{"id":4422,"date":"2023-11-28T18:53:35","date_gmt":"2023-11-28T17:53:35","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=4422"},"modified":"2026-01-19T02:25:58","modified_gmt":"2026-01-19T01:25:58","slug":"nienacki-skandalista-od-pana-samochodzika","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2023\/11\/28\/nienacki-skandalista-od-pana-samochodzika\/","title":{"rendered":"Nienacki. Skandalista od Pana Samochodzika"},"content":{"rendered":"\n

Jaros\u0142aw Molenda\u00a0<\/strong><\/h3>\n

\"\"<\/p>\n


Nienacki. Skandalista od Pana Samochodzika <\/strong>
Wydawnictwo Pr\u00f3szy\u0144ski i S-ka,
Warszawa 2023<\/strong><\/h3>\n

Rekomendacja: 4\/7 <\/strong><\/span>
Ocena ok\u0142adki: 3\/5<\/strong><\/span><\/p>\n

\u0141askawo\u015b\u0107 K\u0142obuka<\/u><\/span><\/h2>\n

Mam poniek\u0105d osobliwy stosunek do rezultat\u00f3w roboty pana Molendy \u2013 bohatera tej biografii zna\u0142em osobi\u015bcie przez dobrych lat par\u0119, a nadto w niekt\u00f3rych opisywanych przez Molend\u0119 intrygach tudzie\u017c epizodach zdarza\u0142o mi si\u0119 uczestniczy\u0107 bezpo\u015brednio, wi\u0119c osob\u0105 w\u0142asn\u0105… Przeto trudniej mi o konieczny obiektywizm (cho\u0107 w zasadzie to precz z obiektywizmem \u2013 tym koronnym sk\u0142adnikiem solennego nudziarstwa). Pan Zbyszek (byli\u015bmy d\u0142ugo w familiarnych stosunkach, cho\u0107 zawsze na \u201epan\u201d) w zasadzie nie by\u0142 osobnikiem \u0142atwo nawi\u0105zuj\u0105cym i kultywuj\u0105cym znajomo\u015bci, zw\u0142aszcza gdy nie s\u0142u\u017cy\u0142y bezpo\u015brednio jego osobistym celom i zamiarom. Ale przecie\u017c nie o to chodzi \u2013 nie jeste\u015bmy tu po to, by jakowe\u015b s\u0105dy sprawowa\u0107 nad bli\u017anim. Idzie o to, by wspomnie\u0107 (dobrze czy tak sobie \u2013 byle po nazwisku…) ludzi, z kt\u00f3rymi si\u0119 mijali\u015bmy po drodze \u2013 i nie by\u0142y to spotkania oboj\u0119tne, bezobjawowe, lecz zetkni\u0119cia wywo\u0142uj\u0105ce wp\u0142yw (mo\u017ce by\u0107, i\u017c minimalny, ale jednak…) na bieg naszych spraw. Jakie\u015b osmotyczne zderzenie, jaki\u015b emocjonalny b\u0105d\u017a intelektualny wp\u0142yw, inspiracja (albo ca\u0142kiem przeciwnie \u2013 abominacja…) – w ka\u017cdym razie oddzia\u0142ywanie. Mierzalne lub nie, ale dostrzegalne.<\/p>\n

Nienackiego pozna\u0142em (przelotnie, ale trwale \u2013 to nie paradoks) gdzie\u015b tak w po\u0142owie lat 70. ubieg\u0142ego wieku. \u201eB\u0119d\u0105c m\u0142odym dziennikarzem\u201d, poprzez splot typowych w \u00f3w czas okoliczno\u015bci towarzyskich, zetkn\u0119li\u015bmy si\u0119 w jakim\u015b zawi\u0105zywanym ad hoc<\/i>, na jedno popo\u0142udnie, k\u00f3\u0142ku bywalc\u00f3w Klubu (adres: Piotrkowska 96) u pani Zosi. On od dawna ju\u017c by\u0142 wzi\u0119tym pisarzem (m\u0142odzie\u017cowym poniek\u0105d) i rezydentem pejza\u017cu nad Jeziorakiem, ale czasami wpada\u0142 do rodzinnej \u0141odzi (z tym, \u017ce raczej rzadko), a jeszcze rzadziej nawiedza\u0142 starych znajomych w \u0142\u00f3dzkich redakcjach (zapewne z racji wymuszonej ju\u017c wtedy abstynencji). Zetkn\u0119li\u015bmy si\u0119 zatem za spraw\u0105 osobliwego przypadku, ale w\u015br\u00f3d kilku zdawkowych zda\u0144, kt\u00f3re z siebie wykrzesa\u0142, jedno mnie uj\u0119\u0142o, bo wspomnia\u0142 dobrze (w sensie jako\u015bciowym, nie ilo\u015bciowym) mego ojca, r\u00f3wnie\u017c dziennikarza.<\/p>\n

