{"id":4205,"date":"2023-07-26T18:23:07","date_gmt":"2023-07-26T16:23:07","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=4205"},"modified":"2023-10-05T17:28:31","modified_gmt":"2023-10-05T15:28:31","slug":"wiersze-wszystkie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2023\/07\/26\/wiersze-wszystkie\/","title":{"rendered":"Wiersze wszystkie"},"content":{"rendered":"\n

Wis\u0142awa Szymborska\u00a0<\/strong><\/h3>\n

\"\"<\/p>\n


Wiersze wszystkie <\/strong>

Wydawnictwo Znak, Krak\u00f3w 2023<\/strong><\/h3>\n

Rekomendacja: 6\/7 <\/strong><\/span>
Ocena ok\u0142adki: 4\/5<\/strong><\/span><\/p>\n

Nic dwa razy si\u0119 nie zdarza…<\/u><\/strong><\/span><\/h2>\n

…i nie zdarzy. Z tej przyczyny
zrodzili\u015bmy si\u0119 bez wprawy
i pomrzemy bez rutyny.<\/i><\/p>\n

(pocz\u0105tek wiersza z 1955 roku,
dwa lata p\u00f3\u017aniej zamieszczonego
w tomie \u201eWo\u0142anie do Yeti\u201d)<\/b><\/p>\n

Wiersze s\u0105 wszystkie, a nawet wi\u0119cej! Wydawcom, redaktorom i sporemu t\u0142umkowi zaanga\u017cowanych filolog\u00f3w przydarzy\u0142 si\u0119 bowiem casus jeden na tysi\u0105c, mo\u017ce na sto tysi\u0119cy albo milion zgo\u0142a, a w istocie swej (niezale\u017cnie od cz\u0119stotliwo\u015bci i rozmiar\u00f3w wspomnianej proporcji) w\u0142a\u015bciwie nieprawdopodobny. Przy edycji \u201ewszystkich\u201d dzie\u0142 zebranych zas\u0142uguj\u0105cych na takie pomniki autor\u00f3w zdarzaj\u0105 si\u0119 na og\u00f3\u0142 pomini\u0119cia, zagubienia (przewa\u017cnie jakich\u015b juvenili\u00f3w<\/i>) czy klasyczne \u201eniedoliczenia si\u0119\u201d. Wydawcy si\u0119 kajaj\u0105, obiecuj\u0105 solennie braki i opustki naprawi\u0107 w kolejnych edycjach (czasem nawet si\u0119 wywi\u0105zuj\u0105). Tymczasem tutaj dosz\u0142o do ekscesu na odwyrtk\u0119: pierwsza edycja \u201eWierszy wszystkich\u201d noblistki Szymborskiej dotkni\u0119ta jest niezwykle rzadkim b\u0142\u0119dem, co do istoty jednak szalenie podobnym \u2013 tylko a rebours<\/i>… W \u201eWierszach wszystkich\u201d s\u0105 wiersze wszystkie plus. Bo jeden na pewno \u2013 co ustalono ponad wszelk\u0105 w\u0105tpliwo\u015b\u0107 \u2013 nie jest autorstwa poetki.<\/p>\n

