{"id":4456,"date":"2023-12-14T18:58:40","date_gmt":"2023-12-14T17:58:40","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=4456"},"modified":"2024-04-20T15:58:06","modified_gmt":"2024-04-20T13:58:06","slug":"europa-walczy-1939-1945","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2023\/12\/14\/europa-walczy-1939-1945\/","title":{"rendered":"Europa walczy 1939 \u2013 1945"},"content":{"rendered":"\n

Norman Davies<\/strong><\/h3>\n

\"\"<\/p>\n


Europa walczy 1939 \u2013 1945 <\/strong>
Prze\u0142o\u017cy\u0142a El\u017cbieta Tabakowska <\/strong>
Wydawnictwo Znak, Krak\u00f3w 2023 (wyd. II)<\/strong><\/h3>\n

Rekomendacja: 5\/7 <\/strong><\/span>
Ocena ok\u0142adki: 4\/5<\/strong><\/span><\/p>\n

Lekcja uzgodnie\u0144 i proporcji<\/u><\/strong><\/span><\/h2>\n

Je\u017celi kto\u015b potrzebuje materialnego odpowiednika dla epitetu \u201emonument\u201d, ksi\u0105\u017cka Normana Daviesa nadaje si\u0119 idealnie \u2013 podobnie jak paryski \u0141uk Triumfalny, gromadka ch\u0142odni kominowych elektrowni w Be\u0142chatowie czy rakieta Starship Elona Muska – na platformie startowej… Bowiem \u201eEuropa walczy 1939 \u2013 1945\u201d spe\u0142nia z naddatkiem wszelkie mo\u017cliwe i niemo\u017cliwe cechy monumentalizmu intelektualnego, czyli ambitnego przedsi\u0119wzi\u0119cia umys\u0142owego, wysoko si\u0119 plasuj\u0105cego na tej linii aktywno\u015bci, kt\u00f3rej zwie\u0144czeniem wydaje si\u0119 by\u0107 og\u00f3lna teoria wszystkiego. Bo ksi\u0119ga profesora Daviesa realizuje w\u0142a\u015bnie taki zamiar i cel \u2013 oczywi\u015bcie tylko wobec kwestii dziej\u00f3w i znaczenia II wojny \u015bwiatowej. Ale \u2013 nawet je\u015bli za\u0142o\u017cymy, \u017ce pomys\u0142 jednorazowego wszechogarni\u0119cia wa\u017cnego wycinka dziej\u00f3w wydaje nam si\u0119 awanturniczy i megaloma\u0144ski \u2013 to nigdy nie o\u015bmielimy si\u0119 sformu\u0142owa\u0107 tego dylematu w postaci zarzutu. \u017be to naiwne i fa\u0142szywe \u2013 na przyk\u0142ad. Albo celowo oszuka\u0144cze w aspekcie wywiedzionych hipotez i wniosk\u00f3w. Albo subiektywnie jednostronne \u2013 gloryfikuj\u0105ce jednych, poni\u017caj\u0105ce (albo zgo\u0142a wymazuj\u0105ce z dziej\u00f3w) drugich. Nic z tych rzeczy.<\/p>\n

Bo profesor Davies nie ma ambicji potrz\u0105saj\u0105cego kaduceuszem polihistora \u2013 jedynego sprawiedliwego w Sodomie historyk\u00f3w: krainie pe\u0142nej sk\u0142\u0119bionych nami\u0119tno\u015bci, niemoralnych interes\u00f3w, fa\u0142szerstw i manipulacji, z\u0142ych intencji, niskich pobudek, sprzedajnych autorytet\u00f3w, gorszycieli, komiwoja\u017cer\u00f3w i szarlatan\u00f3w \u201eprawdy\u201d. Profesor Davies zapewne nie chcia\u0142 napisa\u0107 jedynej s\u0142usznej, wykluczaj\u0105cej wszelkie inne \u2013 historii zmaga\u0144 wojennych. Nie chcia\u0142 zast\u0105pi\u0107 (uprzednio takowy gruntownie zdeawuowawszy…) dorobku grona swych wybitnych i znamienitych koleg\u00f3w \u2013 przesz\u0142ych, tera\u017aniejszych i przysz\u0142ych \u2013 ze \u015bwiata \u2013 swoim dzie\u0142em, przedstawionym jako jedyne prawdziwe i godne publicznego zaufania. Jego zamiar by\u0142 czysto us\u0142ugowy i wzi\u0105\u0142 si\u0119 z obserwacji nie tylko literatury historycznej, produkowanej w krajach uczestnicz\u0105cych w wojnie, ale przede wszystkim z zachowa\u0144 zbiorowych, kultywowania tzw. pami\u0119ci wsp\u00f3lnej (\u015bwi\u0119ta, rocznice, odznaczenia oraz inne imponderabilia) oraz pozostawiania tzw. upami\u0119tnie\u0144 przez spo\u0142ecze\u0144stwa uczestnicz\u0105ce.<\/p>\n

