{"id":4356,"date":"2023-10-13T22:51:35","date_gmt":"2023-10-13T20:51:35","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=4356"},"modified":"2023-12-21T16:51:13","modified_gmt":"2023-12-21T15:51:13","slug":"kwanty-zrobily-mi-dzien","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2023\/10\/13\/kwanty-zrobily-mi-dzien\/","title":{"rendered":"Kwanty zrobi\u0142y mi dzie\u0144"},"content":{"rendered":"\n

J\u00e9<\/span>r\u00e9<\/span>mie Harris\u00a0<\/strong><\/h3>\n

\"\"<\/p>\n


Kwanty zrobi\u0142y mi dzie\u0144 <\/strong>
Prze\u0142o\u017cy\u0142 Marek Kro\u015bniak <\/strong>
Wydawnictwo Otwarte, Krak\u00f3w 2023<\/strong><\/h3>\n

Rekomendacja: 5\/7 <\/strong><\/span>
Ocena ok\u0142adki: 4\/5<\/strong><\/span><\/p>\n

Strzelanie do kota?<\/u><\/strong><\/span><\/h2>\n

W g\u0105szczu mechaniki kwantowej (tym prawdziwym i tym, kt\u00f3ry jest wytworem ludzkich imaginacji o istocie tej\u017ce mechaniki) poruszam si\u0119 ostro\u017cnie i nie dotar\u0142em zbyt daleko. Innymi s\u0142owy: jestem na skraju pola i po pierwsze \u2013 nie wiem, czy id\u0119 po tym polu, czy na nim stoj\u0119 (a mo\u017ce jednocze\u015bnie<\/b> id\u0119 i stoj\u0119?) \u2013 a po drugie: nie wiem, czy to, co widz\u0119 na skraju pola i czego dotkn\u0105\u0107 mog\u0119, jest reprezentatywne dla ca\u0142ego pola, czy nie jest. Zn\u00f3w innymi s\u0142owy: czy to co widz\u0119 i czuj\u0119 na skraju pola, daje obraz tego, co jest<\/b> na \u015brodku pola i dalej, ku przeciwleg\u0142emu skrajowi? Czy mog\u0119 zatem w spos\u00f3b uprawniony wnioskowa\u0107, ekstrapolowa\u0107 o ca\u0142o\u015bci, b\u0119d\u0105c ledwie na skraju? Przecie\u017c nawet nie wiem, czy pole jest jednorodne, czy nie jest. Zreszt\u0105 \u2013 czy potrafi\u0142bym zaobserwowa\u0107 tak\u0105 jednorodno\u015b\u0107 \u2013 albo: czy umia\u0142bym dostrzec niejednorodno\u015bci, w razie gdyby takowe wyst\u0105pi\u0142y?<\/p>\n

Musz\u0119 przyzna\u0107, \u017ce jak dot\u0105d ca\u0142e moje zrozumienie dla dylemat\u00f3w mechaniki kwantowej zatrzyma\u0142o si\u0119 na poziomie regu\u0142y nieoznaczono\u015bci Heisenberga. Nie chc\u0119 si\u0119 wdawa\u0107 w fizyczne niuanse tej hipotezy, ale silnie do mnie przem\u00f3wi\u0142a zaskakuj\u0105ca uroda pewnego heisenbergowskiego teorematu: ka\u017cdy pomiar wp\u0142ywa na istot\u0119 pomierzanego obiektu… Czy\u017c to nie fascynuj\u0105ce? Przyk\u0142adasz miark\u0119, a ju\u017c samo to przy\u0142o\u017cenie zmienia parametry do tego stopnia, \u017ce by\u0107 mo\u017ce obiekt staje si\u0119 czym\u015b innym. Ale tego nie wiesz, bo przecie\u017c nie wiesz, jaki by\u0142 i czym by\u0142 obiekt przed pomiarem! Ba, wi\u0119kszo\u015bci obiekt\u00f3w, kt\u00f3re ci\u0119 interesuj\u0105, nie jeste\u015b w stanie porz\u0105dnie, to znaczy statycznie zaobserwowa\u0107. Czu\u0142o\u015b\u0107, rozdzielczo\u015b\u0107 \u2013 ani twoich zmys\u0142\u00f3w, ani twoich narz\u0119dzi – nie ogarnia egzystencji tych obiekt\u00f3w. Zbyt ma\u0142e s\u0105, zbyt szybko p\u0119dz\u0105, by je po\u0142o\u017cy\u0107 na szalce wagi lub z\u0142apa\u0107 w \u201eszcz\u0119ki\u201d suwmiarki. Niekt\u00f3rych nawet schwyta\u0107 nie mo\u017cesz, bo przez ca\u0142\u0105 znan\u0105 ci materi\u0119 przechodz\u0105 jak przez mas\u0142o, bez straty p\u0119du i masy. Mo\u017cesz tylko bada\u0107, pomierzy\u0107 \u015blady tych obiekt\u00f3w, je\u015bli uda ci si\u0119 na ich trajektorii pod\u0142o\u017cy\u0107 jaki\u015b energoczu\u0142y materia\u0142, kt\u00f3ry zarejestruje ich chwilow\u0105 obecno\u015b\u0107 \u2013 wizyt\u0119 w twoim uniwersum…<\/p>\n

