{"id":4244,"date":"2023-08-14T17:00:24","date_gmt":"2023-08-14T15:00:24","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=4244"},"modified":"2023-11-22T15:43:08","modified_gmt":"2023-11-22T14:43:08","slug":"zagadki-bytu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2023\/08\/14\/zagadki-bytu\/","title":{"rendered":"Zagadki bytu"},"content":{"rendered":"\n

S\u0142awomir Mro\u017cek\u00a0<\/strong><\/h3>\n

\"\"<\/p>\n


Zagadki bytu <\/strong>
Wydawnictwo Noir sur Blanc,
Warszawa 2023<\/strong><\/h3>\n

Rekomendacja: 5\/7 <\/strong><\/span>
Ocena ok\u0142adki: 3\/5<\/strong><\/span><\/p>\n

…nie wiedzia\u0142em nawet, \u017ce spadam<\/u><\/strong><\/span><\/h2>\n

Mro\u017cek nie jest tylko pisarzem polskim \u2013 jednym z wielu, cho\u0107 niew\u0105tpliwie czo\u0142owym (na pewno mieszcz\u0105cym si\u0119 w pierwszej dwudziestce, od Kochanowskiego po Tokarczuk) i dla wielu wa\u017cnym, najwa\u017cniejszym. Wszelako \u017cadnemu z tych dwudziestu autor\u00f3w p\u0142ci obojga nie zosta\u0142 nadany tak szeroki przywilej istnienia symbolicznego w kulturowym zasobie polszczyzny, zrozumia\u0142ego chyba dla wszystkich, kt\u00f3rzy polskim pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 jako j\u0119zykiem rodzinnym, w nim odbyli edukacj\u0119 i nim si\u0119 wspieraj\u0105c, posiedli pewne podstawowe kompetencje intelektualne tudzie\u017c emocjonalne. Inaczej m\u00f3wi\u0105c: zapasy swej wiedzy indywidualnej i spo\u0142ecznej zrobili po polsku. Po drodze te\u017c je w tym j\u0119zyku uzupe\u0142niali.<\/p>\n

Wi\u0119c czym jest Mro\u017cek? To symbol, pojemna metafora, epitet zast\u0119pczy, definiuj\u0105cy co\u015b takiego… Ale co? Mro\u017cek to skr\u00f3t intelektualny, w zasadzie synonimicznie r\u00f3wnowa\u017cny ze s\u0142owem \u201eabsurd\u201d. Ale nie ze wszystkim… Prawie. Bo mo\u017cliwe do wyobra\u017cenia zakresy znaczeniowe \u201eMro\u017cka\u201d i \u201eabsurdu\u201d nie ca\u0142kiem si\u0119 pokrywaj\u0105. Absurdy maj\u0105 bowiem swoje toporne, chamskie, prostackie i pospolite desygnaty. Ale gdy m\u00f3wimy, \u017ce \u201eto co\u015b to czysty Mro\u017cek\u201d albo \u201eMro\u017cek by tego nie wymy\u015bli\u0142\u201d b\u0105d\u017a \u201esytuacja jak z Mro\u017cka\u201d – cz\u0119sto mamy na my\u015bli okoliczno\u015bci i zdarzenia bardziej wyrafinowane, wysublimowane czy zgo\u0142a wydestylowane z trywialnej, niewybrednej rzeczywisto\u015bci przy pomocy delikatnych narz\u0119dzi literackich jak persyfla\u017c na przyk\u0142ad czy synekdocha – zabieg pars pro toto<\/i>… \u017be o dubach smalonych czy dyrdyma\u0142ach ju\u017c nie wspomnimy. Ani o ironii, aluzji, oksymoronach tudzie\u017c metaplazmach. Istotnym sk\u0142adnikiem steruj\u0105cym Mro\u017ckowego absurdu jest delikatnie manifestuj\u0105ca si\u0119 potrzeba komizmu, dziwno\u015bci sytuacyjnej, popychaj\u0105ca ca\u0142y konstrukt w kierunku groteski \u2013 a wi\u0119c gatunku tw\u00f3rczego \u201epe\u0142nymi gar\u015bciami\u201d korzystaj\u0105cego z budulca, jakimi s\u0105 toposy u swych narodzin celowo, dla wywo\u0142ania efektu osobliwo\u015bci, ska\u017cone wewn\u0119trznymi sprzeczno\u015bciami, absurdaln\u0105 nie-logik\u0105 czy fabularn\u0105 niedorzeczno\u015bci\u0105. Nie wiem tego na pewno, ale wiele wskazuje na to, i\u017c Mro\u017cek musia\u0142 kocha\u0107 \u201eAlicj\u0119 w krainie czar\u00f3w\u201d i jej fabularn\u0105 bez-dyscyplin\u0119.<\/p>\n

