{"id":4494,"date":"2024-01-13T16:10:30","date_gmt":"2024-01-13T15:10:30","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=4494"},"modified":"2024-04-15T16:34:12","modified_gmt":"2024-04-15T14:34:12","slug":"zmierzch-filozofii","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2024\/01\/13\/zmierzch-filozofii\/","title":{"rendered":"Zmierzch filozofii"},"content":{"rendered":"\n

Jan Hartman<\/strong><\/h3>\n

\"\"<\/p>\n


Zmierzch filozofii <\/strong>
Wydawnictwo Austeria,
Krak\u00f3w-Budapeszt-Syrakuzy 2023<\/strong><\/h3>\n

Rekomendacja: 5\/7 <\/strong><\/span>
Ocena ok\u0142adki: 4\/5<\/strong><\/span><\/p>\n

Primum edere?<\/u><\/i><\/strong><\/span><\/h2>\n

Prawda to, czy tylko \u0142adnie brzmi\u0105cy autoreklamiarski paradoks? Wiele wskazuje na to, \u017ce prawda, ale by\u0107 mo\u017ce przedwcze\u015bnie og\u0142oszona (wy\u015bcig po palm\u0119 pierwsze\u0144stwa?), zanim wyczerpane zosta\u0142y wszystkie mo\u017cliwo\u015bci przeprowadzenia uczciwego dowodu. Bo gdy filozof patentowany og\u0142asza tez\u0119 tak\u0105, to o co mu chodzi\u0107 mo\u017ce? Azali\u017c o prawd\u0119, tylko prawd\u0119, sam\u0105 prawd\u0119? Nie wiem. No, mo\u017ce niezupe\u0142nie nie wiem. Mam bowiem swoje podejrzenia. Jan Hartman przyznaje si\u0119 bowiem do sui generis<\/i> narcyzmu \u2013 a ten, jak wiadomo, mo\u017ce objawia\u0107 si\u0119 w postaci nietypowych, id\u0105cych ostro pod pr\u0105d manifestacji intelektualnych. Mo\u017ce zatem idzie o przyw\u0142aszczenie sobie palmy pierwsze\u0144stwa na wypadek, gdyby dosz\u0142o kiedy\u015b do sporu \u2013 kto pierwszy dzwonem dono\u015bnym obwie\u015bci\u0142 koniec filozofii. Wi\u0119c tak na wszelki wypadek napiszmy ju\u017c teraz, by zaklepa\u0107 koszulk\u0119 lidera.<\/p>\n

A Hartman zadatki na lidera ma \u2013 potencja\u0142 intelektualny na odpowiednim poziomie, umiej\u0119tno\u015b\u0107 dyskursu i sporu wzbogacon\u0105 polemicznym temperamentem, urok i wdzi\u0119k osobisty, a przede wszystkim rzadk\u0105 u filozof\u00f3w z uniwersyteckim zapleczem i pochodzeniem umiej\u0119tno\u015b\u0107 pos\u0142ugiwania si\u0119 j\u0119zykiem zrozumia\u0142ym w sferze \u017cycia publicznego (bez aparatury krytyczno-naukowej, bez hermetycznego s\u0142ownictwa, bez maniery nadu\u017cywania wywod\u00f3w matematycznych i logicznych \u2013 z wzorami…). Dla niego felieton regularnie pisa\u0107 do opiniotw\u00f3rczej gazety \u2013 to zdarzenie normalne, ot, cappricio<\/i> zgo\u0142a. I jeszcze do tego bestia pozwala sobie autoredukcyjnie mniema\u0107, \u017ce s\u0105 w tej gazecie (\u201ePolityce\u201d znaczy) felietoni\u015bci od niego lepsi \u2013 Kozio\u0142ek i Wicha mianowicie. Tymczasem dok\u0142adnie odwrotnie jest \u2013 to Hartman (cho\u0107by nie wiem, jak si\u0119 \u201ezmniejsza\u0142\u201d) jest w tej stawce dzisiaj najlepszy, skromni\u015b jeden…<\/p>\n

(Przy okazji jednak musz\u0119 wytkn\u0105\u0107 redaktorowi Baczy\u0144skiemu i jego licznym wsp\u00f3lnikom, \u017ce sekcja felieton\u00f3w to dzi\u015b najs\u0142abszy sk\u0142adnik \u201ePolityki\u201d. Po latach, ba \u2013 ca\u0142ych dekadach, gdy to by\u0142a najsilniejsza strona intelektualnej przewagi pisma nad reszt\u0105 \u015bwiata, po dominacji Passenta, Radgowskiego, Urbana, Stommy, Pilcha \u2013 dzisiaj felietony w Polityce\u201d, wyj\u0105wszy mo\u017ce Tyma od czasu do czasu, ale coraz rzadziej, tudzie\u017c ostrego, lecz przyczynkarskiego Mizerskiego, to kupa solennej nudy i bezz\u0119bnego mlaskania…)<\/p>\n