W\u0142a\u015bnie przysz\u0142a wiadomo\u015b\u0107, \u017ce tegorocznego Nobla z fizyki dostali tzw. attosekundowcy, czyli tw\u00f3rcy narz\u0119dzia badawczego (emituj\u0105cego superkr\u00f3tkie impulsy laserowe), pozwalaj\u0105cego \u201epopatrze\u0107\u201d na szybkie cz\u0105steczki materii i by\u0107 mo\u017ce pomierzy\u0107 niekt\u00f3re ich w\u0142a\u015bciwo\u015bci. Niby nic \u2013 miark\u0119 zbudowali \u2013 ale to mo\u017ce by\u0107 prze\u0142om r\u00f3wnie dono\u015bny jak Wielki Zderzacz Hadron\u00f3w w Genewie. Pierre Agostiniemu, Ferencowi Krauszowi i Anne L’Huillier uda\u0142o si\u0119 wydatnie powi\u0119kszy\u0107 sfer\u0119 poznania czego\u015b dot\u0105d nieuchwytnego; laserowe \u201epodgl\u0105danie\u201d cz\u0105stek materii umo\u017cliwia ich identyfikacj\u0119 i opis co najmniej. Nie wiem, co na to Heisenberg, ale mo\u017ce jako\u015b uda\u0142o si\u0119 nieoznaczono\u015b\u0107 obej\u015b\u0107…<\/p>\n

Ale wr\u00f3\u0107my do kwant\u00f3w. Czyli do czego? Samo s\u0142owo pochodzi oczywi\u015bcie z \u0142aciny i oznacza po prostu \u201ejak du\u017co\u201d, albo powiedzmy inaczej, \u017ce to porcja. Na starych receptach farmaceuci pisali quantum satis<\/i> \u2013 czyli tyle, ile trzeba, tyle wystarczy… Czyli w ko\u0144cu \u2013 ile? No, to si\u0119 jeszcze oka\u017ce… Lecz czy kwant w przyrodzie to prawda \u2013 czy materia, energia lub co\u015b tam jeszcze serio wyst\u0119puje w porcjach? Czy stara decha to w istocie sklejka milion\u00f3w mikroskopijnych (albo jeszcze mniejszych) starych dech, trzymanych w kupie przez si\u0142\u0119, kt\u00f3rej nawet nie potrafisz sobie wyobrazi\u0107? Czy promie\u0144 \u015bwiat\u0142a z latarki to w istocie nieko\u0144cz\u0105ca si\u0119 (ale i nieci\u0105g\u0142a) struga k\u0142aczk\u00f3w energii – drgaj\u0105cych, pulsuj\u0105cych jeden za drugim i rozchodz\u0105cych si\u0119 w przestrzeni po liniach prostych (przyjmijmy na razie, \u017ce linie s\u0105 proste, bo mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119, \u017ce nie zawsze i nie wszystkie s\u0105 prostymi…) tak szybko, \u017ce drga\u0144 an dostrzec, ani konwencjonalnie pomierzy\u0107 nie spos\u00f3b? I o co tu do cholery chodzi?<\/p>\n

