{"id":4329,"date":"2023-09-29T18:09:36","date_gmt":"2023-09-29T16:09:36","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=4329"},"modified":"2023-11-14T09:49:46","modified_gmt":"2023-11-14T08:49:46","slug":"kraj-w-ktorym-umre","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2023\/09\/29\/kraj-w-ktorym-umre\/","title":{"rendered":"Kraj, w kt\u00f3rym umr\u0119"},"content":{"rendered":"\n

Marcin Matczak\u00a0<\/strong><\/h3>\n

\"\"<\/p>\n


Kraj, w kt\u00f3rym umr\u0119 <\/strong>
Wydawnictwo Znak, Krak\u00f3w 2023<\/strong><\/h3>\n

Rekomendacja: 4\/7 <\/strong><\/span>
Ocena ok\u0142adki: 4\/5<\/strong><\/span><\/p>\n

U\u015bwiadomiona konieczno\u015b\u0107?<\/u><\/strong><\/span><\/h2>\n

Kto\u015b, kto dzisiaj zbli\u017ca si\u0119 ledwie do pi\u0119\u0107dziesi\u0105tki, ma przed sob\u0105 dobre trzydzie\u015bci par\u0119 lat \u017cycia, mo\u017ce nawet ze czterdzie\u015bci. Ja ju\u017c tego przywileju nie mam, bo przeskoczy\u0142em statystyczny pr\u00f3g, wi\u0119c mo\u017ce wyrw\u0119 kostusze jeszcze kilka lat. Nie zastanawiam si\u0119 przeto, w jakim kraju przyjdzie mi umrze\u0107, bo dobrze wiem, \u017ce w takim samym, w jakim dzisiaj \u017cyj\u0119. Ale taki Matczak (47 lat) mo\u017ce faktycznie doci\u0105gn\u0105\u0107 przed oblicze roku 2060 \u2013 zatem w jego przypadku refleksja i namys\u0142 nad pytaniem, jak b\u0119dzie Polska, gdy on do\u017cyje swego kresu, wydaj\u0105 si\u0119 by\u0107 nad wyraz zasadne. Nie tylko po to, by wyznaczy\u0107 jaki\u015b zdefiniowany punkt na horyzoncie zdarze\u0144, ale podj\u0105\u0107 jakie\u015b zatrudnienia intelektualne, by wypracowa\u0107 komfortowy modus vivendi<\/i>.<\/p>\n

W ko\u0144cu to jednak par\u0119 dekad \u2013 wi\u0119c bez perspektywy, bez planu, bez zdefiniowania, bez oczekiwa\u0144 i projekt\u00f3w, bez \u201emapy drogowej\u201d nie da si\u0119 satysfakcjonuj\u0105co egzystowa\u0107 \u2013 chyba \u017ce jest si\u0119 palantem, tkwi\u0105cym w imaginacyjnym \u015bwiecie-matriksie wiecznej gry, zabawy, odklejki od prawdy i faktu… Profesor Matczak zdaje sobie z tego spraw\u0119, tote\u017c postanowi\u0142 futurologicznie opisa\u0107 kraj, w kt\u00f3rym przyjdzie mu umrze\u0107 za te kilkadziesi\u0105t lat. Innymi s\u0142owy: chce przewidzie\u0107, co si\u0119 porobi w Polsce i z Polsk\u0105. Zadanie r\u00f3wnie ambitne, co niewykonalne, ale co tam \u2013 rzecz\u0105 filozofa jest odnale\u017a\u0107 takie przes\u0142anki dzi\u015b, kt\u00f3re o jutrze powiedz\u0105 do\u015b\u0107. Albo cho\u0107by co\u015b. Trudne, bo tymczasem nie spos\u00f3b przewidzie\u0107, jaka b\u0119dzie Polska za dwa tygodnie!<\/p>\n