Norman Davies \u2013 Walijczyk z pochodzenia i usposobienia (chocia\u017c urodzony w 1939 roku w Bolton pod Manchesterem), absolwent Oksfordu i doktor krakowskiej Jagiellonki, w\u017ceniony w Polsk\u0119 i mieszkaj\u0105cy u nas ponad p\u00f3\u0142 \u017cycia, autor wielu fundamentalnych dzie\u0142 historycznych, w tym \u201eBo\u017cego igrzyska\u201d – pierwszego na Zachodzie tak kompetentnego i kompletnego spisania dziej\u00f3w Polski – ponad p\u00f3\u0142 wieku tkwi w swoistym naukowym, egzystencjalnym i towarzyskim \u201eszpagacie\u201d. Nazwa tej figury akrobatyczno-gimnastycznej (tak\u017ce tanecznej, na przyk\u0142ad u\u017cywanej w kankanie) jest powszechnie znana, podobnie jak wygl\u0105d samego uk\u0142adu. Ale wyznawcom praktyk my\u015blenia literalnego \u015bpiesz\u0119 wyja\u015bni\u0107, \u017ce nie o dos\u0142owno\u015b\u0107 tu chodzi, lecz o metafor\u0119 dwukulturowo\u015bci profesora \u2013 cywilizacji okcydentalnej w miejscu podparcia jednej stopy, tudzie\u017c medialno-orientalnej w drugim punkcie podparcia. Innymi s\u0142owy idzie o to, \u017ce profesor Davies ma i stosuje w naukowej praktyce ugruntowany background dwojga kultur europejskich \u2013 skrajnie zachodniej i \u015brodkowokontynentalnej; z naturaln\u0105 poniek\u0105d przewag\u0105 kultury polskiej. Przek\u0142adaj\u0105c to na j\u0119zyk intelektualnych, naukowych mo\u017cliwo\u015bci \u2013 ma wszelkie dane, by wiedzie\u0107 lepiej, widzie\u0107 wi\u0119cej i rozumie\u0107 znacznie bardziej wnikliwie… Nie w sensie absolutnym, tylko por\u00f3wnawczo: wi\u0119cej, lepiej i wnikliwiej ni\u017c inni koledzy z kilku pokole\u0144 historyk\u00f3w, zaanga\u017cowanych w ten sam proces obja\u015bniania II wojny \u015bwiatowej.<\/p>\n

Dlaczego to takie wa\u017cne? Dlatego, \u017ce drugowojenna historiografia rozjecha\u0142a si\u0119 ca\u0142kowicie z paroma orientacyjnymi \u201esensami\u201d historii: a) z prawd\u0105 i obiektywnymi faktami, b) z wymogami intelektualnej uczciwo\u015bci badawczej, c) z kanonem wolno\u015bci i niezawis\u0142o\u015bci historyka (to nie ma nic wsp\u00f3lnego ze zjawiskiem tzw. grant\u00f3w…). Wiadomo, \u017ce histori\u0119 pisz\u0105 zwyci\u0119zcy, a przegrani \u2013 je\u015bli w og\u00f3le prze\u017cyli \u2013 mog\u0105 sobie co najwy\u017cej pisa\u0107 skargi do niebia\u0144skich trybuna\u0142\u00f3w. Ale to nie o ten problem chodzi. Chodzi o to, \u017ce zwyci\u0119stwo by\u0142o wysi\u0142kiem zbiorowym, ale wsp\u00f3lnej historii ani nie uzgodniono, ani nigdy nie napisano. Ka\u017cdy z udzia\u0142owc\u00f3w tego zwyci\u0119stwa wypracowa\u0142 w\u0142asn\u0105 (nie trzeba chyba dodawa\u0107, \u017ce korzystn\u0105 dla siebie) wersj\u0119 historii, a w \u015blad za ni\u0105 \u2013 w\u0142asne \u201estruktury\u201d pami\u0119ci i upami\u0119tniania, godno\u015bci i wra\u017cliwo\u015bci spo\u0142ecznej, \u015bwi\u0119towania rocznic, fundowania pomnik\u00f3w i tablic honorowych, \u201ememoria\u0142owego\u201d bicia monety i emisji znaczk\u00f3w pocztowych. W normalnym \u015bwiecie, gdyby powsta\u0142 uk\u0142ad kilkorga zwyci\u0119zc\u00f3w jakiego\u015b wojennego zdarzenia, historycy wszystkich stron uczestnicz\u0105cych po prostu patrzyliby sobie na r\u0119ce, a wiedza przez nich gromadzona w d\u0142u\u017cszym okresie zmierza\u0142aby w kierunku u\u015brednienia, uwsp\u00f3lnienia i uzgodnienia.<\/p>\n

