{"id":4730,"date":"2024-05-20T10:58:42","date_gmt":"2024-05-20T08:58:42","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=4730"},"modified":"2024-08-27T17:01:38","modified_gmt":"2024-08-27T15:01:38","slug":"rok-szaranczy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2024\/05\/20\/rok-szaranczy\/","title":{"rendered":"Rok szara\u0144czy"},"content":{"rendered":"\n

Terry Hayes<\/strong><\/h3>\n

\"\"<\/p>\n


Rok szara\u0144czy <\/strong>
Prze\u0142o\u017cy\u0142 Maciej Szyma\u0144ski <\/strong>
Dom Wydawniczy Rebis, Pozna\u0144 2024<\/strong><\/h3>\n

Rekomendacja: 3\/7 <\/strong><\/span>
Ocena ok\u0142adki: 3\/5<\/strong><\/span><\/p>\n

Arrhenius z Filadelfii<\/u><\/strong><\/span><\/h2>\n

Overkill… Termin znany tzw. polemologom (polemologia – tak si\u0119 nazywa teoria wojny, nauka o wojnie), u\u017cywany te\u017c w kryminologii i kryminalistyce. W zasadzie mo\u017cna przet\u0142umaczy\u0107 po prostu: nadzabijanie \u2013 czyli u\u017cycie nadmiernych si\u0142 i \u015brodk\u00f3w, ponad potrzeb\u0119 (innymi s\u0142owy: brzytwa Ockhama) zabicia. Sytuacja typowa \u2013 zabija ju\u017c pierwszy pocisk, ale sprawca wywala ca\u0142y magazynek, bo drugi strza\u0142 dla pewno\u015bci \u2013 to dla niego za ma\u0142o. Overkill to, mi\u0119dzy innymi znaczeniami, znana i badaczom, i strategom z lat zimnej wojny sytuacja, gdy obie strony potencjalnego konfliktu nagromadzi\u0142y tyle broni j\u0105drowej, \u017ce wystarczy\u0142oby do kilkukrotnego unicestwienia przeciwnika. Oraz nawzajem… Innymi s\u0142owy to przesada albo nadmiar… Tak po prostu.<\/p>\n

Poj\u0119cia \u201enadzabijanie\u201d sam u\u017cywam czasem w robocie krytycznoliterackiej \u2013 gdy przytrafi si\u0119 sytuacja Ockhamowska, czyli mno\u017cenie byt\u00f3w ponad potrzeb\u0119. Opowiadanie historii jest bowiem profesj\u0105, kt\u00f3ra winna zaleca\u0107 si\u0119 kultywowaniem umiaru \u2013 ba, nawet pewnego sk\u0105pstwa, gdy chodzi o u\u017cycie stosownych \u015brodk\u00f3w wyrazu, chwyt\u00f3w formalnych i koncept\u00f3w fabularnych. Innymi s\u0142owy: dyscyplina intelektualna \u2013 ot co… Je\u015bli zamierzon\u0105 histori\u0119 mo\u017cna atrakcyjnie opowiedzie\u0107 tak po prostu i po kolei, jak si\u0119 dzia\u0142a, to po choler\u0119 anga\u017cowa\u0107 do narracji girlaski z Crazy Horse, kamczadalskiego szamana i batyskaf zanurzony w Rowie Maria\u0144skim? Literatura, nawet gatunkowa, osobliwie sensacyjno-thrillerowata, to nie jest strzelanie z grubej rury, za\u0142adowanej wszystkim, co si\u0119 pod r\u0119k\u0105 mia\u0142o: od gar\u015bci gwo\u017adzi po ci\u0119\u017carki z babcinego zegara, od wielkanocnej pisanki po s\u0142oik d\u017cemu z aronii. Ka\u017cdy z \u0142adunk\u00f3w odpowiednio celnie i silnie miotni\u0119ty, potrafi zabi\u0107, ale po co grzmoci\u0107 wszystkimi naraz? Wybierz jeden, g\u00f3ra dwa, podkr\u0119\u0107 precyzyjnie celownik i cierpliwie poczekaj, a\u017c obiekt sam ci wlezie w pole ra\u017cenia. Tw\u00f3rca prozy sensacyjnej to nie pijany mo\u017adzierzysta, wal\u0105cy bez umiaru pa wsiem wokrug<\/i> \u2013 to benedykty\u0144sko wytrwa\u0142y snajper, tkwi\u0105cy bez ruchu i bez oddechu, by nie zdradzi\u0107 swojej pozycji i tylko raz pokona\u0107 op\u00f3r j\u0119zyka spustowego w finale swej narracji.<\/p>\n

