{"id":4487,"date":"2024-01-04T16:32:02","date_gmt":"2024-01-04T15:32:02","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=4487"},"modified":"2024-03-29T12:50:16","modified_gmt":"2024-03-29T11:50:16","slug":"doskonala-proznia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2024\/01\/04\/doskonala-proznia\/","title":{"rendered":"Doskona\u0142a pr\u00f3\u017cnia"},"content":{"rendered":"\n

Stanis\u0142aw Lem<\/strong><\/h3>\n

\"\"<\/p>\n


Doskona\u0142a pr\u00f3\u017cnia <\/strong>
Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2023<\/strong><\/h3>\n

Rekomendacja: 5\/7 <\/strong><\/span>
Ocena ok\u0142adki: 4\/5<\/strong><\/span><\/p>\n

Zderzenie r\u00f3wnoleg\u0142e?<\/u><\/strong><\/span><\/h2>\n

Koncept przewrotny i dost\u0119pny tylko wyrafinowanym umys\u0142om: zrecenzowa\u0107 ksi\u0105\u017cki nienapisane. A do tego, co wydaje si\u0119 za\u0142o\u017ceniem potwornie utrudniaj\u0105cym ca\u0142y proceder \u2013 nieistniej\u0105cych autor\u00f3w. Bo to trzeba wprz\u00f3dy ksi\u0105\u017cki takie wymy\u015bli\u0107 \u2013 co najmniej naszkicowa\u0107, by si\u0119 w procesie odczytywania znacze\u0144 i ich recenzowania nie zagubi\u0107. A po wt\u00f3re \u2013 utrzyma\u0107 dyscyplin\u0119 wywodu na trwa\u0142ym poziomie, nie dopuszczaj\u0105c do powstania wra\u017cenia, \u017ce recenzujemy co\u015b, czego nie przeczytali\u015bmy. Przypad\u0142o\u015b\u0107 wypowiadania si\u0119, a w szczytowym uj\u0119ciu \u2013 pisania o tekstach, kt\u00f3rych si\u0119 nie przeczyta\u0142o, jest ostatnio do\u015b\u0107 typowa w\u015br\u00f3d tzw. recenzent\u00f3w; natykam si\u0119 na jej rezultaty co i rusz. Ale to temat doprawdy godzien osobnego opowiedzenia…<\/p>\n

Natomiast w trzeciej kwestii \u2013 wykreowania przy okazji nieistniej\u0105cych autor\u00f3w \u2013 wydaje si\u0119, \u017ce nasz autor zastosowa\u0142 podej\u015bcie dwojakiego rodzaju. W pierwszym przypadku \u2013 gdy stwarza wra\u017cenie, \u017ce autorami \u201erecenzowanych\u201d ksi\u0105\u017cek nieistniej\u0105cych s\u0105 autorzy ma\u0142o znani, niszowi czy zgo\u0142a debiutuj\u0105cy \u2013 i wtedy \u201edookre\u015bla\u201d ich osobowo\u015bci, by tym \u0142acniej wywodzi\u0107 i argumentowa\u0107 tezy zawarte w \u201erecenzji\u201d. To podej\u015bcie patronackie. W drugim \u2013 gdy mamy odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce autorami s\u0105 gwiazdy literatury w tamtym r\u00f3wnoleg\u0142ym obiegu, osoby znane powszechnie, obdarzone autorytetem, obci\u0105\u017cone przesz\u0142o\u015bci\u0105 w\u0142asn\u0105 i w\u0142asnym dorobkiem. Wobec takowych nasz autor odwo\u0142uje si\u0119 do emocji bardziej familiarnych, plasuje si\u0119 na pozycjach r\u00f3wno\u015bciowych, a niekiedy – protekcjonalnych. Jakby chcia\u0142 unaoczni\u0107 wszem i wobec, \u017ce te\u017c jest gwiazdorem literatury…<\/p>\n