Potem dopiero w 1983 roku nasza znajomo\u015b\u0107 wskoczy\u0142a na inny poziom. W lipcu tego\u017c roku zosta\u0142em zast\u0119pc\u0105 redaktora naczelnego \u201eOdg\u0142os\u00f3w\u201d – \u0142\u00f3dzkiego tygodnika spo\u0142eczno-kulturalnego. Pismo robi\u0142o bokami \u2013 siedem tysi\u0119cy nak\u0142adu, a realna sprzeda\u017c w granicach pi\u0119ciu… Ale wczesn\u0105 jesieni\u0105 ju\u017c by\u0142o osiemna\u015bcie \u2013 a to dzi\u0119ki niezr\u00f3wnanemu Andrzejowi Makowieckiemu i jego mikropowie\u015bci obyczajowej \u201eCzarna wdowa\u201d. Lecz to wci\u0105\u017c ma\u0142o; poni\u017cej granicy bezpiecze\u0144stwa… I wtedy redakcja satyrycznych \u201eSzpilek\u201d wydrukowa\u0142a znienacka kawa\u0142ek nowej powie\u015bci Nienackiego \u201eRaz w roku w Skiro\u0142awkach\u201d. M\u0105t si\u0119 zrobi\u0142 niebywa\u0142y! Felietonista \u201ePolityki\u201d Daniel Passent wzruszy\u0142 si\u0119 niezmiernie wizj\u0105 swej nagiej c\u00f3reczki (pani Agato, przepraszam, ale tak by\u0142o) bior\u0105cej k\u0105piel w wannie (zapewne po wyczerpuj\u0105cej lekcji tenisa) i jeremiad\u0119 wysnu\u0142 ca\u0142\u0105 \u2013 co to b\u0119dzie, gdy rzeczonej c\u00f3reczce jego wpadnie w r\u0119ce pornografia niecnego Nienackiego. Redakcja \u201eSzpilek\u201d w akcie solidarno\u015bci z koleg\u0105 po fachu wycofa\u0142a si\u0119 z zamiaru kontynuowania druku fragment\u00f3w i moment\u00f3w ze \u201eSkiro\u0142awek\u201d. Po kr\u00f3tkim namy\u015ble, w\u0142a\u015bciwie bez namys\u0142u, postanowi\u0142em przej\u0105\u0107 aktywa tej afery. Tak si\u0119 z\u0142o\u017cy\u0142o, \u017ce m\u00f3j naczelny, redaktor Lucjusz W\u0142odkowski, akurat by\u0142 na urlopie, wi\u0119c nie mia\u0142em z kim akcji skonsultowa\u0107. Ale w zbiorze danych naszego sekretariatu wytropi\u0142em kontakt do Jerzwa\u0142du i nast\u0119pnego dnia byli\u015bmy po s\u0142owie. Pan Zbyszek, nie powiem \u2013 najpierw kurtuazyjnie ucieszy\u0142 si\u0119, \u017ce to akurat ja (gdy mu przypomnia\u0142em, w jakich okoliczno\u015bciach si\u0119 poznali\u015bmy) jestem \u201ewicem\u201d w jego starych \u201eOdg\u0142osach\u201d, a za chwil\u0119 ju\u017c mia\u0142em zaklepane du\u017ce fragmenty pierwszego tomu i ca\u0142y drugi \u201eSkiro\u0142awek\u201d, w dodatku \u2013 co niezmiernie ucieszy\u0142o i ksi\u0119gowego, i dyrektora wydawnictwa Piotra Sagana \u2013 za jakie\u015b symboliczne honorarium; akurat bowiem autorowi nie chodzi\u0142o o pieni\u0105dze. Teraz tylko rzecz ca\u0142\u0105 trzeba by\u0142o efektownie sprzeda\u0107…<\/p>\n