Ale powojenny \u015bwiat normalnym \u017cadn\u0105 miar\u0105 si\u0119 nie sta\u0142. Z powod\u00f3w geopolitycznych oraz ideologicznych… \u201eOd Szczecina nad Ba\u0142tykiem do Triestu nad <\/i><\/span>Morzem Adriatyckim<\/i><\/span><\/a> zapad\u0142a \u017celazna kurtyna dziel\u0105c nasz kontynent\u201d.<\/i><\/span> To zdanie wypowiedziane przez Winstona Churchilla 5 marca 1946 roku w trakcie wyk\u0142adu uniwersyteckiego w Fulton (Missouri), niespe\u0142na rok po wojnie, na d\u0142ugie dekady (praktycznie do 1989 roku, a jak licz\u0105 inni, do roku1991, czyli ostatecznego upadku ZSRR) utrwali\u0142o tak\u017ce los historii jako nauki. Co tu ukrywa\u0107 \u2013 historia sta\u0142a si\u0119 or\u0119\u017cem zimnej wojny, a ludzie j\u0105 uprawiaj\u0105cy dali si\u0119 zaasenterowa\u0107 (\u0142adne s\u0142\u00f3wko z wokabularza J\u00f3zefa Szwejka, rezerwisty k.u.k. armii austriackiej) do s\u0142u\u017cby. Chwalebna ci ta s\u0142u\u017cba nie by\u0142a, a jej rezultaty \u2013 op\u0142akane. Powsta\u0142y bowiem, obwarowa\u0142y si\u0119, umocni\u0142y i impregnowa\u0142y osobne porz\u0105dki historyczne. Ze dwa sza\u0144ce najmarniej, albo i trzy… Ca\u0142kiem inne od siebie \u2013 z innymi bohaterami, innymi wnioskami i ocenami \u2013 ba, z innymi faktami i datami. Jakby ludzko\u015b\u0107 p\u00f3\u0142 wieku wcze\u015bniej rozegra\u0142a trzy r\u00f3\u017cne wojny w tym samym czasie, w tych samych miejscach, ale z innymi rezultatami!<\/p>\n

Do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce nawet w kwestii rozpocz\u0119cia wojennych zmaga\u0144 nie ustalono cho\u0107by prowizorycznego kalendarium zdarze\u0144. Wedle dw\u00f3ch najwi\u0119kszych porz\u0105dk\u00f3w historycznych \u2013 ameryka\u0144skiego i sowieckiego \u2013 wojna rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 w 1941 roku; z tym \u017ce dla Sowiet\u00f3w 22 czerwca nad ranem, gdy za pomoc\u0105 przygotowania artyleryjskiego na kilku tysi\u0105cach kilometr\u00f3w frontu Hitler da\u0142 zna\u0107, \u017ce wypowiada pakt Ribbentrop \u2013 Mo\u0142otow, a dla Amerykan\u00f3w 7 grudnia, gdy znienacka Japo\u0144czycy wetkn\u0119li im roz\u017carzony pr\u0119t w ty\u0142ki (pardon: rufy…) ozdobnej flotylli pancernik\u00f3w w bazie Pearl Harbor na bukolicznych Hawajach… Oburzeni tymi uroszczeniami historycy spod bandery Union Jack napomkn\u0119li, \u017ce Brytyjczycy zacz\u0119li ju\u017c 3 wrze\u015bnia 1939 roku; inne pomniejsze europejskie departamenta historyczne przy\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 do protestu, a republika\u0144scy historycy Hiszpanii chronologi\u0119 cofn\u0119li nawet do 1936 roku (i co\u015b w tym chyba jest…). Chi\u0144czycy za\u015b cofaj\u0105 zegar do 1931 roku, czyli inwazji Japonii na Mand\u017curi\u0119.<\/p>\n

