{"id":4193,"date":"2023-07-19T18:20:02","date_gmt":"2023-07-19T16:20:02","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=4193"},"modified":"2023-09-05T17:40:36","modified_gmt":"2023-09-05T15:40:36","slug":"pasazer","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2023\/07\/19\/pasazer\/","title":{"rendered":"Pasa\u017cer"},"content":{"rendered":"\n

Cormac McCarthy\u00a0<\/strong><\/h3>\n

\"\"<\/p>\n


Pasa\u017cer <\/strong>
Prze\u0142o\u017cy\u0142 Robert Sud\u00f3\u0142 <\/strong>
Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2023<\/strong><\/h3>\n

Rekomendacja: 5\/7 <\/strong><\/span>
Ocena ok\u0142adki: 4\/5<\/strong><\/span><\/p>\n

Wielka sk\u0142adanka<\/u><\/strong><\/span><\/h2>\n

Przeczytali\u015bcie ju\u017c \u201eStell\u0119 Maris\u201d? Niedawno? Czyli jeste\u015bcie nie tylko gotowi na lektur\u0119 \u201ePasa\u017cera\u201d – jeste\u015bcie przygotowani do lektury \u201ePasa\u017cera\u201d. R\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy \u201egotowy\u201d a \u201eprzygotowany\u201d jest chyba jasna… Ale dla pewno\u015bci napomkn\u0119, \u017ce gotowy to tyle, co ostrze\u017cony emocjonalnie, a przygotowany \u2013 wyposa\u017cony w narz\u0119dzia intelektualne, umo\u017cliwiaj\u0105ce czytanie ze zrozumieniem. Wi\u0119c rozumiecie, \u017ce to nie to samo… Gdy dobiegli\u015bcie do ko\u0144ca \u201eStelli Maris\u201d, poczuli\u015bcie co\u015b w rodzaju rozczarowania, nieprawda\u017c? Bo to si\u0119 satysfakcjonuj\u0105co nie ko\u0144czy. Znaczy \u2013 w og\u00f3le si\u0119 nie ko\u0144czy. Znaczy \u2013 ko\u0144czy, ale jako\u015b tak byle jak. Nie do przyj\u0119cia. Alicia Western \u2013 pacjentka, matematyczka, skrzypaczka, schizofreniczka, anorektyczka \u2013 znika. Na w\u0142asnych warunkach \u2013 do ko\u0144ca tej narracji, ca\u0142y czas jest pytaniem i zarazem odpowiedzi\u0105. Oraz zapowiedzi\u0105. Czego? Bo na pewno nie akcji – je\u015bli to w og\u00f3le mo\u017cna nazwa\u0107 akcj\u0105 w klasycznym rozumieniu. Narracja (w sensie umiarkowanym, bez entuzjazmu) Alicii Western w \u201eStelli…\u201d jest teraz (gdy zaczynacie lektur\u0119 \u201ePasa\u017cera\u201d) raczej zapowiedzi\u0105 innej historii, opisanej w innej ksi\u0105\u017cce. I ten fakt nadaje dodatkowych znacze\u0144 s\u0142owu \u201ekomplementarno\u015b\u0107\u201d. Zamys\u0142 McCarthy’ego wydaje si\u0119 do\u015b\u0107 przewrotny, nieoczywisty i nawet zgo\u0142a \u0142obuzerski \u2013 napisa\u0107 (bez napomknienia, \u017ce s\u0105 cz\u0119\u015bciami jednej ca\u0142o\u015bci) dwie ksi\u0105\u017cki, kt\u00f3re bez siebie nawzajem istniej\u0105 wprawdzie w sensie fizycznym, ale intelektualnym \u2013 na pewno nie… Mimo tej osobliwej symbiozy zdecydowanie s\u0105 inne \u2013 formalnie i metafizycznie, ale historia przez nie opowiedziana jest jedna.<\/p>\n