Hartman \u2013 patentowany (jako si\u0119 ju\u017c rzek\u0142o) filozof \u2013 ma w arsenale wielokalibrowe narz\u0119dzia ra\u017cenia. Matka Natura bowiem licznymi talentami go obdarzy\u0142a. Felietony pisa\u0107? Prosta sprawa \u2013 zreszt\u0105 ju\u017c o tym wspomnieli\u015bmy. Ale opr\u00f3cz tego filozof Hartman coraz lepiej radzi sobie z uprawianiem bie\u017c\u0105cej publicystyki politycznej; co i rusz w \u201ePolityce\u201d jego teksty z tej \u201edzia\u0142ki\u201d staj\u0105 si\u0119 czo\u0142\u00f3wkami. Mo\u017ce nie jest jeszcze takim mistrzem jak Janicki, W\u0142adyka, Kalukin, Michalski, Siedlecka, Solska czy Sierakowski \u2013 ale doszlusowuje, powoli doszlusowuje. Ma bowiem ch\u0142op naturalny temperament polityczny, instynkt polemiczny i zadziorno\u015b\u0107 zupe\u0142nie odmienne od pow\u015bci\u0105gliwo\u015bci uczonego. No i pogl\u0105dy ideowe ma ostro i definitywnie skrystalizowane. Do tego kompletne, z ateizmem i surowym antychrystianizmem na czele, wyposa\u017cenie egzystencjalne tudzie\u017c narz\u0119dzia s\u0142u\u017c\u0105ce utrzymywaniu pionu i poziomu, pozwalaj\u0105ce swobodnie nawigowa\u0107 w p\u0142ynnym \u015bwiecie i odnajdywa\u0107 potrzebne kierunki. Ba \u2013 Hartman ma nie tylko sprz\u0119t nawigacyjny, jemu samemu umo\u017cliwiaj\u0105cy rejs. Ma te\u017c wyposa\u017cenie mistrzowskie, nauczycielskie, przewodnickie. Innymi s\u0142owy \u2013 mo\u017ce by\u0107 (i czasem z powodzeniem bywa) komodorem konwoju poszukiwaczy sensu \u017cycia i \u015bwiata, psem pasterskim ogarniaj\u0105cym stado zb\u0142\u0105kanych mi\u0142o\u015bnik\u00f3w czystego rozumu, sygnalist\u0105 z tablic\u0105, na kt\u00f3rej migoc\u0105ce literki uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 w pulsuj\u0105cy rytmicznie napis \u201efollow me\u201d<\/i>. Nale\u017c\u0119 do tych, kt\u00f3rzy zawsze ch\u0119tnie stan\u0105 pod bander\u0105 podniesion\u0105 przez Jana Hartmana…<\/p>\n

No ale co z tym \u201eZmierzchem filozofii\u201d? Hartman, filozof uczony i patentowany (jako si\u0119 ju\u017c dwukrotnie rzek\u0142o), zwa\u017cywszy r\u00f3\u017cne racje i bieg dziej\u00f3w, uzna\u0142 (chyba nie sam, ale podobno w dobrym towarzystwie), \u017ce po dwudziestu i sze\u015bciu wiekach misja filozofii jako takiej si\u0119 wyczerpa\u0142a i chwalebnie (lub nie) dobieg\u0142a ko\u0144ca. A to czemu? Filozofia jako nauka w sensie \u015bcis\u0142ym sta\u0142a si\u0119 bowiem wsobna i samoobs\u0142ugowa. Nie ma ju\u017c nic do zaproponowania \u015bwiatu \u2013 to znaczy, mo\u017ce by i mia\u0142a, i powinna mie\u0107, ale jako\u015b nie potrafi si\u0119 za to zabra\u0107. Zamiast nawi\u0105zywania kontaktu z otoczeniem woli nawi\u0105zywanie kontakt\u00f3w mi\u0119dzyfilozoficznych. Natury raczej wewn\u0119trznej… Co zreszt\u0105 samo w sobie niczym nagannym nie jest, ani zabraniane by\u0107 nie mo\u017ce. Ani deprecjonowane, ani krytykowane, ani wy\u015bmiewane. Filozofia ma pe\u0142ne prawo zajmowa\u0107 si\u0119 sama sob\u0105 w sensie \u015bcis\u0142ym. I nawet tradycyjne pytanie \u2013 a kto to bude platit’?<\/i> – nie wydaje si\u0119 uprawnione.<\/p>\n