Na prawdziw\u0105 dat\u0119 inauguracji \u015bwiatowego konfliktu cichymi g\u0142osami wskazywali tylko historycy polscy i \u2013 o dziwo \u2013 niemieccy; obie te formacje jako jedyne zdawa\u0142y sobie spraw\u0119 z globalnych implikacji tego, co zdarzy\u0142o si\u0119 1 wrze\u015bnia 1939 roku o poranku (dok\u0142adnie o 4.45) w porcie Wolnego Miasta Gda\u0144sk, gdy przyby\u0142y z kurtuazyjn\u0105 wizyt\u0105 pancernik szkolny Kriegsmarine \u201eSchleswig-Holstein\u201d ostrzela\u0142 z dzia\u0142 artylerii g\u0142\u00f3wnej (280 mm) bram\u0119 kolejow\u0105, a potem plac\u00f3wk\u0119 Prom\u201d polskiej Wojskowej Sk\u0142adnicy Tranzytowej na p\u00f3\u0142wyspie Westerplatte. Davies jako jeden z nielicznych (i jedyny o takim autorytecie) historyk\u00f3w europejskich o tym w\u0142a\u015bnie wyra\u017anie napisa\u0142: II wojna zacz\u0119\u0142a si\u0119 w Gda\u0144sku 1 wrze\u015bnia 1939 roku<\/b>. W\u015br\u00f3d historyk\u00f3w polskich i niemieckich trwa \u0142agodny sp\u00f3r, czy czasem pierwsze (o pi\u0119\u0107 minut) nie by\u0142o bombardowanie Wielunia przez dwie co najmniej eskadry bombowc\u00f3w nurkuj\u0105cych Junkers 87 Stuka. Ale dla istoty sprawy to bez znaczenia \u2013 Westerplatte czy Wielu\u0144. Wa\u017cny jest sam fakt otwarcia tego dnia ognia przez jednostki armii niemieckiej w zaplanowanej, skoordynowanej inwazji przeciw Polsce. To by\u0142 prawdziwy i jedyny pocz\u0105tek dzia\u0142a\u0144 wojennych \u201ena ostro\u201d w wydarzeniu historycznym, kt\u00f3re zwyczajowo (ale celnie z ka\u017cdego punktu widzenia, w tym \u015bci\u015ble naukowego) nazywamy II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105.<\/p>\n

Zadaniem i celem, kt\u00f3re profesor Davies postawi\u0142 sam przed sob\u0105, jest w\u0142a\u015bnie wyr\u00f3wnanie i ujednolicenie historii (a przynajmniej pr\u00f3ba takowych) \u2013 nawet gdy trzeba dzia\u0142a\u0107 w poprzek ugruntowanych podzia\u0142\u00f3w i pogl\u0105d\u00f3w. Temperament i moc intelektualna profesora, s\u0105 akurat takiej pr\u00f3by, \u017ce nie wystraszy\u0142 si\u0119 on sui generis<\/i> osamotnienia w tej misji. Wyrwa\u0142 koleg\u00f3w z my\u015blowego b\u0142ogostanu, pisz\u0105c dzie\u0142o o nowatorskiej formule badawczej i r\u00f3wnie nietypowych za\u0142o\u017ceniach konstrukcyjnych tudzie\u017c metodologicznych. Do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce sam opis przebiegu dzia\u0142a\u0144 wojennych, kt\u00f3ry jest \u201eoczkiem w g\u0142owie\u201d i ambicjonalnym wyzwaniem dla ka\u017cdego historyka wojny, w dziele Daviesa zajmuje ledwie 70 stron (z 680 stron ca\u0142ej ksi\u0105\u017cki, czyli nieco ponad 10 procent obj\u0119to\u015bci). Normalnie historycy opowie\u015b\u0107 o dzia\u0142aniach na frontach i poza nimi staraj\u0105 si\u0119 cyzelowa\u0107, upi\u0119ksza\u0107, rysy heroiczne nadaj\u0105c. Wydobywaj\u0105 ciekawostki, zapomniane fakty, nieu\u017cywane dot\u0105d relacje, b\u0142yskotliwe opowie\u015bci bohater\u00f3w i inne wojenne imponderabilia. Davies przeciwnie \u2013 jego zapis dzia\u0142a\u0144 zbrojnych jest schematyczny i suchy (wyj\u0105wszy mo\u017ce polskie wtr\u0119ty), na kraw\u0119dzi akceptowalno\u015bci czytelniczej, bez fajerwerk\u00f3w. Wyra\u017anie wida\u0107, \u017ce nie o to mu chodzi\u0142o, jak si\u0119 walczy\u0142o…<\/p>\n