Jasne \u2013 ca\u0142o\u015b\u0107 na ostatni\u0105 stron\u0119 plus dobry akcent graficzny. Nie chwalili\u015bmy si\u0119 nikomu, nawet panu Zbyszkowi, ale redakcja mia\u0142a w zanadrzu \u201ebro\u0144 masowego ra\u017cenia\u201d: zatrudniali\u015bmy wybitnego grafika \u2013 specjalist\u0119 gazetowych layout\u00f3w, wielce utalentowanego rysownika tudzie\u017c ilustratora. Do niego nale\u017cy po\u0142owa (co najmniej!) sukcesu \u201eSkiro\u0142awek\u201d w \u201eOdg\u0142osach\u201d. Janusz Szyma\u0144ski-Glanc – mistrz wyrafinowanej, smakowitej kreski o lekkim zabarwieniu erotycznym \u2013 ilustrowa\u0142 niezmordowanie kolejne odcinki powie\u015bci z niegasn\u0105cym zaanga\u017cowaniem. Autor tekstu by\u0142 pod wra\u017ceniem, czytaj\u0105ca publiczno\u015b\u0107 uwielbia\u0142a ryciny Glanca, a zsy\u0142ane do chemigrafii orygina\u0142y kresek notorycznie gin\u0119\u0142y (na szcz\u0119\u015bcie po wytrawieniu blachy…). Nak\u0142ad r\u00f3s\u0142, a sprzeda\u017c by\u0142a niemal bezzwrotowa. I o to chodzi\u0142o. Do tego Nienacki odegra\u0142 si\u0119 na \u201ewarszawce\u201d. A przynajmniej tak mu si\u0119 wydawa\u0142o. Potem drukowali\u015bmy odcinkami jego powie\u015bci \u201eDagome iudex\u201d (tak\u0105 sobie, raczej kiepsk\u0105) i \u201eWielki las\u201d (bardzo dobry!), kt\u00f3re osobi\u015bcie nam przywozi\u0142 w maszynopisach i z lubo\u015bci\u0105 urz\u0105dza\u0142 parogodzinne gaw\u0119dy z dygresjami… Gdy dwa lata p\u00f3\u017aniej odchodzi\u0142em (w sensie bardziej \u015bcis\u0142ym: pewien nad potrzeb\u0119 pryncypialny parteigenosse<\/i> \u2013 niech mu ziemia lekk\u0105 b\u0119dzie – z wy\u017cszej instancji kaza\u0142 mnie ekspulsowa\u0107 za domniemane odst\u0119pstwa od doktryny socjalizmu) z \u201eOdg\u0142os\u00f3w\u201d, nak\u0142ad ustabilizowa\u0142 si\u0119 na poziomie 70 tysi\u0119cy egzemplarzy, z minimaln\u0105 pul\u0105 zwrot\u00f3w. Dzi\u0119ki \u201eSkiro\u0142awkom\u201d w znacznej cz\u0119\u015bci – przeto ani jednego z\u0142ego s\u0142owa o samym tek\u015bcie i jego autorze nigdy nie napisz\u0119.<\/p>\n

Dlaczego w og\u00f3le wspominam o moich osobistych stosunkach ze Zbigniewem Nienackim? Bo mieszane mam uczucia wobec metody robienia biografii, zastosowanej przez pana Jaros\u0142awa Molend\u0119. Zacny i obrotny m\u0105\u017c ten wiele czasu po\u015bwi\u0119ci\u0142 na sporz\u0105dzenie w miar\u0119 kompletnej i obszernej listy ludzi, kt\u00f3rzy o Nienackim mieli cho\u0107 blade poj\u0119cie i jako\u015b si\u0119 tam w jego \u017cyciu pojawili, mo\u017ce nawet jakkolwiek zaznaczyli. Gdy ju\u017c list\u0119 mia\u0142, zacz\u0105\u0142 jej lokator\u00f3w nagabywa\u0107 o par\u0119 zda\u0144 wspomnie\u0144 na pi\u015bmie. Trafi\u0142em na t\u0119 list\u0119, wi\u0119c i mnie nagabywanie nie omin\u0119\u0142o. Ale los \u0142askawy ustrzeg\u0142 mnie przed zaanga\u017cowaniem w ten \u201eprojekt\u201d – ju\u017c to z powodu wrodzonego lenistwa, kt\u00f3rym si\u0119 nie szczyc\u0119, ale je mam \u2013 ju\u017c to dzi\u0119ki jakowym\u015b niesprecyzowanym bli\u017cej obawom, i\u017c uczestniczy\u0142bym w przedsi\u0119wzi\u0119ciu w\u0105tpliwej natury. W\u0105tpliwej o tyle, o ile pan Molenda po prostu obficie spisywa\u0142 pozyskane teksty, przytacza\u0142 archiwalia \u2013 gazetowe oraz bezpieczniackie, opatrywa\u0142 w\u0142asnymi, raczej zdawkowymi tudzie\u017c trywialnymi komentarzami i z tego patchworka czyni\u0142 sw\u00f3j opus, pracowicie zacieraj\u0105c \u015blady \u015bcieg\u00f3w. Nie podoba mi si\u0119 to \u2013 ale to tylko kwestia estetyczna; co do zasady nie mam nic przeciwko takiej technologii pisarskiej. Tak krawiec kraje, jak mu staje \u2013 pomys\u0142u i surowca.<\/p>\n