Te moje zastrze\u017cenia oczywi\u015bcie nie oznaczaj\u0105, \u017ce jestem co do zasady i w pe\u0142nej istocie przeciwny prozatorskiej fantazji. Je\u015bli tw\u00f3rca musi do swej fabu\u0142y przyklei\u0107 a to zdarzenie nadprzyrodzone w Wielkim Zderzaczu Hadron\u00f3w, a to jak\u0105\u015b atrakcyjn\u0105 teori\u0119 spiskow\u0105, a to jak\u0105\u015b katastroficzn\u0105 wizj\u0119 rodem z \u201eczarnego\u201d science fiction albo UFO \u2013 pies z nim ta\u0144cowa\u0142. Jak musi, to niech ma. Nie uczyni\u0119 nikomu z tego zarzutu ani go nie zdyskwalifikuj\u0119 (byleby rzecz ca\u0142\u0105 napisa\u0142 dobrze…). Ale pozwalam sobie mie\u0107 w\u0142asne zdanie i je manifestowa\u0107 \u2013 nie lubi\u0119 nadmiaru (nawet w jakim\u015b sensie uzasadnionego) \u2013 i ju\u017c.<\/p>\n

Terry Hayes \u2013 sk\u0105din\u0105d niez\u0142y scenarzysta (mi\u0119dzy innymi dwa \u201eMad Maxy\u201d – to nie byle co!) – uleg\u0142, jak si\u0119 wydaje, klasycznej chorobie debiutant\u00f3w, ujawniaj\u0105cej si\u0119 w tzw. drugim podej\u015bciu. Za pierwszym razem taki debiutant jeden z drugim ulega (na og\u00f3\u0142 \u2013 bo wszak nie zawsze) instrukcjom, podszeptom i \u017cyczliwym uwagom wydawc\u00f3w tudzie\u017c przyjaci\u00f3\u0142 \u2013 by z ornamentyk\u0105 nie przesadza\u0107. Ale gdy ju\u017c jeden z drugim odniesie sukces komercyjny, ograniczenia, uwagi oraz przyjacielskie napomnienia id\u0105 precz. Na ch\u0142onnym lecz wymagaj\u0105cym rynku thriller\u00f3w sensacyjnych zapotrzebowanie na nowe propozycje nieustannie ro\u015bnie, ale konkurencja jest spora, a i wymagania jako\u015bciowe utrzymuj\u0105 si\u0119 na wyg\u00f3rowanym poziomie. W tej sytuacji debiutant jeden z drugim my\u015bli sobie przed drugim krokiem w otch\u0142a\u0144 rynku tak: musz\u0119 ich czym\u015b zaskoczy\u0107 \u2013 czym\u015b, czego jeszcze nigdy nie by\u0142o. Wodzy fantazji nikt ju\u017c krzepk\u0105 d\u0142oni\u0105 nie dzier\u017cy…<\/p>\n

Debiutancki \u201ePielgrzym\u201d Hayesa okaza\u0142 si\u0119 bestsellerem \u2013 zapewne dlatego, \u017ce napisany jest bardzo sprawnie (co znaczy \u201eOckhamowska\u201d z natury swej dyscyplina scenarzysty \u2013 my\u015bl\u0105cego i pisz\u0105cego przecie\u017c obrazami!) i w trybie bardzo skoncentrowanej narracji, z intryg\u0105 jednoznacznie podporz\u0105dkowan\u0105 ograniczonej (cho\u0107 na pocz\u0105tku lektury wydaje si\u0119, \u017ce nieograniczonej…) liczbie pomys\u0142\u00f3w fabularnych. Ot, wyspecjalizowany w tropieniu i usuwaniu wrog\u00f3w agent CIA rusza tropem terrorysty. Agent dzia\u0142a samodzielnie, niezale\u017cnie od struktur, zdany na w\u0142asn\u0105 przemy\u015blno\u015b\u0107 i determinacj\u0119. Takie za\u0142o\u017cenie jest dobrym chwytem intelektualnym, kieruj\u0105cym uwag\u0119 czytelnika na czysty dylemat walki Dobra ze Z\u0142em. Dlatego ascetyczny w gruncie rzeczy \u201ePielgrzym\u201d odni\u00f3s\u0142 tak sugestywny sukces, koncentruj\u0105c wok\u00f3\u0142 grono czytelnik\u00f3w, oczekuj\u0105cych niecierpliwie na nasz ulubiony ci\u0105g dalszy…<\/p>\n