No, ale wzmo\u017cenie jest… I w tym wzmo\u017ceniu szkic polityczny profesora Matczaka urasta znienacka do formu\u0142y \u201ekolumnadowej\u201d. Staje si\u0119 wa\u017cn\u0105 pozycj\u0105 na li\u015bcie lektur, a trudny do odgadni\u0119cia wynik wybor\u00f3w \u2013 jakikolwiek b\u0119dzie \u2013 w \u017caden spos\u00f3b nie da rady uniewa\u017cni\u0107 istoty propozycji intelektualnej Matczaka, ta bowiem jest od koniunktur \u201eelektoralnych\u201d niezale\u017cna. Idzie bowiem nie tyle o to, by odgadn\u0105\u0107 z satysfakcjonuj\u0105cym prawdopodobie\u0144stwem, jak losy kraju i jego systemu ustrojowego si\u0119 potocz\u0105 \u2013 lecz by napomkn\u0105\u0107, zasugerowa\u0107 mo\u017ce, jakie owe systemowe imponderabilia by\u0107 powinny. Czyli raczej zwarty traktat de lege et ratio ferenda<\/i>, ni\u017c prorocza dystopia o krainie zaprzepaszczonych szans.<\/p>\n

Pierwsza zmiana stanu \u015bwiata, kt\u00f3r\u0105 profesor Matczak bierze na warsztat, dotyczy kwestii podstawowej, czyli ewolucji cz\u0142owieka. Wszelako nie w sensie biologicznym tylko \u015bwiadomo\u015bciowym, nieledwie spo\u0142ecznym. Oto, zdaniem Matczaka, stare kategorie racjonalnego opisu wzorc\u00f3w postawy osobnika gatunku ludzkiego wobec sytuacji spo\u0142ecznej straci\u0142y sw\u0105 prawomocno\u015b\u0107, atrakcyjno\u015b\u0107 i sens, albowiem sensu, atrakcyjno\u015bci i prawomocno\u015bci w tym klasycznym, tradycyjnym rozumieniu wyzby\u0142a si\u0119 tak\u017ce sama sytuacja spo\u0142eczna. W szczeg\u00f3lno\u015bci za\u015b podzia\u0142 osobnik\u00f3w ludzkich na homo faber<\/i> i homo ludens<\/i> przesta\u0142 by\u0107 do opisu rzeczywisto\u015bci potrzebny – \u201efaberzy\u201d stracili sens i znaczenie, chocia\u017c istnie\u0107 nie przestali, za to \u201eludensi\u201d triumfalnie opanowali przestrze\u0144 spo\u0142eczn\u0105. Przypomnijmy: homo faber<\/i> to cz\u0142owiek-wytw\u00f3rca, osobnik pracuj\u0105cy, kreatywny, nastawiony na potrzeb\u0119 modernizacji, zdobywania i pomna\u017cania \u015brodk\u00f3w, materialista (nie w tym pejoratywnym znaczeniu, raczej ideologicznym). Homo ludens<\/i> (wedle tego, jak widzia\u0142 go Huizinga…) za\u015b to cz\u0142owiek zabawy, gry, nieustannego, absorbuj\u0105cego wsp\u00f3\u0142zawodnictwa, przechwytuj\u0105cy \u2013 by si\u0119 utrzyma\u0107 w grze \u2013 materialne nadwy\u017cki przemy\u015blno\u015bci \u201efaber\u00f3w\u201d, b\u0105d\u017a w skrajnych przypadkach (sk\u0105din\u0105d wcale licznych…) – ca\u0142o\u015b\u0107 \u201efaberskiego\u201d dorobku. A to przy pomocy zmy\u015blnie zaprojektowanego aparatu opresji… Lub ideologicznego oszustwa, umo\u017cliwiaj\u0105cego kradzie\u017c na wielk\u0105 skal\u0119… Tak czy inaczej \u2013 ludensi ostatnio maj\u0105 przewag\u0119, na pewno ilo\u015bciow\u0105 \u2013 mniej mo\u017ce w sensie sukcesu cywilizacyjnego. No i mocno broni\u0105 si\u0119 przed powrotem w szeregi nudnych faber\u00f3w \u2013 na og\u00f3\u0142 mocno deprecjonuj\u0105c dominuj\u0105c\u0105 w\u015br\u00f3d tych\u017ce faber\u00f3w tzw. kultur\u0119 zapierdolu. Czyli pracy ponad ustawowy wymiar, pracy obliczonej nie na czas, ale wykonanie zadania. Sam wzros\u0142em i pracowa\u0142em p\u00f3\u0142 wieku w tej kulturze \u2013 ale lubi\u0142em swoj\u0105 prac\u0119 i cieszy\u0142em si\u0119, \u017ce mi p\u0142ac\u0105 (okresami nawet zupe\u0142nie przyzwoicie) za to, co i tak uwielbiam robi\u0107. Wi\u0119c rozumiem Matczaka, kt\u00f3rego liczni ludensi zaatakowali brutalnie za to, \u017ce o\u015bmieli\u0142 si\u0119 zapierdol chwali\u0107 i wr\u0119cz og\u0142asza\u0107 swoje sentymentalne przywi\u0105zanie do tej formu\u0142y faberyzmu…<\/p>\n