Ale, ale… Je\u015bli zafundujemy filozofom komfort egzystencjalny (niech to b\u0119d\u0105 etaty na katedrach i granty na op\u0142acenie ich spekulacji) \u2013 to niech w pakiecie nie oczekuj\u0105 statusu kr\u00f3lowej nauk dla swej bran\u017cy. Powody lepszego traktowania filozofii dawno ju\u017c wyekspirowa\u0142y; dzi\u015b o wiele wi\u0119cej \u201ekr\u00f3lewskich\u201d z natury rzeczy pyta\u0144 i dylemat\u00f3w (wraz z pr\u00f3bami udzielania odpowiedzi) o istot\u0119 wszechrzeczy stawiaj\u0105 fizyka z kosmologi\u0105. \u017be o mechanice kwantowej \u2013 najbardziej ostatnio eksponowanej w dziele poszukiwania odpowiedzi cz\u0119\u015bci fizyki \u2013 nie wspomn\u0119. Ale to temat na osobne opowiadanie… Ale fizyka i jej trabanci nie odpowiadaj\u0105 (a je\u015bli pr\u00f3buj\u0105, to marnie im to idzie) na pytania o natur\u0119 Cz\u0142owieka, istnienie Boga, o kwestie moralne i dylematy etyki. Mechanika kwantowa raczej nigdy nie ogarnie zadowalaj\u0105co dylematu istnienia Dobra i Z\u0142a. Czarne dziury, cho\u0107 mo\u017cna je pods\u0142uchiwa\u0107, w zasadzie milcz\u0105 w naszych sprawach. Cz\u0142owiek zatem w kwestii swojego bytowania (co do jego istoty i w og\u00f3le…) musi poprzesta\u0107 na spekulacjach w\u0142asnego pomy\u015blunku. I nie spos\u00f3b nie zauwa\u017cy\u0107, \u017ce najdalej na tej drodze zasz\u0142a filozofia…<\/p>\n

C\u00f3\u017c zatem uczyni\u0142 Hartman? Ot\u00f3\u017c w skromnej obj\u0119to\u015bciowo i niezwykle elegancko, wr\u0119cz ascetycznie (skromna ok\u0142adka z \u201egroszkowanego\u201d, szorstkiego kartonu w kolorze \u00e9<\/i><\/span>cru<\/i>, ozdobiona tylko niewielk\u0105, chyba pochodz\u0105c\u0105 z epoki, karykatur\u0105 kr\u00f3lewieckiego geniusza Kanta) wydanej ksi\u0105\u017cce przeprowadzi\u0142 uczciw\u0105 i wszechstronn\u0105 krytyk\u0119 wszystkiego, co wsp\u00f3\u0142czesna filozofia ma do powiedzenia (i wszystkiego, co rzeczywi\u015bcie m\u00f3wi). No, po prostu zbada\u0142 ca\u0142e spektrum filozoficznej gadki. I co z tego ogl\u0105du wynika? Niewiele, poza konstatacj\u0105, \u017ce oto dobiegaj\u0105 ko\u0144ca dyskursy o istocie \u2013 nie s\u0105 ju\u017c bowiem nikomu potrzebne. Gdy filozofowie pogr\u0105\u017cyli si\u0119 w rozpatrywaniu Absolutu (a przy okazji samej teorii poznania…), ich wierni klienci zniecierpliwili si\u0119 i wypracowali nowe narz\u0119dzia badania idei, nowe no\u015bniki wiedzy \u2013 postawili nowe drogowskazy i totemy.<\/p>\n