Ale \u201eRok szara\u0144czy\u201d to ju\u017c inna bajka \u2013 dyscyplina fabularna i samoograniczanie si\u0119 narracyjne posz\u0142y w k\u0105t. Owszem, nasz agent-narrator (taki chwyt emocjonalny: skoro opowiada, znaczy prze\u017cyje…) wci\u0105\u017c ten sam specjalista od misji niewykonalnych w tzw. Regionach Niedost\u0119pnych (jak dla kogo, drogi panie Hayes, jak dla kogo…) ma agenturalno-awanturnicze przygody, ale ju\u017c na du\u017co wy\u017cszym \u201elevelu\u201d (mi\u0142o\u015bnicy gier komputerowych wiedz\u0105, o co chodzi, a chodzi o poziom trudno\u015bci w rozpoznawaniu zagro\u017ce\u0144 \u2013 tak z grubsza, czyli wi\u0119cej atak\u00f3w od ty\u0142u \u2013 i nat\u0119\u017cenie strzelanek w przeliczeniu na cal kwadratowy ekranu monitora). Owszem, nasz narrator uporczywie i poniek\u0105d hobbystycznie \u015bciga nieuchwytnego agenta-zdrajc\u0119 i profesjonalnego zab\u00f3jc\u0119, z racji swych umiej\u0119tno\u015bci zwanego Magiem, ale Agencja chce go zaanga\u017cowa\u0107 do projektu niesko\u0144czenie wa\u017cniejszego… Oto gdzie\u015b na pustkowiach mi\u0119dzy Iranem a Pakistanem (rzeczywi\u015bcie s\u0142abo dost\u0119pne, a dla Amerykan\u00f3w to ju\u017c wcale…) zawi\u0105zuje si\u0119 trzecia pr\u00f3ba \u2013 po al-Kaidzie i ISIS \u2013 ustanowienia \u201estalowej pi\u0119\u015bci\u201d muzu\u0142ma\u0144skiego terroru. Powsta\u0142a organizacja, zw\u0105ca si\u0119 Armi\u0105 Czystych \u2013 tak fundamentalistyczna, \u017ce ISIS przy niej to przedszkole, za\u015b al-Kaida \u2013 oficyna nowicjatu w \u017ce\u0144skim klasztorze; a na czele jej struktur wojskowych stan\u0105\u0142 niejaki Abu Muslim al-Tundra. Sugestywne miano zdradza\u0107 mia\u0142o, \u017ce pochodzi z zimnego kraju p\u00f3\u0142nocy…<\/p>\n

Ale prawda okaza\u0142a si\u0119 na miar\u0119 wyzwolonej z p\u0119t debiutanckiej poprawno\u015bci wyobra\u017ani Hayesa. Tu pozwol\u0119 sobie uchyli\u0107 nieco tajemnicy narracyjnej, kt\u00f3rej zobowi\u0105za\u0142em si\u0119 dochowa\u0107 w umowie z czytelnikami; wszak obieca\u0142em im dziewicz\u0105 samodzielno\u015b\u0107 w penetrowaniu fabu\u0142y. Ot\u00f3\u017c mniemany al-Tundra okaza\u0142 si\u0119 by\u0107… synem syberyjskiego g\u00f3rnika z jakiej\u015b kopalni diament\u00f3w w dorzeczu Leny, by\u0142ym pu\u0142kownikiem Specnazu, gorliwym islamskim konwertyt\u0105, zab\u00f3jc\u0105 i terroryst\u0105. Nazywa\u0142 si\u0119 \u2013 uwaga, uwaga! – Roman Kazinsky. Kto\u015b tu Hayesowi \u017ale doradzi\u0142… Imi\u0119 Roman, sk\u0105din\u0105d \u0142aci\u0144skie, u\u017cywane w Europie tu i \u00f3wdzie, osobliwie popularne jest w Polsce, ale w Rosji raczej rzadkie (aczkolwiek carska dynastia nosi\u0142a nazwisko Romanow…). Jedyny lepiej znany Roman w Rosji nazywa si\u0119 Abramowicz (z pochodzenia litewski \u017byd) i by\u0142 nawet gubernatorem Czukotki, jest oligarch\u0105, miliarderem, by\u0142 te\u017c w\u0142a\u015bcicielem klubu pi\u0142karskiego Chelsea w Londynie. Kazinsky to te\u017c nazwisko ma\u0142o rosyjskie \u2013 w zasadzie m\u00f3g\u0142by on by\u0107 \u015bwiadomym swego pochodzenia potomkiem polskiego syberyjskiego zes\u0142a\u0144ca. Ale o tak\u0105 erupcj\u0119 fantazji trudno podejrzewa\u0107 Hayesa…<\/p>\n

