{"id":4449,"date":"2023-12-08T10:27:09","date_gmt":"2023-12-08T09:27:09","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=4449"},"modified":"2025-02-23T01:32:29","modified_gmt":"2025-02-23T00:32:29","slug":"florencja-od-dantego-do-galileusza","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2023\/12\/08\/florencja-od-dantego-do-galileusza\/","title":{"rendered":"Florencja. Od Dantego do Galileusza"},"content":{"rendered":"\n

Paul Strathern\u00a0<\/strong><\/h3>\n

\"\"<\/p>\n


Florencja. Od Dantego do Galileusza <\/strong>
Prze\u0142o\u017cyli Anna Dzierzgowska i S\u0142awomir Kr\u00f3lak <\/strong>
Wydawnictwo Hi:story (Wydawnictwo Otwarte), Krak\u00f3w 2023<\/strong><\/h3>\n

Rekomendacja: 5\/7 <\/strong><\/span>
Ocena ok\u0142adki: 4\/5<\/strong><\/span><\/p>\n

Genius loci…<\/u><\/strong><\/span><\/h2>\n

Nie ma drugiego takiego miasta na \u015bwiecie, kt\u00f3re mo\u017cna z Florencj\u0105 por\u00f3wna\u0107, i kt\u00f3re w wyniku takiego por\u00f3wnania dotrzyma\u0142oby na r\u00f3wni z Florencj\u0105 cho\u0107by po\u0142owy u\u017cytych kryteri\u00f3w komparatystycznych. Po prostu \u2013 to miasto nad miastami… A przecie\u017c u zarania dziej\u00f3w nic takiej kariery nie wr\u00f3\u017cy\u0142o stosunkowo niewielkiej osadzie ludu Etrusk\u00f3w, chocia\u017c lud to by\u0142 nieg\u0142upi i robotny. Ale s\u0105siedni Rzymianie mieli wi\u0119cej szcz\u0119\u015bcia ni\u017c rozumu… Dopiero Juliusz Cezar doceni\u0142 urod\u0119 wzg\u00f3rz nad p\u0142yn\u0105c\u0105 z Apenin\u00f3w bystr\u0105 rzek\u0105 Arno i na miejscu dogorywaj\u0105cej, zniszczonej w wojnach domowych mie\u015bciny ufundowa\u0142 koloni\u0119 dla weteran\u00f3w swoich legion\u00f3w. Emerytowani \u017co\u0142nierze z r\u00f3\u017cnych krain rodz\u0105cego si\u0119 Imperium okazali si\u0119 trwa\u0142ym i gospodarczo aktywnym, po\u017cytecznym \u201eczynnikiem miastotw\u00f3rczym\u201d.<\/p>\n