W tej sytuacji przyj\u0105\u0107 wypada, \u017ce \u201emro\u017cek\u201d (tym razem ma\u0142\u0105 liter\u0105 jako rzeczownik pospolity), a w zasadzie \u201emro\u017cki\u201d (gdy\u017c liczba mnoga bardziej przystoi kategorii poznawczej) to por\u0119czny i powszechnie jednoznacznie rozumiany skr\u00f3t werbalny na okre\u015blenie okoliczno\u015bci subtelnie i rado\u015bnie odmiennej, odbiegaj\u0105cej od normy. Wobec tego \u201emro\u017ckiem\u201d mniejszej wagi (albo wcale) jest na przyk\u0142ad klasyczny przypadek pozostawienia s\u0142upa miejskiej latarni na \u015brodku jezdni wyremontowanej ulicy. Ale ju\u017c na przyk\u0142ad praktykowane przed laty doci\u0105\u017canie przesy\u0142ek urz\u0119dowych kawa\u0142kiem blachy, by osi\u0105gn\u0119\u0142y norm\u0119 wagi operacyjnej, przewidzian\u0105 w taryfach \u00f3wczesnej ordynacji pocztowej, to w zasadzie \u201emro\u017cek\u201d w postaci klarownej \u2013 subtelnie absurdalny i absurdalnie subtelny…<\/p>\n

Nasza rzeczywisto\u015b\u0107 prokurowa\u0142a nieustannie setki powod\u00f3w i okoliczno\u015bci, w kt\u00f3rych zastosowanie symboliki \u201emro\u017cka\u201d stawa\u0142o si\u0119 zasadne \u2013 ba, wr\u0119cz konieczne, bowiem \u201emro\u017cek\u201d uruchamia\u0142 mechanizm od\u015bmiania, bez kt\u00f3rego \u017cycie codzienne stawa\u0142oby si\u0119 nie do \u017cycia: ponure i opresyjne. Spo\u0142eczne funkcje \u201emro\u017ck\u00f3w\u201d stawa\u0142y si\u0119 wa\u017cne \u2013 i to od p\u00f3\u017anych lat 50. ubieg\u0142ego wieku. Poj\u0119cie to egzystowa\u0142o i dzia\u0142a\u0142o jak dzisiejszy mem, co w epoce przedinternetowej, gdy dystrybucja komunikat\u00f3w spo\u0142ecznych by\u0142a raczej utrudniona, jawi si\u0119 jako niebywa\u0142e, pionierskie osi\u0105gni\u0119cie… Stawa\u0142y si\u0119 skr\u00f3towym szyfrem zbiorowego u\u017cytku, u\u0142atwia\u0142y porozumiewanie si\u0119 bez konieczno\u015bci obszerniejszego t\u0142umaczenia, co dialog czyni\u0142o bezpiecznym (w razie czego) wobec aury nieustannej inwigilacji \u2013 za u\u017cycie nazwiska Mro\u017cek bezpieka raczej nie \u015bciga\u0142a, bo nie lubi\u0142a nara\u017ca\u0107 si\u0119 na \u015bmieszno\u015b\u0107.<\/p>\n