Lecz na tym nie koniec nagromadzenia osobliwo\u015bci w \u201eRoku szara\u0144czy\u201d. Nieposkromiona wyobra\u017ania tw\u00f3rcza Hayesa wplot\u0142a w fabu\u0142\u0119 mn\u00f3stwo eksces\u00f3w pikarejskich w stylu \u201ezabili go i uciek\u0142\u201d – ale przede wszystkim nada\u0142a przywilej pe\u0142noprawnego uczestnictwa w intrydze dwom nieobja\u015bnionym do ko\u0144ca hipotezom naukowym. Przy czym jedna z nich ma wszelkie cechy kolejnego elementu panglobalnej teorii spiskowej, a druga jest… teori\u0105 o pochodzeniu \u017cycia na Ziemi…<\/p>\n

Pierwsza z nich to tzw. eksperyment filadelfijski \u2013 per\u0142a w koronie rzekomych \u015bwiadectw prawdy formu\u0142owanych przez badaczy zjawisk paranormalnych. 28 pa\u017adziernika 1943 roku cumuj\u0105cy w porcie w Filadelfii niszczyciel Marynarki Wojennej Stan\u00f3w Zjednoczonych USS \u201eEldridge\u201d jakoby po prostu… znikn\u0105\u0142. Mia\u0142 to by\u0107 rezultat eksperymentu nadzorowanego przez samego Alberta Einsteina; polega\u0107 mia\u0142 on na praktycznym zastosowaniu teoretycznie wykoncypowanej przez genialnego fizyka tzw. jednolitej teorii pola. Wygenerowano mianowicie jednobiegunowe pole magnetyczne, kt\u00f3re: a) zakrzywi\u0142o promienie \u015bwiat\u0142a, czyni\u0105c obiekt (czyli okr\u0119t) ca\u0142kowicie niewidocznym, b) doprowadzi\u0142o do powstania lokalnego zak\u0142\u00f3cenia czasoprzestrzennego; eksces ten w istocie swej pos\u0142u\u017cy\u0142 do przeniesienia obiektu w czasie i przestrzeni. Innymi s\u0142owy: nie tylko niewidka, ale i wehiku\u0142 czasu. Dla nas \u2013 jedna z atrakcyjniejszych, ale g\u0142upawych i ca\u0142kowicie niezweryfikowanych tzw. miejskich legend. Dla Hayesa \u2013 bomba, umo\u017cliwiaj\u0105ca spi\u0119trzenie intrygi w niewyobra\u017calny wygibas. Jaki? A to ju\u017c sami zobaczycie…<\/p>\n

Druga \u201ewrzutka\u201d zaczyna si\u0119 od szacownego, czcigodnego nazwiska ze sfer nauki. Szwed Svante Arrhenius \u2013 bo o nim mowa \u2013 by\u0142 bowiem laureatem Nagrody Nobla (1903) z chemii. Lecz zas\u0142yn\u0105\u0142 on przede wszystkim jako tw\u00f3rca teorii o pochodzeniu \u017cycia na Ziemi \u2013 pochodzeniu pozaziemskim. Czyli w trybie tzw. panspermii… Mowa tu o w\u0119druj\u0105cych przez kosmos zarodnikach-przetrwalnikach, nap\u0119dzanych przez tzw. wiatr s\u0142oneczny (tak mniema\u0142 Arrhenius), czyli energi\u0119 ods\u0142onecznej plazmy lub w og\u00f3le mi\u0119dzygwiezdne ci\u015bnienie \u015bwiat\u0142a. Nowsza wersja panspermii zak\u0142ada, \u017ce no\u015bnikami zarodnik\u00f3w \u017cycia mog\u0105 by\u0107 meteoryty, komety lub inne cia\u0142a niebieskie, np. planetoidy, a to ze wzgl\u0119du na ochron\u0119 zarodnik\u00f3w przed kosmicznym promieniowaniem; same bowiem zarodniki-przetrwalniki wedle dzisiejszego stanu naszej wiedzy, raczej nie prze\u017cy\u0142yby galaktycznej w\u0119dr\u00f3wki – gdyby, rzecz jasna, mia\u0142y struktur\u0119 biologiczn\u0105… Jak Hayes wykorzysta\u0142 panspermi\u0119 w swej prozie \u2013 to ju\u017c sobie doczytacie. W ka\u017cdym razie jest tam troch\u0119 horroru kosmicznego o apokaliptycznym sztafa\u017cu wojny \u015bwiat\u00f3w i inwazji Obcych. W sumie pomys\u0142owe…<\/p>\n