W rezultacie praca pana Molendy pora\u017ca obfito\u015bci\u0105 i rozleg\u0142o\u015bci\u0105, chocia\u017c bogactwa szczeg\u00f3\u0142\u00f3w przypisa\u0107 si\u0119 jej nie da. Tyle bowiem tych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w jest, ile korespondenci pana Molendy ujawnili; on sam przy\u0142o\u017cy\u0142 si\u0119 do tej kwerendy nieznacznie. Jakiekolwiek by\u0142y okoliczno\u015bci, niew\u0105tpliw\u0105 zas\u0142ug\u0105 pana Molendy jest zebranie ca\u0142o\u015bci w zgrabn\u0105 kupk\u0119 i nadanie jej atrakcyjnej formy \u2013 na tyle atrakcyjnej, \u017ce ca\u0142o\u015b\u0107 czyta si\u0119 bez przymusu ani wstr\u0119tu. Przeciwnie: lektura biografii Nienackiego, pomijaj\u0105c jej merytoryczn\u0105, dokumentaln\u0105 warto\u015b\u0107 (bo to inny temat), jest zaj\u0119ciem przyjemnym, aczkolwiek mo\u017ce by\u0107 do\u015bwiadczeniem przykrym (nawet demaskatorskim, burz\u0105cym mit) dla pokolenia, kt\u00f3re – ju\u017c dzi\u015b dojrza\u0142e \u2013 by\u0142o w przesz\u0142o\u015bci podstawowym konsumentem wielkiego, na skal\u0119 przemys\u0142ow\u0105, serialu \u201epan\u00f3w samochodzik\u00f3w\u201d… Molenda bowiem dok\u0142adnie wie, o co w pisaniu chodzi \u2013 o trzymanie uwagi czytelnika na uwi\u0119zi, ale takiej niedostrzegalnej, w kt\u00f3rej czytelnik tkwi z w\u0142asnej niejako woli po cz\u0119\u015bci. Biografie, aczkolwiek obarczone pewn\u0105 wad\u0105 narracyjn\u0105, bowiem z g\u00f3ry wiadomo, jak si\u0119 zawsze ko\u0144cz\u0105 (w sensie \u015bcis\u0142ym \u2013 zej\u015bciem podmiotu z tego \u015bwiata) stwarzaj\u0105 mo\u017cliwo\u015bci doskonalenia warsztatu samego opowiadania. Wspomniana wada zarazem jest zalet\u0105, bowiem ka\u017ce ogranicza\u0107 i pow\u015bci\u0105ga\u0107 formu\u0142\u0119 gaw\u0119dy, ka\u017ce nad\u0105\u017ca\u0107 za kalendarzem i w odpowiednim momencie (nie za wcze\u015bnie, nie za p\u00f3\u017ano) wszystko elegancko, satysfakcjonuj\u0105co zamkn\u0105\u0107. Akurat temu ograniczeniu Molenda sprosta\u0142 summa cum laude…<\/i><\/p>\n