Otwarte pozostaje pytanie \u2013 co na to wszystko sam g\u0142\u00f3wny bohater, \u201epodmiot liryczny\u201d tej spontanicznej, \u201eludowej\u201d personifikacji absurdu \u2013 czyli pisarz Mro\u017cek trojga imion S\u0142awomir Piotr Pawe\u0142, syn Antoniego (rocznik 1930). Nie ma zbyt wielu sygna\u0142\u00f3w, \u015bwiadectw, zezna\u0144 i opinii \u201ew tym temacie\u201d. Ale mo\u017cna za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce je\u015bli nawet niezbyt mu si\u0119 to podoba\u0142o \u2013 ba, tkwi\u0142 w stadium trwa\u0142ego wkurwu, to rzadko dawa\u0142 po sobie co\u015b z tych emocji pozna\u0107. \u201eMro\u017cki\u201d bowiem, aczkolwiek dowodzi\u0142y pewnej takiej sublimacji gust\u00f3w szerokiej publiczno\u015bci (a to dzi\u0119ki nak\u0142adom i kulturowym zasi\u0119gom magazynu \u201ePrzekr\u00f3j\u201d), to jednak z natury swej by\u0142y na wskro\u015b plebejskie. A przecie\u017c pisarz sam, paraj\u0105c si\u0119 dramatopisarstwem, ambicje mia\u0142 dalekosi\u0119\u017cne (i nie bez pokrycia). Napisa\u0142 blisko czterdzie\u015bci utwor\u00f3w na scen\u0119 i ju\u017c debiutancka, groteskowa \u201ePolicja\u201d (1958; tekst opublikowano pod tytu\u0142em \u201ePolicjanci\u201d) okaza\u0142a si\u0119 dzie\u0142em aktualnym, \u201esamono\u015bnym\u201d, wystawianym po dzi\u015b dzie\u0144. Teatralnymi objawieniami swoich czas\u00f3w sta\u0142y si\u0119 zaraz potem \u201eIndyk\u201d – z fenomenalnymi intermezzami dialog\u00f3w w\u0142o\u015bcian przesiaduj\u0105cych w karczmie i moje ulubione \u201eM\u0119cze\u0144stwo Piotra Oheya\u201d – tekst tak absurdalny, \u017ce poddaj\u0105cy niszcz\u0105cej pr\u00f3bie wytrzyma\u0142o\u015bciowej umys\u0142y widz\u00f3w, krytyk\u00f3w, aktor\u00f3w i re\u017cyser\u00f3w \u2013 o dyrektorach teatr\u00f3w nie wspomn\u0119… Z kolei \u201eTango\u201d z 1964 roku zrobi\u0142o karier\u0119 \u015bwiatow\u0105 (i chyba nadal jest grywane). A przecie\u017c napisa\u0142 jeszcze mi\u0119dzy innymi szalenie wa\u017cnych dla Polak\u00f3w \u201eEmigrant\u00f3w\u201d (1974), arcygenialnego \u201eVatzlava\u201d (1982) i \u201eMi\u0142o\u015b\u0107 na Krymie\u201d (1993); bez lektury tego\u017c dramatu ca\u0142y \u015bwiatowy problemat zrozumienia tzw. duszy rosyjskiej, obecny we wszystkich wa\u017cnych dzie\u0142ach zachodnich kremlinolog\u00f3w \u2013 nie jest mo\u017cliwy do poj\u0119cia…<\/p>\n