Istota dzie\u0142a \u201eEuropa walczy\u201d skupia si\u0119 w ca\u0142ej reszcie zapisu. Reszcie, a w zasadzie wi\u0119kszo\u015bci, kt\u00f3ra jest jedn\u0105 wielk\u0105 analiz\u0105 por\u00f3wnawcz\u0105 wieloaspektowego uczestnictwa ka\u017cdej ze stron w dzia\u0142aniach wojennych, co w gruncie rzeczy sprowadza si\u0119 intencjonalnie do przywracania w\u0142a\u015bciwych (czytaj: prawdziwych) proporcji tego uczestnictwa w globalnym wysi\u0142ku i jego szcz\u0119\u015bliwym zako\u0144czeniu. Tak \u2013 p r o p o r c j e<\/b>\u00a0 to chyba w\u0142a\u015bciwe s\u0142owo, opisuj\u0105ce istot\u0119 wysi\u0142ku Daviesa \u2013 nie tylko jako historyka, ale i zatroskanego obywatela Obojga Europejskich Kraj\u00f3w (od 2014 roku profesor ma obywatelstwo polskie obok brytyjskiego). Ca\u0142a ta ksi\u0105\u017cka to jedno wielkie (i pionierskie w swej europejskiej istocie) przywracanie proporcji w naszym pojmowaniu II wojny \u015bwiatowej jako zdarzenia o wymiarach cywilizacyjnych i antropologicznych, maj\u0105cego wp\u0142yw na byt i ewolucj\u0119 intelektualn\u0105 gatunku ludzkiego.<\/p>\n

Norman Davies nie by\u0142by sob\u0105, gdyby przy okazji nie spr\u00f3bowa\u0142 zam\u0105ci\u0107, zak\u0142\u00f3ci\u0107 akademick\u0105 \u2013 pe\u0142n\u0105 godno\u015bci, supremacji patentowanych autorytet\u00f3w i utrwalonych hierarchii \u2013 atmosfer\u0119 wzajemnej tolerancji, aprobaty tudzie\u017c nieingerencji w ogrodzone drutem kolczastym folwarki naukowe. Historycy Zachodu i Wschodu mieli du\u017co czasu na pobudowanie swych intelektualnych twierdz, a wygody, kt\u00f3re w ten spos\u00f3b osi\u0105gn\u0119li, na pewno nie sk\u0142aniaj\u0105 ich do przemy\u015ble\u0144 i przewarto\u015bciowa\u0144 (przynajmniej tak d\u0142ugo, jak d\u0142ugo kto\u015b im p\u0142aci za katedry, wyk\u0142ady, seminaria i publikacje). A tu taki Davies o\u015bmiela si\u0119 m\u0105ci\u0107; wi\u0119c zm\u00f3wili si\u0119, by go ignorowa\u0107. Ale d\u0142ugo nie wytrzymaj\u0105. Bo powoli takie holistyczne spojrzenie na wojn\u0119 \u2013 abstrahuj\u0105ce od jej militarnych aspekt\u00f3w, za\u015b koncentruj\u0105ce si\u0119 wok\u00f3\u0142 zjawisk politycznych, gospodarczych, los\u00f3w ludzi na frontach, na zapleczu i pod obc\u0105 okupacj\u0105, wok\u00f3\u0142 profilowania psychologicznego przyw\u00f3dc\u00f3w i dow\u00f3dc\u00f3w, zajmuj\u0105ce si\u0119 wp\u0142ywem wojny na kultur\u0119 i tw\u00f3rczo\u015b\u0107 artystyczn\u0105 wreszcie \u2013 zaczyna si\u0119 upowszechnia\u0107, zdobywa\u0107 prawa do naukowej egzystencji… Historycy z poprzedniej epoki albo milcz\u0105co i wynio\u015ble ignoruj\u0105 post\u0119powy nurt tej historiozofii albo uciekaj\u0105 w wysokogatunkowe przyczynkarstwo, szczeg\u00f3lanctwo i kombatanctwo, coraz bardziej oddalaj\u0105c si\u0119 od syntez i wniosk\u00f3w… Szczeg\u00f3ln\u0105 zas\u0142ug\u0105 Daviesa (tak\u017ce z naszego, polskiego punktu widzenia) jest normalizacja kwestii udzia\u0142u ZSRR i J\u00f3zefa Stalina w II wojnie \u015bwiatowej. Davies przywraca w\u0142a\u015bciwy ogl\u0105d poczyna\u0144 tego zbrodniarza, demitologizuje propagandowe i stereotypowe oceny zachodnich historyk\u00f3w, jednocze\u015bnie nadaj\u0105c w\u0142a\u015bciwy wymiar wysi\u0142kowi i ofierze Rosjan tudzie\u017c innych lud\u00f3w tej osobliwej imperialnej krainy. To bezcenne \u2013 zw\u0142aszcza wobec ludzi Zachodu, zw\u0142aszcza dzisiaj…<\/p>\n