Niezgrabny tytu\u0142 tego tekstu (c\u00f3\u017c bowiem znaczy \u201eSkandalista od Pana Samochodzika\u201d – \u017ce \u201esamochodziki\u201d by\u0142y same w sobie skandaliczne, czy \u017ce ich autor pod wp\u0142ywem pracy nad \u201esamochodzikami\u201d przeistoczy\u0142 by\u0142 si\u0119 w skandalist\u0119?) zwiastuje, \u017ce autor biografii za\u0142o\u017cy\u0142 i to za\u0142o\u017cenie zrealizowa\u0142 \u2013 i\u017c \u017cywot jego bohatera na dwie zasadnicze podzieli cz\u0119\u015bci \u2013 jedn\u0105 tycz\u0105c\u0105 si\u0119 d\u0142ugiego epizodu prozy \u201em\u0142odzie\u017cowej\u201d ze wspomnianymi \u201esamochodzikami\u201d na pierwszym i jedynym planie, a drug\u0105 \u2013 o skandalizuj\u0105cym aspekcie jego tw\u00f3rczo\u015bci \u201edla doros\u0142ych\u201d. Plus oczywi\u015bcie d\u0142uga i wyczerpuj\u0105co dok\u0142adna \u201erozbieg\u00f3wka\u201d – czyli jak do pisarstwa doszed\u0142 – od uprawiania dziennikarstwa w \u0141odzi, studiowania w Moskwie i ucieczki w mazursk\u0105 g\u0142usz. Nienacki bowiem wystartowa\u0142 do pi\u00f3ra pod dobr\u0105 gwiazd\u0105 \u2013 w dobrym czasie i w dobrym miejscu. W owej epoce (mam na my\u015bli lata pi\u0119\u0107dziesi\u0105te ubieg\u0142ego stulecia) \u0141\u00f3d\u017a, aczkolwiek ju\u017c pozbawiona sto\u0142ecznych \u201eostr\u00f3g\u201d, wci\u0105\u017c jeszcze by\u0142a prasowym i kulturalnym zag\u0142\u0119biem \u2013 trzy gazety codzienne (partyjny organ, dziennik tzw. czytelnikowski, czyli ze stajni Borejszy oraz klasyczna popo\u0142udni\u00f3wka o przedwojennych tradycjach i sporej sile oddzia\u0142ywania), tygodnik spo\u0142eczno-kulturalny \u2013 czyli rzeczone \u201eOdg\u0142osy\u201d (Panie i panowie, zatykajcie nosy \/ Ja\u017cd\u017cy\u0144ski z Piechalem robi\u0105 Odg\u0142osy…) i na dodatek fenomen na skal\u0119 krajow\u0105 \u2013 pisemko satyryczne \u201eKaruzela\u201d – o gigantycznym nak\u0142adzie, za\u0142o\u017cone przez fenomenalnego dziennikarza Leopolda Becka, kt\u00f3ry przed wojn\u0105 praktykowa\u0142 w… Wiedniu (do Anschlussu). Poza tym radio i wielce ambitna telewizja, wydawnictwo ksi\u0105\u017ckowe tudzie\u017c mn\u00f3stwo innych gazet i gazetek rozmaitego przeznaczenia i formatu. Dziennikarze byli potrzebni, a Nienacki mia\u0142 dryg do tej profesji i niew\u0105tpliwie co\u015b, co syntetycznie mo\u017cna nazwa\u0107 talentem, iskr\u0105 bo\u017c\u0105…<\/p>\n

Tyle \u017ce mia\u0142 te\u017c inne cechy charakteru \u2013 a w\u015br\u00f3d nich jedn\u0105 wa\u017cn\u0105: ju\u017c we wczesnej, \u00f3wczesnej fazie rozwoju osobistego objawi\u0142 si\u0119 jako egocentryk z dominuj\u0105cymi sk\u0142onno\u015bciami narcystyczno-megaloma\u0144skimi. Tymczasem robienie w gazecie to praca zespo\u0142owa, wymagaj\u0105ca wyrzeczenia si\u0119 przynajmniej cz\u0119\u015bci indywidualnych mniema\u0144 o sobie i sk\u0142onno\u015bci do autopromocji na rzecz dobra kolektywnego. Nienacki by\u0142 zbyt integralnym samolubem, by potrafi\u0142 i\u015b\u0107 na ust\u0119pstwa, z dobr\u0105 min\u0105 do z\u0142ej gry. A poza tym nie musia\u0142: jego indywidualny projekt na \u017cycie zak\u0142ada\u0142, \u017ce zostanie wzi\u0119tym, znanym i lubianym pisarzem. Gdy zatem zorientowa\u0142 si\u0119, \u017ce cz\u0142onkostwo zwi\u0105zku literat\u00f3w daje mniej wi\u0119cej takie samo bezpiecze\u0144stwo socjalne co praca w prasie na etacie, bez \u017calu zrezygnowa\u0142 z tego ostatniego i poszed\u0142 na swoje. Tym \u0142atwiej, gdy okaza\u0142o si\u0119, \u017ce zwi\u0105zane z nowym statusem serwituty partyjne s\u0105 dla niego, do\u015bwiadczonego oportunisty, do uniesienia. A kotwic\u0119 z przystani w \u0141odzi podni\u00f3s\u0142 ze wzgl\u0119d\u00f3w raczej \u201etowarzyskich\u201d – mia\u0142 par\u0119 dobrych powod\u00f3w, by nie tkwi\u0107 tu d\u0142u\u017cej. Molenda do niekt\u00f3rych motyw\u00f3w dotar\u0142…<\/p>\n