I on mia\u0142by si\u0119 pogodzi\u0107 z jednop\u0142aszczyznow\u0105 summ\u0105 jego dorobku tw\u00f3rczego w postaci zr\u0119cznej wprawdzie, ale skr\u00f3towej i strywializowanej antropomorfizacji groteskowego absurdu \u017cycia codziennego, czyli \u201emro\u017cka\u201d? No, nie wiem, czy za \u017cycia to zrobi\u0142. W autobiograficznym \u201eBaltazarze\u201d jedno znalaz\u0142o si\u0119 napomknienie, \u017ce sta\u0142 si\u0119 znany tak\u017ce w\u015br\u00f3d tych, kt\u00f3rzy \u017cadnego jego tekstu nie przeczytali, ale w zasadzie s\u0142aw\u0119 zawdzi\u0119cza d\u0142ugoletniemu bytowaniu w kanonie lektur szkolnych… Czy to oznacza, \u017ce pogodzi\u0142 si\u0119 z osobliwo\u015bci\u0105 \u017ar\u00f3de\u0142 swej publicznej s\u0142awy? Roboczo mo\u017cna przyj\u0105\u0107, \u017ce tak \u2013 albo \u017ce nie przywi\u0105zywa\u0142 do tego wielkiej wagi. Zweryfikowa\u0107 i uprawdopodobni\u0107 t\u0119 tez\u0119 ewentualnie mog\u0142oby wnikliwe przestudiowanie obfitej epistolografii \u201eod i do\u201d Mro\u017cka, ale wybaczcie \u2013 brak mi na to i fantazji, i si\u0142y…<\/p>\n

W zamian mog\u0119 z pe\u0142nym przekonaniem rekomendowa\u0107 tomik niewielki \u201eZagadek bytu\u201d, kt\u00f3ry wydaje si\u0119 by\u0107 poligonem \u0107wiczebnym, kluczem do rozszyfrowania i zrozumienia zagadki \u201emro\u017ckowo\u015bci\u201d, czyli formu\u0142y absurdu tekstu literackiego. Nie tylko zreszt\u0105 absurdu… Tak\u017ce aluzyjnej metaforyki, \u0142agodnej dezintegracji, waloryzacji znacze\u0144… Mo\u017ce on by\u0107 intelektualnym testem egzaminacyjnym w nauce tropienia sens\u00f3w i bez-sens\u00f3w. Lektura \u201eZagadek bytu\u201d daje dobre poj\u0119cie w kwestii mro\u017ckowskiej formu\u0142y absurdeum<\/i> \u2013 \u017cadn\u0105 miar\u0105 nie jest to toporne, plebejskie definiowanie \u201emro\u017ckiem\u201d ka\u017cdej bzdury czy dewiacji na drodze rzeczywisto\u015bci. Mam nadziej\u0119, \u017ce zrozumia\u0142 to ka\u017cdy \u015brednio rozgarni\u0119ty uczniak gimnazjalny, kt\u00f3ry analizowa\u0142 \u201eWesele w Atomicach\u201d oraz usi\u0142owa\u0142 poj\u0105\u0107 i oswoi\u0107 z\u0142o\u017con\u0105 symbolik\u0119 figury Ba\u0144bu\u0142y, kt\u00f3ry sam jeden konwencjonalnie r\u017cn\u0105\u0142 no\u017cem…<\/p>\n

Lektura \u201eZagadek bytu\u201d to przede wszystkim \u2013 poza \u0107wiczeniem metaforycznym \u2013 nieustaj\u0105ca przyjemno\u015b\u0107 i nieoczekiwana terapia wstrz\u0105sowa dla tych, kt\u00f3rzy ulegli literaturze brutalizm\u00f3w i parali\u017cuj\u0105cej dos\u0142owno\u015bci \u2013 z jej postmodernistycznym be\u0142kotem. Dla odzyskania r\u00f3wnowagi czytajcie (sk\u0105din\u0105d moje ulubione…) opowiadanko \u201eTen, kt\u00f3ry spada\u201d i spr\u00f3bujcie imaginacyjnie potowarzyszy\u0107 jego bohaterowi \u2013 ale z w\u0142asnymi my\u015blami, u\u0142udami, konwencjami. Powodzenia w tym locie-nielocie…<\/p>\n