Od ostatniego wielkiego triumfu filozofii min\u0119\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat z ok\u0142adem. Mam tu na my\u015bli rozpracowanie i definitywne wyeliminowanie totalitaryzm\u00f3w, rasizm\u00f3w, nacjonalizm\u00f3w, autorytaryzm\u00f3w, faszyzm\u00f3w i innych tym\u017ce podobnych z g\u0142\u00f3wnego obiegu intelektualnego, praktykowanego przez ludzk\u0105 cywilizacj\u0119. Od tamtego momentu filozofia to g\u0142\u00f3wnie wsobne przyczynkarstwo, chocia\u017c w dyspucie pojawiaj\u0105 si\u0119 tezy wa\u017cne lub na takowe ucharakteryzowane \u2013 jak na przyk\u0142ad ta o ko\u0144cu historii czy przewagach liberalizmu nad wszelkim innym gatunkiem my\u015blenia… Lewica i prawica wci\u0105\u017c s\u0105 w starciu \u2013 z niema\u0142ym udzia\u0142em filozof\u00f3w i filozofii. Dosz\u0142o do tego, \u017ce wypracowano nowy, zmniejszony nieco kanon zada\u0144 filozofii; wedle niego filozofowie winni by\u0107 stra\u017cnikami i moderatorami ram uczciwej, demokratycznej dysputy publicznej, ba \u2013 swoistymi \u201eegzekutorami\u201d etycznej poprawno\u015bci obiegu my\u015bli. Ale nic takiego si\u0119 nie sta\u0142o. \u015awiat poszed\u0142 w swoj\u0105 stron\u0119, rezygnuj\u0105c nawet i z takich us\u0142ug filozof\u00f3w…<\/p>\n

C\u00f3\u017c zatem pozostaje kr\u0119gom filozof\u00f3w? T\u0119sknota za Summ\u0105<\/i> \u2013 czyli Wielkim i Rozs\u0105dzaj\u0105cym Traktatem o Og\u00f3lnej Teorii Wszystkiego \u2013 dzie\u0142em zamykaj\u0105cym wszelkie dylematy, ostatecznie rozstrzygaj\u0105cym w\u0105tpliwo\u015bci i ustalaj\u0105cym jedyny s\u0142uszny kierunek rozwoju. Je\u017celi jednak dzie\u0142o takie zostanie kiedykolwiek napisane, to jego autorami raczej b\u0119d\u0105 fizycy \u2013 nie filozofowie, Ci ostatni, je\u015bli w por\u0119 si\u0119 po\u0142api\u0105, sk\u0105d wieje wiatr zmian) p\u00f3jd\u0105 by\u0107 mo\u017ce w stron\u0119 tzw. ko\u0142czingu (trzeba mie\u0107 nadziej\u0119, \u017ce wysokop\u0142atnego…) – czyli trenowania ludzko\u015bci w dziele radzenia sobie z przeciwno\u015bciami \u017cycia. Tak, tak \u2013 wydaje si\u0119, \u017ce coaching<\/i> jest przysz\u0142o\u015bci\u0105 filozofii \u2013 a mo\u017ce nawet jej ostatni\u0105 szans\u0105…<\/p>\n

Z post\u0119pem filozofii jest bowiem tak, jak m\u00f3wi pewna anegdota. Oto u w\u00f3d w Truskawcu spotkali si\u0119 dwaj wybitni talmudy\u015bci \u2013 reb Menachem ben Zwi z Ger (G\u00f3ry Kalwarii znaczy…) oraz reb Szlomo Waszkiel z Dobromila. Oba orszaki uczonych m\u0119\u017c\u00f3w ostrzy\u0142y sobie z\u0119by na debat\u0119, jakiej jeszcze we Wszech\u015bwiecie nie by\u0142o, gdy tymczasem dwaj talmudy\u015bci umo\u015bcili si\u0119 w wygodnych wiklinowych fotelach na tarasie pensjonatu i… milczeli przez godzink\u0119, przyja\u017anie na si\u0119 spogl\u0105daj\u0105c. Wypili herbatk\u0119, wprowadzili do organizm\u00f3w po stopce zacnej koszernej pejsach\u00f3wki, p\u0119dzonej w lwowskich zak\u0142adach im\u0107 Baczewskiego, poplotkowali o starych Polakach, pokazali sobie nawzajem fotografie gromadki wnucz\u0105t… I rozstali si\u0119 z serdecznymi u\u015bciskami. Orszak reb Waszkiela nie m\u00f3g\u0142 uwierzy\u0107 w to, co widzia\u0142… – Jak to, rebe Szlomo \u2013 ani s\u0142owa?<\/i> Na co m\u0105\u017c \u00f3w przem\u0105dry tak odrzek\u0142: – Najmilsi moi, ja wiem, \u017ce on wie, \u017ce ja wiem wszystko. Z drugiej zasi\u0119 strony on wie, \u017ce ja wiem, \u017ce on te\u017c wszystko wie. No to o czym tu gada\u0107 po pr\u00f3\u017cnicy? Zar\u0119czam wam pod chajrem, \u017ce w tej chwili reb Menasze m\u00f3wi to samo swoim…<\/i><\/p>\n