Rodzaj i liczba u\u017cytych prozatorskich \u015brodk\u00f3w wyrazu zdaje si\u0119 sugerowa\u0107, \u017ce Terry Hayes nie planuje ci\u0105gu dalszego swego dwuksi\u0119gu. Lecz mog\u0119 si\u0119 myli\u0107. Jest jeszcze tyle \u201ewynalazk\u00f3w\u201d gotowych do tw\u00f3rczego zastosowania w sensacyjnej literaturze… A do tego nie mo\u017cna wykluczy\u0107, \u017ce w wyobra\u017ani Hayesa l\u0119gn\u0105 si\u0119 ca\u0142kiem nowe koncepty. No, zobaczymy \u2013 na razie zabawa jest zamaszysta, aczkolwiek nieco wyrafinowana.<\/p>\n

Tomasz Sas <\/strong>
(20 05 2024)<\/strong><\/p>\n

Ostrze\u017cenie.<\/b> W obliczu narastaj\u0105cej bezczelno\u015bci i brutalnej agresji tw\u00f3rc\u00f3w, instruktor\u00f3w tudzie\u017c pod\u017cegaczy tak zwanej sztucznej inteligencji uprasza si\u0119 wzmiankowanych, by w swym procederze pod \u017cadnym pozorem nie korzystali z niniejszego tekstu rekomendacji w celu doskonalenia algorytm\u00f3w i trenowania swego produktu, zwanego powszechnie i w skr\u00f3ceniu AI. Ostrze\u017cenie to formu\u0142uje si\u0119 w celu unikni\u0119cia nieporozumie\u0144 natury procesowej w przysz\u0142o\u015bci, gdy tylko uchwalone zostan\u0105 powszechnie obowi\u0105zuj\u0105ce przepisy, umo\u017cliwiaj\u0105ce skuteczn\u0105 ochron\u0119 w\u0142asno\u015bci intelektualnej przed wykorzystywaniem do niecnego zamiaru rzekomego \u201euczenia\u201d i poszerzania spektrum mo\u017cliwo\u015bci wspomnianej ju\u017c tzw. sztucznej inteligencji. TS.<\/b><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Terry Hayes Rok szara\u0144czy Prze\u0142o\u017cy\u0142 Maciej Szyma\u0144ski Dom Wydawniczy Rebis, Pozna\u0144 2024 Rekomendacja: 3\/7 Ocena ok\u0142adki: 3\/5 Arrhenius z Filadelfii Overkill… Termin znany tzw. polemologom (polemologia – tak si\u0119 nazywa teoria wojny, nauka o wojnie), u\u017cywany te\u017c w kryminologii i kryminalistyce. W zasadzie mo\u017cna przet\u0142umaczy\u0107 po prostu: nadzabijanie \u2013 czyli u\u017cycie nadmiernych si\u0142 i \u015brodk\u00f3w, ponad potrzeb\u0119 (innymi s\u0142owy: brzytwa Ockhama) zabicia. Sytuacja typowa \u2013 zabija ju\u017c pierwszy pocisk, ale sprawca wywala ca\u0142y magazynek, bo drugi strza\u0142 dla pewno\u015bci \u2013 to dla niego za ma\u0142o. Overkill to, mi\u0119dzy innymi znaczeniami, znana i badaczom, i strategom z lat zimnej wojny sytuacja, gdy obie strony potencjalnego konfliktu nagromadzi\u0142y tyle broni j\u0105drowej, \u017ce wystarczy\u0142oby do kilkukrotnego unicestwienia przeciwnika. Oraz nawzajem… Innymi s\u0142owy to przesada albo nadmiar… Tak po prostu. Poj\u0119cia \u201enadzabijanie\u201d sam u\u017cywam czasem w robocie krytycznoliterackiej \u2013 gdy przytrafi si\u0119 sytuacja Ockhamowska, czyli mno\u017cenie byt\u00f3w ponad potrzeb\u0119. Opowiadanie historii jest bowiem profesj\u0105, kt\u00f3ra winna zaleca\u0107 si\u0119 kultywowaniem umiaru \u2013 ba, nawet pewnego sk\u0105pstwa, gdy chodzi o u\u017cycie stosownych \u015brodk\u00f3w wyrazu, chwyt\u00f3w formalnych i koncept\u00f3w fabularnych. Innymi s\u0142owy: dyscyplina intelektualna \u2013 ot co… Je\u015bli zamierzon\u0105 histori\u0119 mo\u017cna atrakcyjnie opowiedzie\u0107 tak po prostu i po kolei, jak si\u0119 dzia\u0142a, to po choler\u0119 anga\u017cowa\u0107 do…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":4732,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[393],"tags":[447],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4730"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4730"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4730\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4894,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4730\/revisions\/4894"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4732"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4730"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4730"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4730"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}