Tak si\u0119 zdarzy\u0142o niefortunnie w efekcie nadmiaru, wr\u0119cz kumulacji nie ca\u0142kiem zdrowych emocji, towarzysz\u0105cych ca\u0142o\u017cyciowemu dzie\u0142u poetki. Osobliwie w epoce ju\u017c post-noblowskiej. Kto\u015b nawet zaaran\u017cowa\u0142 konkurs na najudatniejsz\u0105 imitacj\u0119 \u201ewiersza Szymborskiej\u201d. Dacie wiar\u0119? W czasopi\u015bmie kulturalnym i poniek\u0105d bran\u017cowym? W 1990 roku? To doprawdy wyuzdana patologia \u2013 promowa\u0107 na\u015bladowc\u00f3w, fa\u0142szerzy, plagiator\u00f3w. Po co? Dla zabawy? Dowcip to mia\u0142 by\u0107 primaaprilisowy? Jak by\u0142o, tak by\u0142o \u2013 a \u017ce by\u0142o g\u0142upio, czyli jak zwykle w Polsce, to ju\u017c oczywista oczywisto\u015b\u0107. G\u0142upota jest bowiem nieod\u0142\u0105czn\u0105 towarzyszk\u0105 chucpy, gleb\u0105, na kt\u00f3rej chucpa wyrasta \u2013 nawet bez specjalnych zabieg\u00f3w piel\u0119gnacyjnych (krom podlewania \u2013 mikstur\u0105 samozachwytu). W ka\u017cdym razie pomieszczony na stronie 699, w dziale \u201eWiersze rozproszone\u201d, rzekomo odnaleziony przez gorliwych redaktor\u00f3w-zbieraczy utw\u00f3r, zatytu\u0142owany \u201ePrzerwana opowie\u015b\u0107\u201d (Na odej\u015bcie \u015bwiata \/ nie jeste\u015bmy nigdy gotowi.<\/i>) nie jest wierszem Wis\u0142awy Szymborskiej. Szczeg\u00f3\u0142y identyfikacyjne (na przyk\u0142ad nazwisko owego wyr\u00f3\u017cnionego imitatora-zuchwalca) oraz inne koordynaty lito\u015bciwie sobie darujemy. Ale je\u015bli kto\u015b koniecznie chce je pozna\u0107, niech pyta Rusinka…<\/p>\n

Ekscesu tego dopuszczono si\u0119 ponad trzydzie\u015bci lat temu, gdy takie numery robi\u0142o si\u0119 r\u0119cznie i na piechot\u0119. Tym wi\u0119ksza zreszt\u0105 chwa\u0142a dla autora, kt\u00f3ry tak udatnie nabra\u0142 nad\u0119tych \u201especjalist\u00f3w\u201d. Ale wyobra\u017acie sobie, \u017ce dzi\u015b kto\u015b wpada na podobny koncept i karmi chatbota wierszami wszystkimi poetki, dodaj\u0105c liczne teksty krytyczno-literackie i naukowe, doktoraty, biografie i wspomnienia \u2013 a potem ka\u017ce sztucznej inteligencji \u201ezaimitowa\u0107\u201d wiersz poetki. Na co sztuczna inteligencja z przek\u0105sem zaprawionym ironi\u0105 i poczuciem wy\u017cszo\u015bci rzuca pytaniem zwrotnym: TYLKO JEDEN? Jeste\u015bcie na to gotowi? Bo ja nie…<\/p>\n

Wiersze wszystkie, kompletnie wszystkie, zebrane w jednym tomie, to ten typ pomnika, kt\u00f3ry narody rzadko funduj\u0105 swoim poetom. Ale w kwestii Szymborskiej \u017cadnych w\u0105tpliwo\u015bci by\u0107 nie mo\u017ce \u2013 to klasyk, wielko\u015bci\u0105 przewy\u017cszaj\u0105cy wszystkich wierszopis\u00f3w swego pokolenia i kilku pokole\u0144 s\u0105siednich \u2013 nawet zsumowanych. A do tego klasyk wcale nie pomnikowy, nie spetryfikowany. Czczony wprawdzie, ale wci\u0105\u017c u\u017cywany. Nie od \u015bwi\u0119ta lub jako fantom-strzyga egzaminacyjna w szko\u0142ach \u2013 lecz w codziennej praktyce, na estradzie, w publicystyce, w dialogach, na ulicy bez ma\u0142a. Bo jej wiersze to wiersze-towarzysze \u2013 obecne, wsp\u00f3\u0142uczestnicz\u0105ce, podr\u0119czne. No, mo\u017ce nie wszystkie, mo\u017ce nie te juvenilia<\/i> okoliczno\u015bciowe \u2013 ale wi\u0119kszo\u015b\u0107 tak… Bo to nie jest poezja od\u015bwi\u0119tna \u017cadn\u0105 miar\u0105; mo\u017ce niekt\u00f3re wiersze chcia\u0142yby takie by\u0107, ale genealogie staj\u0105 na przek\u00f3r: szare ubranka, polne kwiaty, \u017curek codzienny, troch\u0119 mi\u0142o\u015bci w torbie na zakupy, jaka\u015b muzyka w tle, sp\u0142owia\u0142e dekoracje, niesforne metafory, \u015blady na piasku, zgubione parasolki, zasuszone li\u015bcie w tomie norwidowym, wielkie nadzieje od\u0142o\u017cone na p\u00f3\u017aniej \u2013 i te cienie, rozsypuj\u0105ce si\u0119 pod byle dotkni\u0119ciem… I ten szept: by\u0142e\u015b, jeste\u015b, b\u0119dziesz. Tylko nie p\u0142acz. S\u0142uchaj, czytaj, kochaj, krzycz, zrozum, za\u015bpiewaj.<\/p>\n