No i wreszcie dylemat w sensie \u015bcis\u0142ym fundamentalny \u2013 czy nasz autor recenzji z ksi\u0105g nienapisanych jest jeden i ten sam, czy jest ich kilku (mo\u017ce kilkoro)? Wra\u017cenia to\u017csamo\u015bciowe s\u0105 silne, ale bez przesady. No owszem \u2013 finezja, sublimacja tudzie\u017c pewna taka wytworno\u015b\u0107 j\u0119zyka oraz jego obfito\u015b\u0107 wokabularna sugeruj\u0105, i\u017c autor wyposa\u017cony w te wszystkie cechy mo\u017ce by\u0107 tylko jeden. Raczej. Lecz stuprocentowej pewno\u015bci nie ma; figlarne fioritury ni st\u0105d, ni z ow\u0105d sugeruj\u0105, i\u017c na t\u0119 antologi\u0119 recenzji z ksi\u0105g nienapisanych z\u0142o\u017cyli si\u0119 autorzy o rozmaitym pochodzeniu \u2013 zar\u00f3wno co do wieku i p\u0142ci, jak i konstytucji \u015bwiatopogl\u0105dowych oraz budulca intelektualnego. Co w konsekwencji oznacza, \u017ce LEM m\u00f3g\u0142by by\u0107 (z naciskiem na to M\u00d3G\u0141BY) kosmicznym tworem idealnym, mo\u017ce nawet czym\u015b w rodzaju mi\u0119dzyastralnego prekursora AI… Jedyne, co powstrzymuje mnie przed entuzjastycznym powielaniem tej mo\u017cliwo\u015bci, jest wiara w powszechn\u0105 moc zasady tzw. brzytwy Ockhama, kt\u00f3ra sam\u0105 Matk\u0119 Natur\u0119 pow\u015bci\u0105ga przed niepohamowan\u0105 rozrzutno\u015bci\u0105. Bo czy\u017c objawem mno\u017cenia byt\u00f3w ponad potrzeb\u0119 nie by\u0142oby wykreowanie tak obiecuj\u0105cego stwora jak LEM – tylko po to, by napisa\u0107 jedn\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119, do tego w peryferyjnym j\u0119zyku, trudnym w translacji (zw\u0142aszcza gdy o finezyjne metafory i inne osobliwe zagadki epistemologiczne chodzi…)? No \u2013 w sumie dwie, bo inkryminowany autor napisa\u0142 jeszcze podobnej proweniencji \u201eWielko\u015b\u0107 urojon\u0105\u201d – czyli zbi\u00f3r wst\u0119p\u00f3w do ksi\u0105\u017cek nieistniej\u0105cych.<\/p>\n

Dobrze. Za\u0142\u00f3\u017cmy zatem, \u017ce postawienie konstruktu intelektualnego zdolnego do tworzenia tak wyrafinowanej literatury jak recenzowanie lub pisanie przedm\u00f3w czy te\u017c wst\u0119p\u00f3w do ksi\u0105g nieistniej\u0105cych \u2013 bo nienapisanych \u2013 jest rozrzutno\u015bci\u0105 si\u0142 przyrody, skoro konstrukt ten w czasie swego funkcjonowania napisa\u0142 tylko dwie ksi\u0105\u017ceczki na ten temat, skromnych poniek\u0105d rozmiar\u00f3w, w j\u0119zyku s\u0142abo znanym w uk\u0142adzie globalnym i do tego trudnym w translacji. Brzytwa Ockhama winna tw\u00f3r \u00f3w \u015bci\u0105\u0107 bezlito\u015bnie \u2013 jakby wpad\u0142a w \u0142apy szalonego w\u0142a\u015bciciela razury. Ale nie \u015bci\u0119\u0142a. Czemu? Bo konstrukt nazywany LEMEM spe\u0142nia\u0142 w swoim czasie o wiele wi\u0119cej funkcji tw\u00f3rczo-intelektualnych, ni\u017c tylko stworzenie \u015bwiata r\u00f3wnoleg\u0142ego z recenzji ksi\u0105\u017cek nienapisanych, b\u0119d\u0105cego instrumentem pandyskusji o prawdziwym stanie wszechrzeczy…<\/p>\n

Jest w \u201eDoskona\u0142ej pr\u00f3\u017cni\u201d rozdzialik, formalnie nie b\u0119d\u0105cy recenzj\u0105 nieistniej\u0105cego dzie\u0142a pi\u015bmienniczego, tylko… wyk\u0142adem noblowskim niejakiego profesora Alfreda Testy, zatytu\u0142owanym \u201eNowa Kosmogonia\u201d. Profesor (nie musz\u0119 chyba dodawa\u0107, \u017ce nieistniej\u0105cy) z okazji odebrania rzeczonej nagrody wyg\u0142osi\u0142 mow\u0119 o swej pasji badawczej, czyli zg\u0142\u0119bianiu teorii powstania, istnienia i przysz\u0142o\u015bci Kosmosu. I w tym kr\u00f3tkim tek\u015bcie jet ca\u0142y Lem (w sensie Stanis\u0142aw, pisarz polski o \u015bwiatowym znaczeniu i kalibrze). W imieniu literatury stawia on pytania o istot\u0119 naszej bytno\u015bci we Wszech\u015bwiecie. Jeste\u015bmy w nim sami czy mamy s\u0105siad\u00f3w? A je\u015bli tak, to dlaczego milcz\u0105? Zaj\u0119ci s\u0105 czym\u015b innym, daleko wa\u017cniejszym ni\u017c komunikacja intelektualna z nami? A mo\u017ce nie chc\u0105 nas przestraszy\u0107 tym, co sami ju\u017c wiedz\u0105? Mo\u017ce nie maj\u0105 nic do powiedzenia? Graj\u0105 sobie w kulki i tak s\u0105 gr\u0105 poch\u0142oni\u0119ci, \u017ce maj\u0105 nas (NAS?) w dupach (je\u015bli maj\u0105 dupy)…<\/p>\n