Gdy Nienacki kupi\u0142 zaniedban\u0105 rybacz\u00f3wk\u0119 we wsi Jerzwa\u0142d nad brzegiem pi\u0119knego Jezioraku i zacz\u0105\u0142 si\u0119 powoli urz\u0105dza\u0107, mia\u0142 ju\u017c za sob\u0105 sukces niew\u0105tpliwy pierwszych tom\u00f3w serii o Panu Samochodziku. W owych latach literatura m\u0142odzie\u017cowa, przygodowo-dydaktyczna, mia\u0142a w Polsce sw\u00f3j dobry czas. Do\u015b\u0107 wspomnie\u0107 o sukcesach Alfreda Szklarskiego. Nienacki szturmem do\u0142\u0105czy\u0142 do tego kr\u0119gu, bo jego wykreowany w b\u00f3lach (ale zdrowo!) bohater oraz otaczaj\u0105cy go \u015bwiat idealnie trafi\u0142 w t\u0119sknoty m\u0142odej publiczno\u015bci (a mo\u017ce nawet troch\u0119 te pragnienia podkreowa\u0142…). Pan Tomasz \u2013 m\u0142ody historyk sztuki, agent-detektyw ministerium kultury, tropi\u0105cy rodzime skarby i chroni\u0105cy takowe przed rabunkiem, planowanym przez bezczelnych zachodnich kolekcjoner\u00f3w i antykwariuszy \u2013 to posta\u0107 w sam raz pasuj\u0105ca do dydaktycznego wzorca. A do tego wyposa\u017cona w pojazd wszech czas\u00f3w \u2013 stary dobry volkswagenowski schwimmwagen<\/i> (udane rozwini\u0119cie klasycznego niemieckiego k<\/i>\u00fc<\/i><\/span>belwagena<\/i> \u2013 podstawowego pojazdu osobowo-terenowego armii niemieckiej w czasie II wojny; \u201eubrany\u201d w szczelne nadwozie, nap\u0119d na dwie osie i \u015brub\u0119 do p\u0142ywania) \u2013 ulubiony samochodzik Waffen-SS (fabryki Ferdinanda Porsche’a dostarczy\u0142y ponad 15 tysi\u0119cy sztuk na u\u017cytek esesman\u00f3w). Do tego fantazja autora kaza\u0142a wstawi\u0107 pod mask\u0119 silnik z rozbitego gdzie\u015b hen pod Tatrami \u015bcigacza ferrari. Co w rzeczywisto\u015bci raczej by si\u0119 nie powiod\u0142o \u2013 po kilometrze jazdy na pe\u0142nych obrotach taki silnik roz\u0142o\u017cy\u0142by reszt\u0119 konstrukcji starej amfibii na czynniki pierwsze… Ale co tam \u2013 nie o to chodzi; dla m\u0142odzie\u017cy w wieku m\u0142odszoharcerskim Pan Samochodzik sta\u0142 si\u0119 idolem nad idolami. A Nienacki dowi\u00f3d\u0142 bezspornie, \u017ce poszukiwanie skarb\u00f3w templariuszy w mazurskiej g\u0142uszy pod wzgl\u0119dem warto\u015bci przekazu nie odbiega od tropienia okapi w d\u017cungli Ruwenzori czy pogoni za yeti. Co wi\u0119cej \u2013 lepsze jest, bo bardziej polskie, bardziej patriotyczne ni\u017c kosmopolityczne wyprawy Szklarskiego i jego figury \u2013 Tomka (co za zbie\u017cno\u015b\u0107 imion) Wilmowskiego. Sukces czytelniczo-komercyjny \u201efabryki samochodzik\u00f3w\u201d jest niew\u0105tpliwy: do dzi\u015b za spraw\u0105 biznesowych sk\u0142onno\u015bci spadkobierc\u00f3w pisarza grono wynaj\u0119tych dopisywaczy produkuje nowe ksi\u0105\u017ceczki z przygodami, wywiedzionymi wprost z tamtego starego konceptu Nienackiego…<\/p>\n