Tomasz Sas <\/strong>
(14 08 2023)<\/strong><\/p>\n

PS. Do wydawcy jedna pretensja (cho\u0107 rozumiem motywacj\u0119): w takich zbiorkach chyba wypada opatrzy\u0107 teksty datowaniami i proweniencjami edytorskimi. Nic by si\u0119 nie sta\u0142o… Rozumiem, \u017ce ideowy zamys\u0142 stworzenia zbioru jednorodnego, integralnego i eleganckiego k\u0142\u00f3ci\u0142 si\u0119 nieco z postulatem wyposa\u017cenia tekst\u00f3w w szcz\u0105tkow\u0105 cho\u0107by aparatur\u0119 krytyczn\u0105 (a datowanie do niej nale\u017cy…), ale czasem warto \u2013 i tu mamy chyba taki przypadek \u2013 odst\u0105pi\u0107 od kanon\u00f3w poprawno\u015bci ideologicznej i da\u0107 szans\u0119 badaczom \u2013 amatorom… TS.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

S\u0142awomir Mro\u017cek\u00a0 Zagadki bytu Wydawnictwo Noir sur Blanc, Warszawa 2023 Rekomendacja: 5\/7 Ocena ok\u0142adki: 3\/5 …nie wiedzia\u0142em nawet, \u017ce spadam Mro\u017cek nie jest tylko pisarzem polskim \u2013 jednym z wielu, cho\u0107 niew\u0105tpliwie czo\u0142owym (na pewno mieszcz\u0105cym si\u0119 w pierwszej dwudziestce, od Kochanowskiego po Tokarczuk) i dla wielu wa\u017cnym, najwa\u017cniejszym. Wszelako \u017cadnemu z tych dwudziestu autor\u00f3w p\u0142ci obojga nie zosta\u0142 nadany tak szeroki przywilej istnienia symbolicznego w kulturowym zasobie polszczyzny, zrozumia\u0142ego chyba dla wszystkich, kt\u00f3rzy polskim pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 jako j\u0119zykiem rodzinnym, w nim odbyli edukacj\u0119 i nim si\u0119 wspieraj\u0105c, posiedli pewne podstawowe kompetencje intelektualne tudzie\u017c emocjonalne. Inaczej m\u00f3wi\u0105c: zapasy swej wiedzy indywidualnej i spo\u0142ecznej zrobili po polsku. Po drodze te\u017c je w tym j\u0119zyku uzupe\u0142niali. Wi\u0119c czym jest Mro\u017cek? To symbol, pojemna metafora, epitet zast\u0119pczy, definiuj\u0105cy co\u015b takiego… Ale co? Mro\u017cek to skr\u00f3t intelektualny, w zasadzie synonimicznie r\u00f3wnowa\u017cny ze s\u0142owem \u201eabsurd\u201d. Ale nie ze wszystkim… Prawie. Bo mo\u017cliwe do wyobra\u017cenia zakresy znaczeniowe \u201eMro\u017cka\u201d i \u201eabsurdu\u201d nie ca\u0142kiem si\u0119 pokrywaj\u0105. Absurdy maj\u0105 bowiem swoje toporne, chamskie, prostackie i pospolite desygnaty. Ale gdy m\u00f3wimy, \u017ce \u201eto co\u015b to czysty Mro\u017cek\u201d albo \u201eMro\u017cek by tego nie wymy\u015bli\u0142\u201d b\u0105d\u017a \u201esytuacja jak z Mro\u017cka\u201d – cz\u0119sto mamy na my\u015bli okoliczno\u015bci i zdarzenia bardziej wyrafinowane, wysublimowane czy…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":4246,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[437,16],"tags":[198],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4244"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4244"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4244\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4407,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4244\/revisions\/4407"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4246"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4244"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4244"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4244"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}