A gdy Zachodnie Imperium dobieg\u0142o kresu i ca\u0142\u0105 Itali\u0119 obj\u0119\u0142a smuta inwazji germa\u0144skich barbarzy\u0144c\u00f3w, Florencja jako\u015b si\u0119 uchowa\u0142a w miar\u0119 bezpiecznie, absorbuj\u0105c i na w\u0142asn\u0105 korzy\u015b\u0107 obracaj\u0105c aktywno\u015b\u0107 rozmaitych plemiennych hord naje\u017ad\u017ac\u00f3w. Gdy na progu drugiego tysi\u0105clecia sytuacja polityczna w Italii zrobi\u0142a si\u0119 w miar\u0119 stabilna (to znaczy skrystalizowa\u0142y si\u0119 i utrwali\u0142y si\u0142y naprzemiennie oddzia\u0142uj\u0105ce na bieg spraw, osobliwie stronnictwa gibelin\u00f3w i gwelf\u00f3w), Florencja nabra\u0142a nieco mocy i pewno\u015bci siebie, i\u017c mog\u0142a bez obaw og\u0142osi\u0107 si\u0119 samodzieln\u0105 i niepodleg\u0142\u0105 komun\u0105 miejsk\u0105, czyli republik\u0105 ludow\u0105; \u017caden z g\u0142\u00f3wnych aktor\u00f3w w\u0142oskiej areny politycznej \u2013 papiestwo, cesarstwo niemieckie i dodatkowo kr\u00f3lestwo Frank\u00f3w \u2013 nie m\u00f3g\u0142 bez ryzyka d\u0142ugiego i kosztownego konfliktu zareagowa\u0107 z obrzydzeniem na takie niefeudalne szkaradzie\u0144stwo. Wojna wszystkich ze wszystkimi by\u0142a wprawdzie w owym czasie stanem przyrodzonym w teatrum spraw publicznych, ale komuna miejska Florencji nabra\u0142a fenomenalnych umiej\u0119tno\u015bci unikania k\u0142opot\u00f3w, potrafi\u0142a wchodzi\u0107 w korzystne sojusze i czerpa\u0107 korzy\u015bci materialne z cudzych sk\u0142onno\u015bci do awantur. Sama sta\u0142a si\u0119 centrum handlowym (na g\u0142\u00f3wnym trakcie z Francji do Rzymu), ale przede wszystkim \u2013 o\u015brodkiem tkactwa we\u0142ny i kilku innych lukratywnych rzemios\u0142. Na zdrowych fundamentach przemys\u0142owo-handlowych szybko uros\u0142a te\u017c bran\u017ca finansowa; florenckie banki sta\u0142y si\u0119 pot\u0119gami kapita\u0142owymi na skal\u0119 europejsk\u0105, organizowa\u0142y mi\u0119dzynarodowy obr\u00f3t p\u0142atno\u015bci, udziela\u0142y kredyt\u00f3w wiecznie g\u0142odnym got\u00f3wki uczestnikom wojen, finansowa\u0142y aktywno\u015b\u0107 tudzie\u017c zachcianki (ewangelizacyjne \u2013 ma si\u0119 rozumie\u0107…) papie\u017cy. S\u0142owem: Florencja sta\u0142a si\u0119 pot\u0119g\u0105, kt\u00f3rej wszyscy potrzebowali i nikt z ni\u0105 nie chcia\u0142 na serio zadziera\u0107.<\/p>\n

Produktem ubocznym owej prosperity<\/i> polityczno-gospodarczej by\u0142 pewien nadmiar gromadz\u0105cych si\u0119 kapita\u0142\u00f3w, odk\u0142adaj\u0105cy si\u0119 ju\u017c to w skrzyniach stezauryzowanych z\u0142otych floren\u00f3w (ta obiegowa w ca\u0142ej Europie moneta z powszechnie rozpoznawalnym symbolem fleur-de-lis<\/i>, te\u017c by\u0142a, jak sama nazwa wskazuje, wynalazkiem florenckim), ju\u017c to w postaci bankowych akredytyw, wa\u017cnych i p\u0142atnych wsz\u0119dzie w Europie. Wydawanie owych nadwy\u017cek sta\u0142o si\u0119 osobliw\u0105 pasj\u0105 florenckiego patrycjatu. Bie\u017c\u0105ca konsumpcja \u2013 owszem, ale obok niej budownictwo, najlepiej upami\u0119tniaj\u0105ce fundator\u00f3w. Ros\u0142y wi\u0119c ko\u015bcio\u0142y, pa\u0142ace, mercata<\/i> (czyli rynki, domy targowe, gie\u0142dy), wystawne domostwa i pomniejsze rezydencje, obiekty u\u017cyteczno\u015bci publicznej. Do ich zbudowania potrzebne by\u0142y zast\u0119py architekt\u00f3w oraz mistrz\u00f3w sztuk wyzwolonych, bieg\u0142ych w nadawaniu budowlom form przyjemnych dla oka \u2013 czyli malarzy, rze\u017abiarzy, ogrodnik\u00f3w… By tchn\u0105\u0107 ducha w kamienne obiekty, potrzebni byli g\u0142osiciele s\u0142owa \u2013 nie tylko kaznodzieje religijni czy prawnicy, tak\u017ce \u015bwieccy filozofowie, poeci, pisarze i publicy\u015bci, a w og\u00f3le tzw. humani\u015bci, czyli uczeni, zajmuj\u0105cy si\u0119 \u2013 najog\u00f3lniej kwesti\u0119 ujmuj\u0105c \u2013 cz\u0142owiekiem i jego kondycj\u0105 w \u015bwiecie. Co wyda\u0142o si\u0119 niema\u0142\u0105 rewolucj\u0105 w \u015bwietle dotychczasowej supremacji Boga na p\u0142aszczy\u017anie refleksji naukowej…<\/p>\n