Zatem ludensi wydaj\u0105 si\u0119 dzisiaj by\u0107 formacj\u0105 dominuj\u0105c\u0105, ale wewn\u0119trznie te\u017c s\u0105 podzieleni \u2013 powiada Matczak. Nowa kategoria wewn\u0105trz ludens\u00f3w to na wskro\u015b postmodernistyczny homo affectus<\/i> \u2013 cz\u0142owiek emocjonalny (w odr\u00f3\u017cnieniu od homo rationalis<\/i> \u2013 czyli tego klasycznego sapiensa, cz\u0142eka my\u015bl\u0105cego, pos\u0142uguj\u0105cego si\u0119 logik\u0105…), a wi\u0119c niewolnik technologii komunikowania si\u0119 (i nie tylko), niewolnik propagandy, ulegaj\u0105cy emocjom i nie potrafi\u0105cy ich kontrolowa\u0107, niewolnik szarlatan\u00f3w i popularnych guru; Lukianoff nazwa\u0142 afektus\u00f3w rozpieszczonymi umys\u0142ami \u2013 czyli lud\u017ami w istocie niezdolnymi do krytycznego my\u015blenia oraz intelektualnej samodzielno\u015bci, prowadzonymi za r\u0105czk\u0119 od narodzin do \u015bmierci… I w zasadzie ca\u0142y ten czas niesamodzielnie (pod czujnym okiem i nadzorem \u201eopieku\u0144czej\u201d w\u0142adzy) raczkuj\u0105cymi w pozycji niemal horyzontalnej (najwy\u017cej wypchni\u0119te nosz\u0105 dupy, zgodnie z regu\u0142ami hierarchii w stadzie pawian\u00f3w) po pod\u0142o\u017cu.<\/p>\n