Dla czytaj\u0105cych \u2013 ju\u017c to z potrzeby emocji, ju\u017c to \u201eprzez rozum\u201d – poezja to dar; bywa: niezas\u0142u\u017cony. A dla wi\u0119kszo\u015bci – nieoczekiwany, niezrozumia\u0142y, niepotrzebny. Zdarza si\u0119 i tak. S\u0105 w dziejach, w \u017cyciu narod\u00f3w (tylko niekt\u00f3rych \u2013 dodajmy dla porz\u0105dku) czasy, w kt\u00f3rych populacja pisz\u0105cych i publikuj\u0105cych wiersze (czyli poet\u00f3w w sensie \u015bcis\u0142ym, nale\u017c\u0105cych do cechu) wi\u0119ksza bywa ni\u017c grono czytelnik\u00f3w poezji. Przerysowany, wyolbrzymiony paradoks \u2013 powiecie. By\u0107 mo\u017ce \u2013 ale ilustruj\u0105cy trend niezajmowania si\u0119 poezj\u0105 jako czym\u015b zbytkownym, zb\u0119dnym, niepoj\u0119tym, pozbawionym wymiernych korzy\u015bci czy zgo\u0142a podejrzanym ideologicznie. Oczywi\u015bcie dotyczy to poezji wolnej, niepodleg\u0142ej. Gdy takowa s\u0142u\u017cy w\u0142adzy i j\u0105 wychwala, to w spos\u00f3b oczywisty jest uprzywilejowana. Ale czy czytana? Tak na co dzie\u0144, spontanicznie? Przypuszczam, \u017ce w\u0105tpi\u0119…<\/p>\n

Natomiast poezja Szymborskiej osi\u0105gn\u0119\u0142a ca\u0142kiem inny status. To poezja uczestnicz\u0105ca w \u017cyciu codziennym Polak\u00f3w, odbijaj\u0105ca si\u0119 w zbiorowej i indywidualnej \u015bwiadomo\u015bci, przenikliwa jak p\u0142omie\u0144 \u015bwiecy, z nag\u0142a nabieraj\u0105cy mocy laserowego rozb\u0142ysku. Dotycz\u0105ca i dotykaj\u0105ca, dotkliwa i profetyczna, \u0142agodz\u0105ca i prostuj\u0105ca, skrywaj\u0105ca i t\u0142umacz\u0105ca… Podtrzymuj\u0105ca oddech i zawracaj\u0105ca sny, porz\u0105dkuj\u0105ca argumenty – ale nie oceniaj\u0105ca. Potoczna, lecz \u017cadn\u0105 miar\u0105 nie-pospolita. Ma\u0142pie stado, bandarlog grafoma\u0144skich poetoid\u00f3w, poetozaur\u00f3w, poetodont\u00f3w i wierszopteryx\u00f3w, cho\u0107by cudem jakim\u015b wgramoli\u0142o si\u0119 na Parnas i tam si\u0119 epicko zesra\u0142o stukrotnie, ody p\u0142odz\u0105c do wszystkich \u015bwi\u0119tych po kolei, takiego statusu nigdy nie dozna \u2013 nawet z daleka.<\/p>\n