Przyk\u0142ad Florencji zatem jasno wskazuje, \u017ce pewna koncentracja kapita\u0142u (czy nadmierna, to kwestia dyskusyjna) prowadzi w dalszej kolejno\u015bci do koncentracji sztuki i my\u015bli. Za\u015b ustr\u00f3j republika\u0144ski, poprzez sw\u00f3j wzgl\u0119dny egalitaryzm i regu\u0142y biznesowo-presti\u017cowej konkurencji, chroni system przed molochem nadmiernej konsumpcji \u2013 czyli prze\u017cerania nadwy\u017cek przez nieznosz\u0105cego ogranicze\u0144 w\u0142adc\u0119. Dlaczego \u00f3wczesny Rzym, wa\u017cniejszy przecie\u017c od Florencji, nie sta\u0142 si\u0119 centrum sztuki i my\u015bli? Bo wszystko z\u017cera\u0142 dw\u00f3r papieski i jego nieograniczone ambicje w\u0142adania tak\u017ce ziemskim porz\u0105dkiem rzeczy. Dlaczego r\u00f3wnie fortunnie po\u0142o\u017cony i dobrze uposa\u017cony przez histori\u0119 Mediolan nie dor\u00f3wna\u0142 intelektualnie Florencji? Bo w swych dziejach przewa\u017cnie by\u0142 feudalnym ksi\u0119stwem (i to raczej niesamodzielnym…). A Florencja przez wieki by\u0142a republik\u0105 \u2013 u\u0142omn\u0105, bo u\u0142omn\u0105, poddan\u0105 supremacji wielkich rod\u00f3w (ale biznesowych, nie arystokratycznych), wstrz\u0105san\u0105 rewoltami, buntami, spiskami i smutami \u2013 ale zawsze w miar\u0119 mo\u017cliwo\u015bci samodzieln\u0105, samostanowi\u0105c\u0105. Nie ulega zatem w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce ustr\u00f3j polityczny, zasoby i potrzeby Florencji leg\u0142y u podstaw sukcesu miasta jako kolebki intelektualnej Italii i Europy. A do statusu tego dosz\u0142o miasto praktycznie samodzielnie \u2013 bez konkurencji. No i znik\u0105d pomocy, chocia\u017c w pewnym sensie Florencja zajmowa\u0142a si\u0119 na znaczn\u0105 skal\u0119… drena\u017cem m\u00f3zg\u00f3w z dookolnych uniwersytet\u00f3w \u2013 Bolonii czy Padwy (w\u0142asnego uniwerku Florencja dorobi\u0142a si\u0119 dopiero w XIV wieku). Czy\u017cby zatem demokracja \u2013 nawet u\u0142omna i nieustannie poddawana egzystencjalnym pr\u00f3bom \u2013 jako jedyna sprzyja\u0142a post\u0119powi? Co\u015b w tym jest…<\/p>\n