I tak oto profesor Matczak definiuje i komentuje, poczynaj\u0105c od opisania nowej natury cz\u0142owieka, kilka zasadniczych aspekt\u00f3w i obszar\u00f3w przysz\u0142o\u015bci kraju, w kt\u00f3rym chce \u017cy\u0107 i umrze\u0107 (dla porz\u0105dku przypomnijmy: w czas roku 2060!). Przy czym nie ma tu mowy o przysz\u0142o\u015bci w sensie materialnym, instytucjonalnym, organizacyjnym czy politycznym zgo\u0142a \u2013 idzie raczej o kondycj\u0119 egzystencjaln\u0105, o wyposa\u017cenie ideowe, o formu\u0142\u0119 i kwalifikacje duchowo\u015bci, o tradycje, o wiar\u0119 transcendentaln\u0105 wreszcie. Matczaka bardziej interesuje dylemat \u2013 kim b\u0119dzie i co b\u0119dzie sobie my\u015bla\u0142 Polak na progu drugiej po\u0142owy dwudziestego pierwszego wieku \u2013 ni\u017c to, czy b\u0119dzie \u017cy\u0142 w kraju bogatym, spokojnym, demokratycznym, europejskim, technologicznie ogarni\u0119tym, bezpiecznym tudzie\u017c szcz\u0119\u015bliwym… Bo to wydaje si\u0119 ma\u0142o interesuj\u0105ce, a by\u0107 mo\u017ce przes\u0105dzone… Bo przecie\u017c wygramy! Ale jaki Polak b\u0119dzie? To inna bajka, godna zachodu i uwagi filozofa.<\/p>\n

W trakcie tej lektury utwierdzam si\u0119 w prze\u015bwiadczeniu, \u017ce rdze\u0144 osobowo\u015bci intelektualnej profesora jest w istocie swej konserwatywny, przywi\u0105zany do sprawdzonych warto\u015bci, ostro\u017cnie modernizuj\u0105cy si\u0119 tyle o ile i niezbyt ochoczo. Matczak najlepiej si\u0119 czuje w\u015br\u00f3d swojak\u00f3w-ziomali faber\u00f3w, zapierdalaj\u0105cych z wytrwa\u0142o\u015bci\u0105 chomika w ko\u0142owrotku. Chcia\u0142by zatem, by wr\u00f3ci\u0142 \u015bwiat uporz\u0105dkowany, mo\u017ce niekoniecznie hierarchiczny, ale na pewno przewidywalny i racjonalny. A do tego zrozumia\u0142y, komunikatywny i jednoznaczny \u2013 co wcale nie oznacza, \u017ce powinien by\u0107 literalny, dos\u0142owny i p\u0142aski. Przeciwnie \u2013 uroda oraz sens metafory to zworniki wsp\u00f3lnoty, swoiste filtry porozumiewawcze. To j\u0119zyk w ca\u0142ym swym bogactwie. A prostacka dos\u0142owno\u015b\u0107 t\u0119 wsp\u00f3lnot\u0119 ogranicza, czasem wr\u0119cz zabija. Dlatego nie chc\u0119 mie\u0107 nic wsp\u00f3lnego z durnym Kowalskim, kt\u00f3ry wzywa policj\u0119 i prokuratora, gdy m\u00f3wi\u0119, \u017ce n\u00f3\u017c mi si\u0119 w kieszeni otwiera.<\/p>\n

Ale dos\u0142owno\u015b\u0107 dos\u0142owno\u015bci\u0105 \u2013 j\u0119zykowi potrzebna jest jeszcze precyzja znacze\u0144; by to\u017csame s\u0142owa, u\u017cywane w narracji przez r\u00f3\u017cni\u0105ce si\u0119 nieco, a nawet sk\u0142\u00f3cone plemiona nie przybiera\u0142y znacze\u0144 przeciwstawnych \u2013 jak dzi\u015b przybieraj\u0105… Matczak nawo\u0142uje, by wr\u00f3ci\u0107 do konwencji, czyli dotychczasowych sposob\u00f3w pojmowania i u\u017cywania tych samych s\u0142\u00f3w. Obszar j\u0119zyka ma by\u0107 jednoznaczny \u2013 w przeciwnym wypadku konflikt \u2013 nawet o s\u0142abej intensywno\u015bci – nie wy\u0142oni zwyci\u0119zcy. Wi\u0119c lepiej, je\u015bli j\u0119zyk nie jest ani m\u00f3j, ani tw\u00f3j, tylko nasz. No nie wiem… Zreszt\u0105 nie inaczej jest z innymi postulatywnymi opisami terytori\u00f3w rzeczywisto\u015bci wed\u0142ug Matczaka: z racjonalnym obiektywizmem, z kreatywno\u015bci\u0105, z umiarkowaniem (nie tylko w jedzeniu i piciu \u2013 przede wszystkim w emocjach). No i z Bogiem – a w tej kwestii nie zgadzam si\u0119 z profesorem fundamentalnie – lecz to temat osobnego opowiadania… Nie b\u0119d\u0119 ju\u017c wi\u0119cej postulat\u00f3w Matczaka zbli\u017ca\u0142 \u2013 sami sobie przeczytajcie. Zanosi si\u0119 na ciekaw\u0105 lektur\u0119. \u201eKlasycyzm\u201d profesora jest jakim\u015b wyborem \u2013 i wcale nie tr\u0105ci \u201emamoni\u0105\u201d – czyli uwielbieniem dla tego, co ju\u017c znamy. To jest klasycyzm nawo\u0142uj\u0105cy do niezrywania si\u0119 z uprz\u0119\u017cy. Czy\u017cby zatem istotnie wolno\u015b\u0107 by\u0142a u\u015bwiadomion\u0105 konieczno\u015bci\u0105?<\/p>\n