Owszem \u2013 poezja Szymborskiej (a w rozumieniu \u015bcis\u0142ym – nie sama poezja w sensie: wiersze i ich interpretacje, ale poezja jako zbiorcza figura symboliczna, funkcjonuj\u0105ca spo\u0142ecznie w odbiorze czytelniczym), osobliwie po Noblu, j\u0119\u0142a niebezpiecznie ze\u015blizgiwa\u0107 si\u0119 ku ornamentyce i estetyce makatki, stawa\u0142a si\u0119 liczmanem \u2013 ale ostatecznie opar\u0142a si\u0119 barbaryzacji znacze\u0144 i zosta\u0142a na swoim miejscu. Na szcz\u0119\u015bcie nie dosz\u0142o (cho\u0107 intensywne pr\u00f3by trwa\u0142y i nadal trwaj\u0105) do swojskiej pauperyzacji mentalnej w stylu \u2013 nasza Wisia kochana… Bo wiersze to jednak nie fast-food. Nie potrzeba poezji u\u015bwi\u0119tnia\u0107, ale i nie mo\u017cna trywializowa\u0107, spoufala\u0107 si\u0119. U\u017cywa\u0107, lecz nie nadu\u017cywa\u0107. Obcowanie z poezj\u0105 od niczego z\u0142ego nie chroni, niczemu alibi nie daje. Ale ma potencjaln\u0105 moc robienia szcz\u0119\u015bcia, ulepszania tego i owego. Czego konkretnie? Tego nie wiadomo. Szymborska chyba te\u017c nie wiedzia\u0142a, co jej wiersze robi\u0105. Pisa\u0142a i zostawia\u0142a samopas, na zimnie, w ma\u0142o \u017cyczliwym otoczeniu. Niech si\u0119 broni\u0105, je\u015bli potrafi\u0105. Niech atakuj\u0105, je\u015bli starczy im si\u0142…<\/p>\n

Potrafi\u0142y, si\u0142y mia\u0142y. Wiersz w wiersz, tomik przy tomiku \u2013 tyralier\u0105 niespieszn\u0105, po kilku dekadach natarcia, wzi\u0119\u0142y nam serca i umys\u0142y w niewol\u0119. Nie wszystkim oczywi\u015bcie \u2013 ale, c\u00f3\u017c za paradoks, znakomita wi\u0119kszo\u015b\u0107 gotowa jest przyzna\u0107, \u017ce dali si\u0119 wierszom tym sp\u0119ta\u0107 i osaczy\u0107. Cho\u0107 mo\u017ce to tylko poza, mimikra post-Noblowska. Ale niemniej liczni poszli w niewol\u0119 prawdziwie i to oni nap\u0119dzaj\u0105 szymborski rynek \u2013 kupuj\u0105, czytaj\u0105, dysputy wiod\u0105. Dzi\u015b i jeszcze d\u0142ugo, jak mniemam z nadziej\u0105. Czemu? Bo to wiersze bliskie; ich podmioty liryczne obchodz\u0105 poetk\u0119, zaciekawiaj\u0105, smuc\u0105, niepokoj\u0105. Innymi s\u0142owy \u2013 jeste\u015bmy w nich, wi\u0119c musz\u0105 nas dra\u017cni\u0107. Poetka to w\u0142a\u015bnie nas bada, poznaje, nawierca, pobiera pr\u00f3bki, rozbija na atomy, pisze protoko\u0142y z auskultacji i przes\u0142ucha\u0144… Taki mia\u0142a zaw\u00f3d: rozgl\u0105da\u0107 si\u0119, stawia\u0107 pytania, poszukiwa\u0107 odpowiedzi. Cerowa\u0107 i wycina\u0107, ostrzega\u0107, podpowiada\u0107. Akompaniowa\u0107.<\/p>\n