Ale co sam pisarz zrobi\u0142 z w\u0142asnym sukcesem wydawniczym, gdy jeszcze \u017cy\u0142? Niew\u0105tpliwie Pan Samochodzik, cho\u0107 zgrabn\u0105 i forsodajn\u0105 by\u0142 konstrukcj\u0105, z racji swej \u201em\u0142odzie\u017cowo\u015bci\u201d nie zaspokaja\u0142 ambicji Nienackiego, by zosta\u0107 ni mniej, ni wi\u0119cej, tylko najlepszym polskim pisarzem. Nigdy bym w takiego kalibru megalomani\u0119 nie uwierzy\u0142, gdybym nie s\u0142ysza\u0142 na w\u0142asne uszy. Ale s\u0142ysza\u0142em i tego si\u0119 raczej nie ods\u0142yszy (cho\u0107 mo\u017cna zapomnie\u0107…). Ale jak nim zosta\u0107? Pan Zbyszek wymy\u015bli\u0142, \u017ce poprzez ostr\u0105 szar\u017c\u0119 obyczajow\u0105. Przygotowany by\u0142, narz\u0119dzia mia\u0142 i kilka pr\u00f3b literatury dla doros\u0142ych za sob\u0105. Ale nikt, kto zna\u0142 go bli\u017cej i obserwowa\u0142 prozatorskie \u201eekscesy\u201d, nie mia\u0142 podstaw, by przypuszcza\u0107, \u017ce sta\u0107 go b\u0119dzie na tekst taki jak \u201eRaz w roku w Skiro\u0142awkach\u201d. Nienacki przekroczy\u0142 ludzkie poj\u0119cie. Jak mu si\u0119 to uda\u0142o? To tajemnica, kt\u00f3rej nader dociekliwy Molenda te\u017c zadowalaj\u0105co nie rozwi\u0105za\u0142.<\/p>\n

\u201eSkiro\u0142awki\u201d (nazywajmy je tak dla uproszczenia) to pod ka\u017cdym wzgl\u0119dem najlepsze dzie\u0142o Nienackiego, zdecydowanie wyrastaj\u0105ce ponad wszystko, co przedtem i potem napisa\u0142 (cho\u0107 on sam m\u00f3g\u0142by mie\u0107 inne zdanie). Podej\u015bcie prymitywnego nienawistnika ka\u017ce widzie\u0107 w tym tek\u015bcie, napisanym jakoby z niskich pobudek materialnych i gwoli zaspokojenia chuci tudzie\u017c plebejskich instynkt\u00f3w prostackiej gawiedzi, tylko pornografi\u0119, rozpust\u0119 i zboczenie. Tak Nienackiego potraktowali (z nielicznymi wyj\u0105tkami) pobudzeni, przy\u0142apani z r\u0105czkami pod ko\u0142derk\u0105 dwulicowi, oburzeni krytycy. Sam \u2013 od pierwszego zetkni\u0119cia si\u0119 z tekstem \u201eSkiro\u0142awek\u201d – uwa\u017cam powie\u015b\u0107 za moralitet, dla niepoznaki ustrojony w lekki kamufla\u017c erotyczny, ale w istocie po\u015bwi\u0119cony rozpracowaniu (w trybie tzw. obserwacji uczestnicz\u0105cej) typowej spo\u0142eczno\u015bci stworzonej u swego zarania przez przybysz\u00f3w zewsz\u0105d, ale poprzez sui generis izolacj\u0119 geograficzn\u0105 d\u0105\u017c\u0105cej do swoistej izolacji spo\u0142ecznej, nawet pewnej zamierzonej hermetyczno\u015bci i wytwarzaj\u0105cej w tym trybie \u201einno\u015bci\u201d w\u0142asne dzieje, legendy, obyczaje, mity i warto\u015bci \u201ekonstytutywne\u201d – obja\u015bniaj\u0105ce same siebie. Nienacki po prostu przepracowa\u0142 ca\u0142\u0105 swoj\u0105 obecno\u015b\u0107 nad Jeziorakiem \u2013 i to mu wysz\u0142o… Czasem pod wp\u0142ywem wspomnienia \u201eSkiro\u0142awek\u201d sk\u0142aniam si\u0119 do wiary w to, \u017ce natchn\u0105\u0142 pana Zbyszka (mo\u017ce nawet zgo\u0142a symbolicznie… zap\u0142odni\u0142) mityczny K\u0142obuk \u2013 totem duchowy pruskiego plemienia Galind\u00f3w. I tyle…<\/p>\n