Strathern rozpracowa\u0142 anatomi\u0119 florenckiego sukcesu intelektualnego. Czyli zbada\u0142, jak to si\u0119 sta\u0142o, \u017ce to niezwyk\u0142e miasto w\u0142a\u015bciwie w pojedynk\u0119 ufundowa\u0142o i rozpocz\u0119\u0142o ca\u0142\u0105 gigantyczn\u0105, prze\u0142omow\u0105 epok\u0119 w dziejach cywilizacji \u015br\u00f3dziemnomorskiej, a w\u0142a\u015bciwie ca\u0142ej ludzko\u015bci \u2013 zwan\u0105 Odrodzeniem lub bardziej elegancko \u2013 Renesansem. Odrodzeniem czego? Prawd\u0119 m\u00f3wi\u0105c \u2013 tego, co ju\u017c by\u0142o, a wi\u0119c intelektualnej pot\u0119gi staro\u017cytnej epoki my\u015bli klasycznej… Strathern za\u0142o\u017cy\u0142, \u017ce warunki geopolityczne warunkami, historia histori\u0105, szcz\u0119\u015bcie szcz\u0119\u015bciem \u2013 ale decyduj\u0105c\u0105 rol\u0119 odegrali ludzie. Wyja\u015bni\u0142 to od razu \u2013 w tytule swego dzie\u0142a. Po angielski brzmi on bowiem \u201eThe Florentines. From Dante to Galileo\u201d. A \u201eThe Florentines\u201d to nie bezosobowa (chocia\u017c w istocie osobowa jak najbardziej…) Florencja w polskim t\u0142umaczeniu tytu\u0142u, ale Florenty\u0144czycy \u2013 wybrani wielcy i wiekopomni obywatele tego miasta, fundatorzy jego pot\u0119gi gospodarczej, politycznej, kulturalnej, naukowej. Rozumiem, \u017ce polski wydawca zl\u0105k\u0142 si\u0119 dos\u0142owno\u015bci tudzie\u017c rynkowego ryzyka i wola\u0142 zas\u0142oni\u0107 si\u0119 powszechnie znan\u0105 nazw\u0105 miasta w tytule. Szkoda \u2013 ale mniejsza z tym.<\/p>\n

Strathern zacz\u0105\u0142 od Dantego. I s\u0142usznie \u2013 Dante Alighieri (1265 \u2013 1320), syn drobnego biznesmena w bran\u017cy finansowej, czyli prawd\u0119 m\u00f3wi\u0105c \u2013 lichwiarza, urodzi\u0142 si\u0119 we Florencji ludnej, zasobnej, o ugruntowanym ustroju. Innymi s\u0142owy: w republice godnej tego miana. I zosta\u0142 najwi\u0119kszym jej poet\u0105. Ba \u2013 \u015bwiata ca\u0142ego i wszech czas\u00f3w. Wysoko ustawi\u0142 poprzeczk\u0119… Za\u015b jego \u201eDivina commedia\u201d bezsprzecznie najwi\u0119kszym dzie\u0142em literackim w tej samej konkurencji (\u015bwiata i czas\u00f3w wszech) jest. Lecz jego ukochana Florencja obesz\u0142a si\u0119 wielce niewdzi\u0119cznie ze swym najwi\u0119kszym synem (zreszt\u0105 to przypad\u0142o\u015b\u0107 powszechna) \u2013 wygnano go i pozbawiono maj\u0105tku z powod\u00f3w politycznych i bodaj\u017ce osobistych. Ale nic to… Bowiem to od Dantego zaczyna si\u0119 historia przemiany Florencji z centrum biznesowo-politycznego w miasto kultury, najwa\u017cniejszy o\u015brodek odradzaj\u0105cej si\u0119 na nowo cywilizacji \u015br\u00f3dziemnomorskiej.<\/p>\n

