konfrontacja by\u0142ego z nieby\u0142ym… Lub prawie nieby\u0142ym \u2013 czas szybko i bezlito\u015bnie \u015blady zaciera. Ceni\u0119 i popieram takie pomys\u0142y kreacyjne, czyli chodzenie po starych \u015bladach. Ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 to przecie\u017c nasz najwi\u0119kszy skarb intelektualny. Nie wiem, czy Varga zrobi\u0142 to z namys\u0142em, czy wysz\u0142o mu tak intuicyjnie, ale rezultat jest satysfakcjonuj\u0105cy; tekst nieoczekiwanie nabra\u0142 g\u0142\u0119bi. I horyzont si\u0119 poszerzy\u0142 \u2013 no, no…<\/p>\n

Jest wi\u0119c trop Gustawa Flauberta \u2013 niekoronowanego duchowego ksi\u0119cia Normandii i Bretanii, w parze nierozdzielnej z pani\u0105 Emm\u0105 Bovary. Zagl\u0105damy w ka\u017cd\u0105 mo\u017cliw\u0105 szczelin\u0119 biografii obojga… Kierujemy si\u0119 \u015bladami Chateaubrianda, Juliusza Verne’a, Maurice’ Leblanca z \u00c9<\/span>tretat i jego ukochanego \u201edzieciaka\u201d (znaczy Arsene’a Lupina!), Francoise Sagan (\u201eWitaj, smutku\u201d!), niedawnej noblistki Annie Ernaux z Yvetot. Prowadzi nas Varga do s\u0142awnego ogrodu w Giverny, gdzie przez trzydzie\u015bci lat Klaudiusz Monet malowa\u0142 wytrwale (\u0107wier\u0107 tysi\u0105ca p\u0142\u00f3cien!) nenufary kwitn\u0105ce w ogrodowym stawie \u2013 ten sam Monet, kt\u00f3rego pejza\u017cyk z portu w Hawrze, namalowany w 1872 roku, sta\u0142 si\u0119 prze\u0142omem w dziejach \u015bwiatowej sztuki \u2013 bo zosta\u0142 zatytu\u0142owany \u201eImpresja. Wsch\u00f3d s\u0142o\u0144ca\u201d. (Niezorientowanym wyja\u015bniam, \u017ce wizyta w ogrodzie Moneta nie jest w \u017cadnym razie prequelem cyklu \u015bwi\u0119c\u0105cych ostatnio sukcesy wydawnicze i czytelnicze obrzydliwych romanside\u0142 dla upo\u015bledzonej emocjonalnie tudzie\u017c intelektualnie m\u0142odzie\u017cy starszej…)<\/p>\n

Podobnie jak Wilhelm Bastard nie jest bohaterem gry komputerowej, tylko ksi\u0119ciem Normandii, znanym jako Zdobywca, bowiem to on w 1066 roku (bitwa pod Hastings) pokona\u0142 Angli\u0119 i zosta\u0142 jej kr\u00f3lem, co by\u0142o w dziejach Europy prze\u0142omem r\u00f3wnie wielkim, jak kolumba\u0144ska wyprawa do Nowego \u015awiata, jak zdobycie Konstantynopola czy bitwa pod Stalingradem. Podobnie Dziewica Orlea\u0144ska (czyli Joanna d’Arc) nie jest ikon\u0105 popkultury, jeno prawdziw\u0105 heroin\u0105 Francji, przyw\u00f3dczyni\u0105 udanej antyangielskiej ruchawki, spalon\u0105 na stosie. Varga z wdzi\u0119kiem i tylko niewielk\u0105 dezynwoltur\u0105 opisuje normandzkie aspekty \u017cywot\u00f3w tych dwojga najwi\u0119kszych wojownik\u00f3w Francji epok przednapoleo\u0144skch, jakby przygotowuj\u0105c grunt pod melancholijne, smutne i martyrologiczne tropy \u015bmierci, kt\u00f3rymi przychodzi i\u015b\u0107 ka\u017cdemu, kto zajrzy na pola Pikardii, ozdobione czerwonymi makami, kryj\u0105cymi wielusettysi\u0119czne cmentarzyska zmaga\u0144 na froncie I wojny. Albo zechce zobaczy\u0107 wielotysi\u0119czne szeregi bia\u0142ych grobowych stel, wyr\u00f3wnanych jak na gigantycznym placu musztry \u2013 na zapleczu pla\u017c Omaha, Utah, Juno i Sword, w miasteczku Mere-St-Eglise lub wok\u00f3\u0142 Caen… Albo pod Mont Ormel, gdzie walczyli pancerniacy genera\u0142a Maczka. To tysi\u0105ce, setki tysi\u0119cy, a mo\u017ce nawet miliony ludzkich istnie\u0144, zamkni\u0119tych w grobach pozosta\u0142ych po obu wojnach, z\u0142o\u017conych w ofierze nienasyceniu i pysze naszego gatunku. Staro\u017cytne menhiry, czyli stercz\u0105ce pionowo kamienie, kt\u00f3rych pe\u0142no na polach breto\u0144skich, cho\u0107 s\u0105 niepokoj\u0105cymi po dzi\u015b dzie\u0144 \u015bwiadkami burzliwych dziej\u00f3w \u2013 przy upami\u0119tnieniach wypadk\u00f3w najnowszych jaw\u0105 si\u0119 jako symbole spokoju i umiarkowania…<\/p>\n