Dzie\u0142o \u201eEuropa walczy\u201d po wnikliwym przestudiowaniu warto mie\u0107 pod r\u0119k\u0105. Nie chc\u0119 z\u0142owr\u00f3\u017cbnie kraka\u0107, ale mo\u017ce si\u0119 przyda\u0107. Lepiej, \u017ceby nie, lecz kt\u00f3\u017c to wie na pewno…<\/p>\n

Tomasz Sas <\/strong>
(14 12 2023)<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Norman Davies Europa walczy 1939 \u2013 1945 Prze\u0142o\u017cy\u0142a El\u017cbieta Tabakowska Wydawnictwo Znak, Krak\u00f3w 2023 (wyd. II) Rekomendacja: 5\/7 Ocena ok\u0142adki: 4\/5 Lekcja uzgodnie\u0144 i proporcji Je\u017celi kto\u015b potrzebuje materialnego odpowiednika dla epitetu \u201emonument\u201d, ksi\u0105\u017cka Normana Daviesa nadaje si\u0119 idealnie \u2013 podobnie jak paryski \u0141uk Triumfalny, gromadka ch\u0142odni kominowych elektrowni w Be\u0142chatowie czy rakieta Starship Elona Muska – na platformie startowej… Bowiem \u201eEuropa walczy 1939 \u2013 1945\u201d spe\u0142nia z naddatkiem wszelkie mo\u017cliwe i niemo\u017cliwe cechy monumentalizmu intelektualnego, czyli ambitnego przedsi\u0119wzi\u0119cia umys\u0142owego, wysoko si\u0119 plasuj\u0105cego na tej linii aktywno\u015bci, kt\u00f3rej zwie\u0144czeniem wydaje si\u0119 by\u0107 og\u00f3lna teoria wszystkiego. Bo ksi\u0119ga profesora Daviesa realizuje w\u0142a\u015bnie taki zamiar i cel \u2013 oczywi\u015bcie tylko wobec kwestii dziej\u00f3w i znaczenia II wojny \u015bwiatowej. Ale \u2013 nawet je\u015bli za\u0142o\u017cymy, \u017ce pomys\u0142 jednorazowego wszechogarni\u0119cia wa\u017cnego wycinka dziej\u00f3w wydaje nam si\u0119 awanturniczy i megaloma\u0144ski \u2013 to nigdy nie o\u015bmielimy si\u0119 sformu\u0142owa\u0107 tego dylematu w postaci zarzutu. \u017be to naiwne i fa\u0142szywe \u2013 na przyk\u0142ad. Albo celowo oszuka\u0144cze w aspekcie wywiedzionych hipotez i wniosk\u00f3w. Albo subiektywnie jednostronne \u2013 gloryfikuj\u0105ce jednych, poni\u017caj\u0105ce (albo zgo\u0142a wymazuj\u0105ce z dziej\u00f3w) drugich. Nic z tych rzeczy. Bo profesor Davies nie ma ambicji potrz\u0105saj\u0105cego kaduceuszem polihistora \u2013 jedynego sprawiedliwego w Sodomie historyk\u00f3w: krainie pe\u0142nej sk\u0142\u0119bionych nami\u0119tno\u015bci, niemoralnych…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":4458,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[36,26],"tags":[457],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4456"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4456"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4456\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4621,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4456\/revisions\/4621"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4458"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4456"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4456"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4456"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}