Tomasz Sas <\/strong>
(29 09 2023)<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Marcin Matczak\u00a0 Kraj, w kt\u00f3rym umr\u0119 Wydawnictwo Znak, Krak\u00f3w 2023 Rekomendacja: 4\/7 Ocena ok\u0142adki: 4\/5 U\u015bwiadomiona konieczno\u015b\u0107? Kto\u015b, kto dzisiaj zbli\u017ca si\u0119 ledwie do pi\u0119\u0107dziesi\u0105tki, ma przed sob\u0105 dobre trzydzie\u015bci par\u0119 lat \u017cycia, mo\u017ce nawet ze czterdzie\u015bci. Ja ju\u017c tego przywileju nie mam, bo przeskoczy\u0142em statystyczny pr\u00f3g, wi\u0119c mo\u017ce wyrw\u0119 kostusze jeszcze kilka lat. Nie zastanawiam si\u0119 przeto, w jakim kraju przyjdzie mi umrze\u0107, bo dobrze wiem, \u017ce w takim samym, w jakim dzisiaj \u017cyj\u0119. Ale taki Matczak (47 lat) mo\u017ce faktycznie doci\u0105gn\u0105\u0107 przed oblicze roku 2060 \u2013 zatem w jego przypadku refleksja i namys\u0142 nad pytaniem, jak b\u0119dzie Polska, gdy on do\u017cyje swego kresu, wydaj\u0105 si\u0119 by\u0107 nad wyraz zasadne. Nie tylko po to, by wyznaczy\u0107 jaki\u015b zdefiniowany punkt na horyzoncie zdarze\u0144, ale podj\u0105\u0107 jakie\u015b zatrudnienia intelektualne, by wypracowa\u0107 komfortowy modus vivendi. W ko\u0144cu to jednak par\u0119 dekad \u2013 wi\u0119c bez perspektywy, bez planu, bez zdefiniowania, bez oczekiwa\u0144 i projekt\u00f3w, bez \u201emapy drogowej\u201d nie da si\u0119 satysfakcjonuj\u0105co egzystowa\u0107 \u2013 chyba \u017ce jest si\u0119 palantem, tkwi\u0105cym w imaginacyjnym \u015bwiecie-matriksie wiecznej gry, zabawy, odklejki od prawdy i faktu… Profesor Matczak zdaje sobie z tego spraw\u0119, tote\u017c postanowi\u0142 futurologicznie opisa\u0107 kraj, w kt\u00f3rym przyjdzie mu umrze\u0107 za te kilkadziesi\u0105t lat. Innymi s\u0142owy:…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":4331,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[25,390,410],"tags":[399],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4329"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4329"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4329\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4392,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4329\/revisions\/4392"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4331"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4329"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4329"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4329"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}