No c\u00f3\u017c, Varga w swych nostalgicznych, onirycznych czasem w\u0119dr\u00f3wkach normandzko-breto\u0144skich si\u0119gn\u0105\u0142 egzystencjalnej istoty Francji prowincjonalnej w zderzeniu z dziko\u015bci\u0105, nieprzystosowaniem i nieuporz\u0105dkowaniem nomady z madziarskich step\u00f3w. Zgodnie z rytua\u0142em w\u0119drowca nasz nomada zwleka\u0142 si\u0119 z le\u017ca o (umownym…) poranku, nasyci\u0142 si\u0119 obfitym \u015bniadaniem, siod\u0142a\u0142 konia i rusza\u0142 do nast\u0119pnego etapu. Dociera\u0142 zwykle ko\u0142o po\u0142udnia \u2013 a tam wszystko f<\/i>\u00e9<\/i><\/span>rme<\/i>… Znaczy zamkni\u0119te. Zgodnie z obyczajem lud\u00f3w osiad\u0142ych, zwykle o tej porze obiaduj\u0105cych i trawi\u0105cych; gdzie im tam by\u0142o do pilnowania interes\u00f3w, bo jaki\u015b w\u0119drowiec koniecznie chcia\u0142 obejrze\u0107 stare garnki lub jakie\u015b papiery albo kupi\u0107 kolejn\u0105 pami\u0105tkow\u0105 durnostojk\u0119. Tak – \u201ezamkni\u0119to\u015b\u0107\u201d to symbol zadowolonej z siebie, sytej i sennej Francji peryferyjnej. I starzej\u0105cej si\u0119 na pot\u0119g\u0119…<\/p>\n

Varga zderzy\u0142 si\u0119 z problemem, obserwuj\u0105c zderzenie (w sumie niegro\u017ane) dw\u00f3ch elektrycznych w\u00f3zk\u00f3w inwalidzkich przed aptek\u0105 w breto\u0144skim Quiberon. Rozejrza\u0142 si\u0119 w t\u0142umie i spostrzeg\u0142, \u017ce opr\u00f3cz kelner\u00f3w i sprzedawc\u00f3w w sklepach z pami\u0105tkami jest jednym z najm\u0142odszych gapi\u00f3w… Na promenadzie sami seniorzy \u2013 \u017cywotni wprawdzie, rado\u015bni i chwaccy, ale starzy. To przysz\u0142o\u015b\u0107 Francji, a mo\u017ce ca\u0142ej Europy? \u201eKontynent starc\u00f3w w d\u0142ugiej agonii, walcz\u0105cych ju\u017c tylko o to, \u017ceby \u015bmier\u0107 by\u0142a jak najbardziej komfortowa.\u201d<\/i> (str. 168). Pociesz\u0119 Varg\u0119 \u2013 s\u0142owami poetki: dzieci urodz\u0105 si\u0119 nowe nam… Mo\u017ce mniej, mo\u017ce nie b\u0119d\u0105 takie ca\u0142kiem bia\u0142e, ale b\u0119d\u0105. Europa przetrwa, m\u00f3j drogi melancholiku… Te nasze \u201etrupiki\u201d, chocia\u017c w sumie p\u0119czniej\u0105ce martyrologi\u0105, wcale nie musz\u0105 by\u0107 smutne.<\/p>\n

Tomasz Sas <\/strong>
(27 06 2024)<\/strong><\/p>\n

P.S.<\/strong> W pierwszym rz\u0119dzie uwaga do Wydawcy (kt\u00f3rego szanuj\u0119 i podziwiam wielce): nie zawsze warto oszcz\u0119dza\u0107 na oprawie graficznej swych produkt\u00f3w; w przypadku ksi\u0105\u017cki Vargi niezwykle bolesny jest brak niewielkiej cho\u0107by, schematycznej zgo\u0142a mapki jego w\u0119dr\u00f3wek. Nie ka\u017cdy ma w g\u0142owie kart\u0119 Normandii czy Bretanii \u2013 a lektura z nieustannym zagl\u0105daniem do \u201edzie\u0142\u201d firmy Google w smartfonie \u0142atwa nie jest. I nie m\u00f3wcie, \u017ce taka graficzna skromno\u015b\u0107 edytorska to zabieg celowy…<\/p>\n