Gruby tom z tego powsta\u0142. Ale gdybym mia\u0142 z niego wybra\u0107 jeden wiersz dla siebie na d\u0142ug\u0105 drog\u0119 przez \u015bwiat – to ten, \u017ce nic dwa razy si\u0119 nie zdarza. Oczywista oczywisto\u015b\u0107, cho\u0107 znam takich, kt\u00f3rzy licz\u0105 na powt\u00f3rki, na resety, na \u201edrugie szanse\u201d. Nie ma tak dobrze \u2013 poetka zadekretowa\u0142a alert intelektualny dla \u0142atwowiernych wyznawc\u00f3w fa\u0142szywych prorok\u00f3w. A poniewa\u017c jest to wiersz par excellence<\/i> o mi\u0142o\u015bci \u2013 to poetka uprasza, by r\u00f3\u017cnic nie szuka\u0107, bo \u201e(…) r\u00f3\u017cnimy si\u0119 od siebie, \/ jak dwie krople czystej wody.<\/i>\u201d Kocha\u0107 bez wzgl\u0119du na wszystko… Dlaczego akurat ten wiersz? Przecie\u017c przeczyta\u0142em prawie wszystkie – a s\u0105 tam lepsze, bardziej znane, bardziej dono\u015bne. To prawda \u2013 ale tylko z tym wsp\u00f3\u0142brzmi\u0119 od zawsze.<\/p>\n

Tomasz Sas<\/strong>
(26 07 2023)<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wis\u0142awa Szymborska\u00a0 Wiersze wszystkie Wydawnictwo Znak, Krak\u00f3w 2023 Rekomendacja: 6\/7 Ocena ok\u0142adki: 4\/5 Nic dwa razy si\u0119 nie zdarza… …i nie zdarzy. Z tej przyczynyzrodzili\u015bmy si\u0119 bez wprawyi pomrzemy bez rutyny. (pocz\u0105tek wiersza z 1955 roku, dwa lata p\u00f3\u017aniej zamieszczonegow tomie \u201eWo\u0142anie do Yeti\u201d) Wiersze s\u0105 wszystkie, a nawet wi\u0119cej! Wydawcom, redaktorom i sporemu t\u0142umkowi zaanga\u017cowanych filolog\u00f3w przydarzy\u0142 si\u0119 bowiem casus jeden na tysi\u0105c, mo\u017ce na sto tysi\u0119cy albo milion zgo\u0142a, a w istocie swej (niezale\u017cnie od cz\u0119stotliwo\u015bci i rozmiar\u00f3w wspomnianej proporcji) w\u0142a\u015bciwie nieprawdopodobny. Przy edycji \u201ewszystkich\u201d dzie\u0142 zebranych zas\u0142uguj\u0105cych na takie pomniki autor\u00f3w zdarzaj\u0105 si\u0119 na og\u00f3\u0142 pomini\u0119cia, zagubienia (przewa\u017cnie jakich\u015b juvenili\u00f3w) czy klasyczne \u201eniedoliczenia si\u0119\u201d. Wydawcy si\u0119 kajaj\u0105, obiecuj\u0105 solennie braki i opustki naprawi\u0107 w kolejnych edycjach (czasem nawet si\u0119 wywi\u0105zuj\u0105). Tymczasem tutaj dosz\u0142o do ekscesu na odwyrtk\u0119: pierwsza edycja \u201eWierszy wszystkich\u201d noblistki Szymborskiej dotkni\u0119ta jest niezwykle rzadkim b\u0142\u0119dem, co do istoty jednak szalenie podobnym \u2013 tylko a rebours… W \u201eWierszach wszystkich\u201d s\u0105 wiersze wszystkie plus. Bo jeden na pewno \u2013 co ustalono ponad wszelk\u0105 w\u0105tpliwo\u015b\u0107 \u2013 nie jest autorstwa poetki. Tak si\u0119 zdarzy\u0142o niefortunnie w efekcie nadmiaru, wr\u0119cz kumulacji nie ca\u0142kiem zdrowych emocji, towarzysz\u0105cych ca\u0142o\u017cyciowemu dzie\u0142u poetki. Osobliwie w epoce ju\u017c post-noblowskiej. Kto\u015b nawet zaaran\u017cowa\u0142 konkurs na…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":4207,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[210],"tags":[432],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4205"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4205"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4205\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4340,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4205\/revisions\/4340"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4207"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4205"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4205"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4205"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}