Mam wra\u017cenie, \u017ce Molendzie uda\u0142o si\u0119 dotkn\u0105\u0107 zasadniczego dylematu Nienackiego, czyli kogo\u015b, komu mniemania i marzenia drastycznie rozmin\u0119\u0142y si\u0119 z mo\u017cliwo\u015bciami. Nienacki zdawa\u0142 sobie chyba spraw\u0119 z rzeczywistego stanu rzeczy i ca\u0142e \u017cycie po\u015bwi\u0119ci\u0142 pr\u00f3bom zaklajstrowania rozpadliny mi\u0119dzy sob\u0105 a \u015bwiatem. Jedna z tych pr\u00f3b by\u0142a udana, bardzo udana – i biografia pi\u00f3ra pana Molendy temu ani nie zaszkodzi, ani te\u017c samego faktu nie wesprze. Co nie znaczy, \u017ce czyta\u0107 jej nie warto \u2013 przeciwnie: tekst pana Molendy zaleca si\u0119 kompletno\u015bci\u0105 i rzeczowo\u015bci\u0105, nie ma w nim sk\u0142onno\u015bci do narzucaj\u0105cego si\u0119 w takich razach \u201epamfletyzmu\u201d nacechowanego politycznie (no, prawie \u2013 ale to prawie to nieistotny drobiazg). Wi\u0119c czytajcie Molend\u0119, je\u015bli interesuj\u0105 was losy przeci\u0119tnego pisarza z ko\u0144ca epoki tzw. realnego socjalizmu, kt\u00f3ry to pisarz jednak dwukrotnie, si\u0142\u0105 woli, zostawi\u0142 nieusuwalny \u015blad na poletku zbiorowej wyobra\u017ani…<\/p>\n

Tomasz Sas <\/strong>
(28 11 2023)<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Jaros\u0142aw Molenda\u00a0 Nienacki. Skandalista od Pana Samochodzika Wydawnictwo Pr\u00f3szy\u0144ski i S-ka, Warszawa 2023 Rekomendacja: 4\/7 Ocena ok\u0142adki: 3\/5 \u0141askawo\u015b\u0107 K\u0142obuka Mam poniek\u0105d osobliwy stosunek do rezultat\u00f3w roboty pana Molendy \u2013 bohatera tej biografii zna\u0142em osobi\u015bcie przez dobrych lat par\u0119, a nadto w niekt\u00f3rych opisywanych przez Molend\u0119 intrygach tudzie\u017c epizodach zdarza\u0142o mi si\u0119 uczestniczy\u0107 bezpo\u015brednio, wi\u0119c osob\u0105 w\u0142asn\u0105… Przeto trudniej mi o konieczny obiektywizm (cho\u0107 w zasadzie to precz z obiektywizmem \u2013 tym koronnym sk\u0142adnikiem solennego nudziarstwa). Pan Zbyszek (byli\u015bmy d\u0142ugo w familiarnych stosunkach, cho\u0107 zawsze na \u201epan\u201d) w zasadzie nie by\u0142 osobnikiem \u0142atwo nawi\u0105zuj\u0105cym i kultywuj\u0105cym znajomo\u015bci, zw\u0142aszcza gdy nie s\u0142u\u017cy\u0142y bezpo\u015brednio jego osobistym celom i zamiarom. Ale przecie\u017c nie o to chodzi \u2013 nie jeste\u015bmy tu po to, by jakowe\u015b s\u0105dy sprawowa\u0107 nad bli\u017anim. Idzie o to, by wspomnie\u0107 (dobrze czy tak sobie \u2013 byle po nazwisku…) ludzi, z kt\u00f3rymi si\u0119 mijali\u015bmy po drodze \u2013 i nie by\u0142y to spotkania oboj\u0119tne, bezobjawowe, lecz zetkni\u0119cia wywo\u0142uj\u0105ce wp\u0142yw (mo\u017ce by\u0107, i\u017c minimalny, ale jednak…) na bieg naszych spraw. Jakie\u015b osmotyczne zderzenie, jaki\u015b emocjonalny b\u0105d\u017a intelektualny wp\u0142yw, inspiracja (albo ca\u0142kiem przeciwnie \u2013 abominacja…) – w ka\u017cdym razie oddzia\u0142ywanie. Mierzalne lub nie, ale dostrzegalne. Nienackiego pozna\u0142em (przelotnie, ale trwale \u2013 to nie paradoks)…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":4424,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[20],"tags":[454],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4422"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4422"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4422\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5487,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4422\/revisions\/5487"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4424"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4422"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4422"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4422"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}