W 1801 roku (tak dawno?) Thomas Young \u2013 wybitny angielski uczony, wielki polihistor w stylu autentycznie staro\u017cytnie greckim, bo i lekarz, i fizyk, i lingwista (przet\u0142umaczy\u0142 kamie\u0144 z Rosetty), i fizjolog \u2013 przeprowadzi\u0142 prosty w gruncie rzeczy eksperyment: na drodze strumienia \u015bwiat\u0142a postawi\u0142 przes\u0142on\u0119 z dwiema naprawd\u0119 ma\u0142ymi szczelinami; gdy \u015bwiat\u0142o przechodzi\u0142o tylko przez jedn\u0105 z nich, rysowa\u0142o na ekranie z ty\u0142u jedn\u0105 plamk\u0119, ale gdy przesz\u0142o przez obie szczeliny jednocze\u015bnie, wz\u00f3r \u015bwietlny na ekranie skomplikowa\u0142 si\u0119, rozszczepi\u0142 do postaci rz\u0119du plamek. Eksperyment Younga nie tylko zmieni\u0142 spos\u00f3b podej\u015bcia do rozwa\u017ca\u0144 nad natur\u0105 \u015bwiat\u0142a i energii w og\u00f3le \u2013 jego konsekwencje i wyprowadzone ze\u0144 hipotezy, po cz\u0119\u015bci zweryfikowane, po cz\u0119\u015bci sfalsyfikowane, zapocz\u0105tkowa\u0142y badawcze, masywne (zawodowo planowane \u2013 nie hobbystyczne) tudzie\u017c eksperymentalne (w sensie, \u017ce przewa\u017caj\u0105ce nad spekulacj\u0105 \u201ew rozumie\u201d) podej\u015bcie do natury \u015bwiata jako takiego, a osobliwie cz\u0105stek elementarnych, na ten \u015bwiat si\u0119 sk\u0142adaj\u0105cych… No i wysz\u0142o im, \u017ce \u015bwiat\u0142o ma natur\u0119 falow\u0105. Zamieszali dopiero Planck z Einsteinem \u2013 ten pierwszy ustali\u0142, \u017ce energia jest nieci\u0105g\u0142a i sk\u0142ada si\u0119 z \u201edyskretnych pakiet\u00f3w\u201d, a ten drugi skopa\u0142 wszystkie hipotezy i pewniki definitywnie, twierdz\u0105c, \u017ce \u015bwiat\u0142o te\u017c ma struktur\u0119 \u201epakietow\u0105\u201d – i nazwa\u0142 te pakiety fotonami…<\/p>\n

Dalej by\u0142o jeszcze dziwniej. Panowie fizycy postawili jeden, ca\u0142kiem p o j e d y n c z y<\/b> foton przed szparkami Younga… Teoretycznie jeden powinien da\u0107 jeden \u015blad (pewnie za t\u0105 szpar\u0105, do kt\u00f3rej mia\u0142by bli\u017cej, nawet w sensie atomowym). Ale nie \u2013 \u015blad si\u0119 zrobi\u0142 jak dawniej: pojedyncze fotony, jeden za drugim, rysowa\u0142y znany ju\u017c fizykom \u201eodcisk z\u0119b\u00f3w grzebienia\u201d… I to by\u0142 ten zasadniczy, rewolucyjny \u201eprze\u0142om w bulwie\u201d – eksperyment dowi\u00f3d\u0142, \u017ce foton… przeszed\u0142 przez obie szparki jednocze\u015bnie? No tak, ale jak to zrobi\u0142? Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce nie potrzeba kombinowa\u0107 \u2013 po prostu by\u0142 w obu szparkach n a r a z!<\/b> T znaczy, \u017ce utworzy\u0142 na ekraniku wzorek interferencyjny oddzia\u0142uj\u0105c… sam ze sob\u0105? I tak si\u0119 zacz\u0119\u0142o. No, mechanika kwantowa znaczy. Ca\u0142o\u015b\u0107 epopei przeczytajcie sobie u Harrisa. Zar\u0119czam tylko, \u017ce da si\u0119 to zrobi\u0107 \u2013 w poczuciu pe\u0142nego, \u015bwiadomego uczestnictwa. Wystarczy, \u017ce nie b\u0119dziecie sobie niczego narzuca\u0107 ani ogranicza\u0107. Pe\u0142ne otwarcie m\u00f3zgu \u2013 ot co.<\/p>\n

Oczywi\u015bcie, zderzenie ca\u0142ego naszego do\u015bwiadczenia \u017cyciowego (po\u0142\u0105czone zreszt\u0105 z pewnym takim zesztywnieniem wyobra\u017ani) z elementami kwantowego wywodu Harrisa wznieci\u0107 mo\u017ce w naszych umys\u0142ach uczucie buntu, niedowierzania, niecierpliwo\u015bci i zniech\u0119cenia. Ale to minie. Pewien dyskomfort mog\u0105 poczu\u0107 tylko mi\u0142o\u015bnicy kot\u00f3w (i w og\u00f3le zwierz\u0105t), jako \u017ce procedura intelektualna, ustanawiaj\u0105ca dwoisto\u015b\u0107 (co najmniej…) istnienia kwant\u00f3w w czasoprzestrzeni, zobrazowana jest anegdot\u0105 fizyczn\u0105 o tym, jak to elektron lewoskr\u0119tny uruchamia pistolet i strzela do kota, za\u015b w tym samym czasie i miejscu ten sam elektron \u2013 tyle \u017ce prawoskr\u0119tny \u2013 nie uruchamia pistoletu i kot \u017cyje. A w rezultacie mamy do czynienia z kotem \u017cywym i nie-\u017cywym (czyli kotem-zombie) jednocze\u015bnie. Pewnie woleliby\u015bmy jaki\u015b inny przyk\u0142ad, cho\u0107 zdaj\u0119 sobie spraw\u0119, \u017ce trudno by\u0142oby o r\u00f3wnie prosty i zrazem sugestywny… A poza tym kot w fizyce (i nie tylko) ma, jak si\u0119 wydaje \u2013 jakie\u015b tradycyjne umocowanie.<\/p>\n