Jak to si\u0119 dzia\u0142o \u2013 przeczytacie sobie sami. Powiem tylko, \u017ce historia jest fascynuj\u0105ca, a pojawiaj\u0105ce si\u0119 w niej nazwiska \u2013 z tych wa\u017cnych najwa\u017cniejsze dla post\u0119pu i w og\u00f3le wygl\u0105du naszej cywilizacji. Lektura \u201eFlorencji\u201d – sk\u0105din\u0105d \u0142atwa i przyjemna \u2013 na szcz\u0119\u015bcie nie wymaga pog\u0142\u0119bionych studi\u00f3w historycznych, ale przed planowan\u0105 wycieczk\u0105 do Toskanii przeczyta\u0107 warto. Je\u015bli los pozwoli i znajd\u0119 si\u0119 zn\u00f3w w murach Florencji (szanse s\u0105 niewielkie, bliskie zeru), to na wszystko jeszcze raz popatrz\u0119 \u2013 ale inaczej. Oczyma Paula Stratherna, kt\u00f3ry w tym cudownym toska\u0144skim mie\u015bcie Brunelleschiego, Giotta, Buonarottiego, Leonarda da Vinci i wielkiej familii Medyceuszy, zobaczy\u0142 przede wszystkim tygiel europejskiej kultury, \u017ar\u00f3d\u0142o cudu, jakim jest w istocie ludzki rozum. Dotkn\u0105\u0107 zn\u00f3w cho\u0107 jednego kamienia, z jakich zbudowano to miasto, poczu\u0107 po\u0142\u0105czenie, pos\u0142ucha\u0107, co m\u00f3wi tamten genius loci<\/i>…<\/p>\n

Tomasz Sas <\/strong>
(08 12 2023)<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Paul Strathern\u00a0 Florencja. Od Dantego do Galileusza Prze\u0142o\u017cyli Anna Dzierzgowska i S\u0142awomir Kr\u00f3lak Wydawnictwo Hi:story (Wydawnictwo Otwarte), Krak\u00f3w 2023 Rekomendacja: 5\/7 Ocena ok\u0142adki: 4\/5 Genius loci… Nie ma drugiego takiego miasta na \u015bwiecie, kt\u00f3re mo\u017cna z Florencj\u0105 por\u00f3wna\u0107, i kt\u00f3re w wyniku takiego por\u00f3wnania dotrzyma\u0142oby na r\u00f3wni z Florencj\u0105 cho\u0107by po\u0142owy u\u017cytych kryteri\u00f3w komparatystycznych. Po prostu \u2013 to miasto nad miastami… A przecie\u017c u zarania dziej\u00f3w nic takiej kariery nie wr\u00f3\u017cy\u0142o stosunkowo niewielkiej osadzie ludu Etrusk\u00f3w, chocia\u017c lud to by\u0142 nieg\u0142upi i robotny. Ale s\u0105siedni Rzymianie mieli wi\u0119cej szcz\u0119\u015bcia ni\u017c rozumu… Dopiero Juliusz Cezar doceni\u0142 urod\u0119 wzg\u00f3rz nad p\u0142yn\u0105c\u0105 z Apenin\u00f3w bystr\u0105 rzek\u0105 Arno i na miejscu dogorywaj\u0105cej, zniszczonej w wojnach domowych mie\u015bciny ufundowa\u0142 koloni\u0119 dla weteran\u00f3w swoich legion\u00f3w. Emerytowani \u017co\u0142nierze z r\u00f3\u017cnych krain rodz\u0105cego si\u0119 Imperium okazali si\u0119 trwa\u0142ym i gospodarczo aktywnym, po\u017cytecznym \u201eczynnikiem miastotw\u00f3rczym\u201d. A gdy Zachodnie Imperium dobieg\u0142o kresu i ca\u0142\u0105 Itali\u0119 obj\u0119\u0142a smuta inwazji germa\u0144skich barbarzy\u0144c\u00f3w, Florencja jako\u015b si\u0119 uchowa\u0142a w miar\u0119 bezpiecznie, absorbuj\u0105c i na w\u0142asn\u0105 korzy\u015b\u0107 obracaj\u0105c aktywno\u015b\u0107 rozmaitych plemiennych hord naje\u017ad\u017ac\u00f3w. Gdy na progu drugiego tysi\u0105clecia sytuacja polityczna w Italii zrobi\u0142a si\u0119 w miar\u0119 stabilna (to znaczy skrystalizowa\u0142y si\u0119 i utrwali\u0142y si\u0142y naprzemiennie oddzia\u0142uj\u0105ce na bieg spraw, osobliwie stronnictwa gibelin\u00f3w i gwelf\u00f3w), Florencja…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":4451,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[36,27],"tags":[456],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4449"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4449"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4449\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5145,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4449\/revisions\/5145"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4451"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4449"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4449"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4449"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}