Tak, tak \u2013 filozofia jest wyczerpana. I zm\u0119czona. Zaczyna te\u017c by\u0107 g\u0142odna. Co zreszt\u0105 sam Hartman podsumowa\u0142 najlepiej, przywo\u0142uj\u0105c fina\u0142 pewnego kongresu filozof\u00f3w w Seulu przed pi\u0119tnastoma laty. Mowa ko\u0144cowa g\u0142\u00f3wnego organizatora bardzo by\u0142a kr\u00f3tka: \u201e– Co ja tu b\u0119d\u0119 du\u017co m\u00f3wi\u0142. Jedzenie czeka. Bierzmy si\u0119 do kolacji.\u201d<\/i> No wi\u0119c tak \u2013 primum edere, deinde philosophari…<\/i> T\u0119 nieco zwulgaryzowan\u0105 wersj\u0119 klasycznej paremii (primum viver<\/i>e… czyli najpierw \u017cy\u0107) t\u0142umaczy si\u0119 \u2013 najpierw \u017cre\u0107, potem filozofowa\u0107. Za\u0142\u00f3\u017cmy przeto, i\u017c po zaspokojeniu g\u0142odu filozofowie zasi\u0105d\u0105 w sektorze ludzi wiedzy, na krzese\u0142kach dla m\u0105drali, m\u00f3wi\u0105cych innym, jak maj\u0105 \u017cy\u0107 i co za nauk\u0119 uwa\u017ca\u0107, a co nie. Oby im si\u0119! Powiod\u0142o? Poszcz\u0119\u015bci\u0142o?<\/p>\n

Tomasz Sas <\/strong>
(13 01 2024)<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Jan Hartman Zmierzch filozofii Wydawnictwo Austeria, Krak\u00f3w-Budapeszt-Syrakuzy 2023 Rekomendacja: 5\/7 Ocena ok\u0142adki: 4\/5 Primum edere? Prawda to, czy tylko \u0142adnie brzmi\u0105cy autoreklamiarski paradoks? Wiele wskazuje na to, \u017ce prawda, ale by\u0107 mo\u017ce przedwcze\u015bnie og\u0142oszona (wy\u015bcig po palm\u0119 pierwsze\u0144stwa?), zanim wyczerpane zosta\u0142y wszystkie mo\u017cliwo\u015bci przeprowadzenia uczciwego dowodu. Bo gdy filozof patentowany og\u0142asza tez\u0119 tak\u0105, to o co mu chodzi\u0107 mo\u017ce? Azali\u017c o prawd\u0119, tylko prawd\u0119, sam\u0105 prawd\u0119? Nie wiem. No, mo\u017ce niezupe\u0142nie nie wiem. Mam bowiem swoje podejrzenia. Jan Hartman przyznaje si\u0119 bowiem do sui generis narcyzmu \u2013 a ten, jak wiadomo, mo\u017ce objawia\u0107 si\u0119 w postaci nietypowych, id\u0105cych ostro pod pr\u0105d manifestacji intelektualnych. Mo\u017ce zatem idzie o przyw\u0142aszczenie sobie palmy pierwsze\u0144stwa na wypadek, gdyby dosz\u0142o kiedy\u015b do sporu \u2013 kto pierwszy dzwonem dono\u015bnym obwie\u015bci\u0142 koniec filozofii. Wi\u0119c tak na wszelki wypadek napiszmy ju\u017c teraz, by zaklepa\u0107 koszulk\u0119 lidera. A Hartman zadatki na lidera ma \u2013 potencja\u0142 intelektualny na odpowiednim poziomie, umiej\u0119tno\u015b\u0107 dyskursu i sporu wzbogacon\u0105 polemicznym temperamentem, urok i wdzi\u0119k osobisty, a przede wszystkim rzadk\u0105 u filozof\u00f3w z uniwersyteckim zapleczem i pochodzeniem umiej\u0119tno\u015b\u0107 pos\u0142ugiwania si\u0119 j\u0119zykiem zrozumia\u0142ym w sferze \u017cycia publicznego (bez aparatury krytyczno-naukowej, bez hermetycznego s\u0142ownictwa, bez maniery nadu\u017cywania wywod\u00f3w matematycznych i logicznych \u2013 z wzorami…). Dla niego felieton…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":4496,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[410,459],"tags":[171],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4494"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4494"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4494\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4680,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4494\/revisions\/4680"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4496"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4494"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4494"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4494"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}