Wygl\u0105da zatem na to, \u017ce dociekanie \u2013 jak dzia\u0142a \u015bwiat \u2013 wci\u0105\u017c jest zaj\u0119ciem intelektualnie obiecuj\u0105cym. Zw\u0142aszcza w \u015bwietle za\u0142o\u017cenia (sk\u0105din\u0105d te\u017c wywodz\u0105cego si\u0119 z regu\u0142y nieoznaczono\u015bci Heisenberga), \u017ce ka\u017cda pozostawiona w spokoju dowolna cz\u0105stka \u2013 niezale\u017cnie od tego, jak dok\u0142adnie zosta\u0142a zdefiniowana w czasie i przestrzeni – pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej \u201erozmyje si\u0119\u201d i znajdzie w wielu miejscach jednocze\u015bnie. To pi\u0119kna i wielce perspektywiczna hipoteza egzystencjalna. Dla ka\u017cdego. By\u0107 w wielu miejscach r\u00f3wnocze\u015bnie, cho\u0107by tylko kwantowo \u2013 to poci\u0105gaj\u0105ce. Szkoda tylko, \u017ce bez udzia\u0142u \u015bwiadomo\u015bci \u2013 ta przecie\u017c ma wszelkie predyspozycje, by stan taki osi\u0105gn\u0105\u0107. Co stoi na przeszkodzie? Prosty fakt \u2013 wci\u0105\u017c wi\u0119cej jest dobrych pyta\u0144, ni\u017c satysfakcjonuj\u0105cych odpowiedzi. Znaczy: wiemy (wiemy na pewno) coraz mniej, cho\u0107 licz\u0105c na wag\u0119 wi\u0119cej. Pouczaj\u0105cej lektury Harrisa nie \u017cycz\u0119 \u2013 obiecuj\u0119 J\u0104!<\/p>\n

Tomasz Sas <\/strong>
(13 10 2023)<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

J\u00e9r\u00e9mie Harris\u00a0 Kwanty zrobi\u0142y mi dzie\u0144 Prze\u0142o\u017cy\u0142 Marek Kro\u015bniak Wydawnictwo Otwarte, Krak\u00f3w 2023 Rekomendacja: 5\/7 Ocena ok\u0142adki: 4\/5 Strzelanie do kota? W g\u0105szczu mechaniki kwantowej (tym prawdziwym i tym, kt\u00f3ry jest wytworem ludzkich imaginacji o istocie tej\u017ce mechaniki) poruszam si\u0119 ostro\u017cnie i nie dotar\u0142em zbyt daleko. Innymi s\u0142owy: jestem na skraju pola i po pierwsze \u2013 nie wiem, czy id\u0119 po tym polu, czy na nim stoj\u0119 (a mo\u017ce jednocze\u015bnie id\u0119 i stoj\u0119?) \u2013 a po drugie: nie wiem, czy to, co widz\u0119 na skraju pola i czego dotkn\u0105\u0107 mog\u0119, jest reprezentatywne dla ca\u0142ego pola, czy nie jest. Zn\u00f3w innymi s\u0142owy: czy to co widz\u0119 i czuj\u0119 na skraju pola, daje obraz tego, co jest na \u015brodku pola i dalej, ku przeciwleg\u0142emu skrajowi? Czy mog\u0119 zatem w spos\u00f3b uprawniony wnioskowa\u0107, ekstrapolowa\u0107 o ca\u0142o\u015bci, b\u0119d\u0105c ledwie na skraju? Przecie\u017c nawet nie wiem, czy pole jest jednorodne, czy nie jest. Zreszt\u0105 \u2013 czy potrafi\u0142bym zaobserwowa\u0107 tak\u0105 jednorodno\u015b\u0107 \u2013 albo: czy umia\u0142bym dostrzec niejednorodno\u015bci, w razie gdyby takowe wyst\u0105pi\u0142y? Musz\u0119 przyzna\u0107, \u017ce jak dot\u0105d ca\u0142e moje zrozumienie dla dylemat\u00f3w mechaniki kwantowej zatrzyma\u0142o si\u0119 na poziomie regu\u0142y nieoznaczono\u015bci Heisenberga. Nie chc\u0119 si\u0119 wdawa\u0107 w fizyczne niuanse tej hipotezy, ale silnie do mnie przem\u00f3wi\u0142a zaskakuj\u0105ca…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":4358,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[410,27],"tags":[449],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4356"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4356"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4356\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4476,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4356\/revisions\/4476"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4358"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4356"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4356"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4356"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}