Po uwa\u017cnej, ponownej lekturze \u201eDoskona\u0142ej pr\u00f3\u017cni\u201d (pierwszy raz czyta\u0142em t\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119 p\u00f3\u0142 wieku temu) wiem, sk\u0105d wzi\u0119\u0142a si\u0119 fiksacja wybitnego ameryka\u0144skiego tw\u00f3rcy literatury science fiction Philipa K. Dicka na punkcie Lema. Ot\u00f3\u017c wielki ten pisarz, tw\u00f3rca literatury science fiction, prekursor paru jej podgatunk\u00f3w, skierowa\u0142 j\u0105 ze \u015bcie\u017cki przygodowo-awanturniczej w stron\u0119 filozofii, stawia\u0142 tzw. wielkie pytania \u2013 a to o natur\u0119 cz\u0142owiecze\u0144stwa, a to o kwestie to\u017csamo\u015bci android\u00f3w, o natur\u0119 wszechrzeczy. S\u0142owem: daleko odszed\u0142 od czysto rozrywkowej funkcji science fiction. Tak daleko, \u017ce w ko\u0144cu uto\u017csami\u0142 si\u0119 ze \u015bwiatem, kt\u00f3ry wykreowa\u0142 i swymi dylematami pobudzi\u0142. I chyba nie m\u00f3g\u0142 znie\u015b\u0107, \u017ce gdzie\u015b w dalekiej Polsce, za \u017celazn\u0105 kurtyn\u0105, jest kto\u015b, kto znacznie wyprzedza go i w \u015bmia\u0142o\u015bci my\u015bli, i w stawianiu pyta\u0144, i we wszechstronno\u015bci rejon\u00f3w penetracji intelektualnej. A poniewa\u017c w swych hipotezach, dowodzeniach i przedstawieniach objawi\u0142 si\u0119 jako zwolennik teorii spiskowych, wykoncypowa\u0142, \u017ce Lem jako osoba nie istnieje; pomijaj\u0105c ju\u017c fakt, \u017ce nazwisko jakie\u015b takie nies\u0142owia\u0144skie, to taki geniusz nie m\u00f3g\u0142by si\u0119 urodzi\u0107… Postawi\u0142 zatem tez\u0119, \u017ce \u201eLEM\u201d to agregat, zbiorowy pseudonim literacki, wykreowany z zebranej przez sowieckie s\u0142u\u017cby intelektualnej cr<\/i>\u00e8<\/i><\/span>me de la cr<\/i>\u00e8<\/i><\/span>me<\/i> – gromadki genialnych pisarzy, filozof\u00f3w, astronom\u00f3w \u2013 kt\u00f3rym w tajnej kom\u00f3rce wywiadowczej kazano sp\u00f3\u0142kowo uprawia\u0107 proz\u0119 science fiction na najwy\u017cszym poziomie, by zgn\u0119bi\u0107, poni\u017cy\u0107 i pozbawi\u0107 znaczenia tw\u00f3rc\u00f3w tzw. Zachodu \u2013 z nim samym, Philipem Kindredem Dickiem na czele. Ze swych podejrze\u0144 sporz\u0105dzi\u0142 raport zaniepokojonego obywatela (czytaj: donos) do… Federalnego Biura \u015aledczego. FBI w epoce Edgara Hoovera i d\u0142ugo po niej by\u0142o podatne na tego typu sugestie, ale nie wiem, czy \u015bledztwo podj\u0119to. By\u0107 mo\u017ce nie bez znaczenia by\u0142a okoliczno\u015b\u0107, \u017ce u Dicka zdiagnozowano jednak objawy schizofrenii. Wszelako zbadanie los\u00f3w tego donosu by\u0142oby ciekawe…<\/p>\n

Ale mniejsza z tym Dickiem (w angielskim slangu to tyle co kutas, ewentualnie \u0142agodniej \u2013 fiut) i jego idiosynkrazjami (delikatnie rzecz ujmuj\u0105c)… Wa\u017cne jest co innego \u2013 oto ju\u017c ponad p\u00f3\u0142 wieku temu mieli\u015bmy pisarza, kt\u00f3ry postawi\u0142 w literaturze pytania egzystencjalne, sw\u0105 moc\u0105 znacznie przewy\u017cszaj\u0105ce intelektualno-metafizyczne horyzonty Dostojewskiego i jego wadzenie si\u0119 z Bogiem. Lem by\u0142 geniuszem literatury (i nie tylko) w sensie \u015bcis\u0142ym. Jedynym w swoim rodzaju. Brak Nagrody Nobla dla niego powa\u017cnie (chyba najpowa\u017cniej z pakietu licznych noblowskich b\u0142\u0119d\u00f3w) obci\u0105\u017ca sumienia i rozumy (je\u015bli takowe obydwa posiadaj\u0105) cz\u0142onk\u00f3w stosownego Komitetu. Lecz c\u00f3\u017c \u2013 to se ne vrati…<\/i><\/p>\n