Po wt\u00f3re: mo\u015bci Vargo \u2013 opisywane (na stronie 198) przez pana tajemnicze i rzadkie azjatyckie drzewo Ginkgo biloba to nie jest \u017caden ewenement, cho\u0107 cudem natury jest na spos\u00f3b oczywisty. No c\u00f3\u017c, drzewko to \u2013 Ginkgo biloba L.<\/i> – pojawi\u0142o si\u0119 w Europie jakie\u015b trzysta lat temu, a literka L. (z kropk\u0105) w nazwie \u0142aci\u0144skiej oznacza, \u017ce do systematyki ro\u015blin dawno temu wci\u0105gn\u0105\u0142 je Carl von Linne, znany jako Karol Linneusz (1707 \u2013 1778) \u2013 profesor nauk przyrodniczych uniwersytetu w Uppsali. Drzewko nazywane jest po polsku mi\u0142orz\u0119bem dwuklapowym albo mi\u0142orz\u0119bem chi\u0144skim (u\u017cywana te\u017c nazwa mi\u0142orz\u0105b japo\u0144ski jest niew\u0142a\u015bciwa, albowiem z Japonii on nie pochodzi, cho\u0107 ro\u015bnie tam masowo i jest uprawiany w celach leczniczych). To rzeczywi\u015bcie relikt przyrodniczy z trzeciorz\u0119du. Gdy pisz\u0119 te s\u0142owa, mam przed oczyma okaz mi\u0142orz\u0119bu rosn\u0105cy sobie dyskretnie w jednym z park\u00f3w \u0142\u00f3dzkich \u2013 wi\u0119c bez przesady z t\u0105 rzadko\u015bci\u0105…<\/p>\n

Po trzecie wreszcie: anegdota (na stronie 300) wyci\u0119ta z oscarowego filmu \u201eNajd\u0142u\u017cszy dzie\u0144\u201d (1962) Darryla F. Zanucka wed\u0142ug ksi\u0105\u017cki Corneliusa Ryana, nie jest pomys\u0142em scenariuszowym, tylko prawdziwym epizodem (cho\u0107 pojawili si\u0119 niemieccy \u015bwiadkowie, kwestionuj\u0105cy obecno\u015b\u0107 jego bohatera tego dnia na pierwszej linii) desantu na pla\u017cy Omaha. \u00d3w oficer, kt\u00f3ry pierwszy zobaczy\u0142 flot\u0119 inwazyjn\u0105, nazywa\u0142 si\u0119 Werner Pluskat, mia\u0142 wtedy 32 lata i stopie\u0144 majora Wehrmachtu, by\u0142 dow\u00f3dc\u0105 dywizjonu w pu\u0142ku artylerii w sk\u0142adzie niemieckiej 352. Dywizji Piechoty, obsadzaj\u0105cej obronnie wybran\u0105 do alianckiego desantowania pla\u017c\u0119. Pluskat wojn\u0119 prze\u017cy\u0142, zmar\u0142 w 2002 roku. W filmie jego rol\u0119 zagra\u0142 niemiecki aktor Hans Blech – o charakterystycznej fizjonomii korporanta-kombatanta. TS.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Krzysztof Varga\u00a0 Ostrygi i kamienie. Opowie\u015b\u0107 o Normandii,Bretanii i Pikardii Wydawnictwo Czarne, Wo\u0142owiec 2024 Rekomendacja: 5\/7 Ocena ok\u0142adki: 4\/5 Smutek trupik\u00f3w… M\u00f3j ulubiony hipopotam Varga porzuci\u0142 wreszcie swe ziemnowodne legowisko i panuj\u0105ce w nim obyczaje, w drog\u0119 si\u0119 udaj\u0105c przez krainy nieoczywiste. Aczkolwiek realne i w sumie nieodleg\u0142e. Dlaczego hipopotam? A, to ju\u017c musicie przeczyta\u0107 \u201eDziennik hipopotama\u201d autorstwa tego\u017c Vargi (sam rekomendowa\u0142em t\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119, w tym blogu, 7 wrze\u015bnia 2020 roku). Zanim to zrobicie, przyjmijcie hipopotamowato\u015b\u0107 mo\u015bci Vargi na wiar\u0119. Marszruta Jego Hipopotamiej Mo\u015bci wiod\u0142a tym razem nie przez rodzinne (i chyba spenetrowane do calizny) kraje madziarskie, ani nie przez inne \u015brodkowoeuropejskie dziedziny. Varga poszed\u0142 durch przez Europ\u0119 \u2013 na wskro\u015b i na Zach\u00f3d \u2013 na Normandi\u0119, Bretani\u0119, Pikardi\u0119… Krainy de iure francuskie \u2013 ale jak im si\u0119 tak dobrze przyjrze\u0107 \u2013 troszk\u0119 osobne. Zreszt\u0105 ca\u0142a Francja \u2013 je\u015bli pomin\u0105\u0107 ten niewielki, nieregularny trapezowaty czworok\u0105t z wierzcho\u0142kami w Reims, Lugdunum, Orleanie i Lutecji (a co to Lugdunum i Lutecja \u2013 sprawd\u017acie sobie sami…) \u2013 sk\u0142ada si\u0119 z samych osobno\u015bci. Taka na przyk\u0142ad Alzacja jest inna od Prowansji, a ta z kolei od Bretanii \u2013 jak, nie przymierzaj\u0105c zbytnio, Falklandy od Zaporo\u017ca. Jedynie zapach kawy i gauloise’\u00f3w w przydro\u017cnych barach jest…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":4800,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[221,330,386],"tags":[250],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4798"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4798"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4798\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5306,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4798\/revisions\/5306"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4800"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4798"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4798"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4798"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}