A teraz wyobra\u017amy sobie, \u017ce cz\u0142owiek, kt\u00f3ry przewidzia\u0142 tak dawno sztuczn\u0105 inteligencj\u0119 i poj\u0105\u0142, jakie mog\u0105 by\u0107 z ni\u0105 perturbacje, pisze, tworzy wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie \u2013 w czasie, gdy tzw. sztuczna inteligencja na si\u0142\u0119 pr\u00f3buje \u201euczestniczy\u0107\u201d w \u017cyciu intelektualnym cywilizacji cz\u0142owieka, gdy r\u00f3\u017cni domoro\u015bli kreatorzy, fa\u0142szywi prorocy tudzie\u017c m\u0105drale usi\u0142uj\u0105 komercyjnie utrwali\u0107 i uwiarygodni\u0107 swe algorytmiczne produkty w gigantoserwerach. Pewnie dosz\u0142oby do masakry… Ale nie dojdzie. Je\u015bli jednak nie damy sobie rady z t\u0105 AI, to mo\u017ce by\u0107 kiepsko. Na wszelki wypadek czytajcie Lema. Ca\u0142ego \u2013 nie tylko \u201eDoskona\u0142\u0105 pr\u00f3\u017cni\u0119\u201d…<\/p>\n

Tomasz Sas <\/strong>
(04 01 2024)<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Stanis\u0142aw Lem Doskona\u0142a pr\u00f3\u017cnia Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2023 Rekomendacja: 5\/7 Ocena ok\u0142adki: 4\/5 Zderzenie r\u00f3wnoleg\u0142e? Koncept przewrotny i dost\u0119pny tylko wyrafinowanym umys\u0142om: zrecenzowa\u0107 ksi\u0105\u017cki nienapisane. A do tego, co wydaje si\u0119 za\u0142o\u017ceniem potwornie utrudniaj\u0105cym ca\u0142y proceder \u2013 nieistniej\u0105cych autor\u00f3w. Bo to trzeba wprz\u00f3dy ksi\u0105\u017cki takie wymy\u015bli\u0107 \u2013 co najmniej naszkicowa\u0107, by si\u0119 w procesie odczytywania znacze\u0144 i ich recenzowania nie zagubi\u0107. A po wt\u00f3re \u2013 utrzyma\u0107 dyscyplin\u0119 wywodu na trwa\u0142ym poziomie, nie dopuszczaj\u0105c do powstania wra\u017cenia, \u017ce recenzujemy co\u015b, czego nie przeczytali\u015bmy. Przypad\u0142o\u015b\u0107 wypowiadania si\u0119, a w szczytowym uj\u0119ciu \u2013 pisania o tekstach, kt\u00f3rych si\u0119 nie przeczyta\u0142o, jest ostatnio do\u015b\u0107 typowa w\u015br\u00f3d tzw. recenzent\u00f3w; natykam si\u0119 na jej rezultaty co i rusz. Ale to temat doprawdy godzien osobnego opowiedzenia… Natomiast w trzeciej kwestii \u2013 wykreowania przy okazji nieistniej\u0105cych autor\u00f3w \u2013 wydaje si\u0119, \u017ce nasz autor zastosowa\u0142 podej\u015bcie dwojakiego rodzaju. W pierwszym przypadku \u2013 gdy stwarza wra\u017cenie, \u017ce autorami \u201erecenzowanych\u201d ksi\u0105\u017cek nieistniej\u0105cych s\u0105 autorzy ma\u0142o znani, niszowi czy zgo\u0142a debiutuj\u0105cy \u2013 i wtedy \u201edookre\u015bla\u201d ich osobowo\u015bci, by tym \u0142acniej wywodzi\u0107 i argumentowa\u0107 tezy zawarte w \u201erecenzji\u201d. To podej\u015bcie patronackie. W drugim \u2013 gdy mamy odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce autorami s\u0105 gwiazdy literatury w tamtym r\u00f3wnoleg\u0142ym obiegu, osoby znane powszechnie, obdarzone autorytetem, obci\u0105\u017cone…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":4489,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[459],"tags":[152],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4487"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4487"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4487\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4662,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4487\/revisions\/4662"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4489"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4487"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4487"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4487"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}