Bob i Alicia, Alicia i Bob… Z jednego ojca, z jednej matki. Brat i siostra. O siostrze wiecie ju\u017c prawie wszystko \u2013 o bracie prawie nic, poza tym, \u017ce by\u0142 kierowc\u0105 wy\u015bcigowym w Europie, studiowa\u0142 fizyk\u0119. I bardzo si\u0119 z siostr\u0105 kochali. I nie by\u0142a to mi\u0142o\u015b\u0107 symboliczna, platoniczna \u2013 jak mi\u0119dzy rodze\u0144stwem si\u0119 zdarza. To by\u0142 kawa\u0142 emocjonalnego zwi\u0105zku, kazirodczego jak si\u0119 patrzy. Zwi\u0105zku, kt\u00f3ry trwa\u0142 i trwa\u0142 na przek\u00f3r. Gdy droga Alicii dobiega\u0142a ko\u0144ca (w zak\u0142adzie Stella Maris zreszt\u0105…), dziewczyna nie wiedzia\u0142a nawet, czy ukochany-brat jeszcze \u017cyje; le\u017ca\u0142 bowiem w \u015bpi\u0105czce we W\u0142oszech po wypadku samochodowym. Obudzi\u0142 si\u0119 po kilku latach i nadal j\u0105 kocha\u0142. Nie wr\u00f3ci\u0142 do wy\u015bcig\u00f3w ani do fizyki \u2013 zosta\u0142 natomiast zawodowym nurkiem i zaczepi\u0142 si\u0119 w firmie oferuj\u0105cej najwy\u017cszej jako\u015bci roboty podwodne. Takim go zastajemy w incipicie<\/i> \u201ePasa\u017cera\u201d: z kumplem Nafciarzem nurkuj\u0105 do wraku niewielkiego odrzutowca, kt\u00f3ry w nieznanych okoliczno\u015bciach spocz\u0105\u0142 na dnie morskim gdzie\u015b w pobli\u017cu Nowego Orleanu i Delty \u2013 do\u015b\u0107 p\u0142ytko i bez widocznych uszkodze\u0144 (poza brakiem torby pilota, panelu nawigacyjnego w kokpicie i by\u0107 mo\u017ce jednego cz\u0142owieka na pok\u0142adzie…); zw\u0142oki pilot\u00f3w i pasa\u017cer\u00f3w wci\u0105\u017c tkwi\u0142y w kad\u0142ubie, przepisowo przypi\u0119te pasami…<\/p>\n

To jest niez\u0142y pocz\u0105tek. Mo\u017cna z niego rozwin\u0105\u0107 kawa\u0142 przyzwoitego thrillera sensacyjnego: szpiegowskiego, kryminalno-mafijnego, technologicznego, a nawet science fiction typu wizyta Obcych. Jak u Clancy’ego, Cusslera, Pattersona czy Grishama, a nawet Harrisa b\u0105d\u017a Kinga. Ale to jest Cormac McCarthy… Jemu taki thrillerowaty pocz\u0105tek rozwija si\u0119 w klasyczn\u0105 powie\u015b\u0107 drogi, b\u0119d\u0105c\u0105 w istocie powie\u015bci\u0105 ucieczki. Ucieczki przed czym? A, to ju\u017c jak sobie chcecie \u2013 przed odpowiedzialno\u015bci\u0105, przed opresj\u0105, przed \u017cyciem, przed mi\u0142o\u015bci\u0105, przed wspomnieniami, przed cieniami, przed prac\u0105 m\u00f3zgu… Bobby Western musi znikn\u0105\u0107 z celownika. Czy to wa\u017cne, kto do niego celuje? Bobby wie \u2013 ca\u0142y \u015bwiat do niego celuje. Poczynaj\u0105c od federalnych, kt\u00f3rzy mieli do niego par\u0119 pyta\u0144 w zwi\u0105zku z eksploracj\u0105 kad\u0142uba samolotu na dnie zatoki w Luizjanie. Poczynaj\u0105c od agent\u00f3w skarb\u00f3wki, kt\u00f3ra zablokowa\u0142a konta Bobby’ego i skonfiskowa\u0142a jego maserati bor\u0119 z rocznika 73. Ale to by\u0142y drobne niedogodno\u015bci \u2013 idzie o to, jak znikn\u0105\u0107 z celownika, kt\u00f3rego pier\u015bcienie regulowa\u0142 on sam? On \u2013 starszy brat, kt\u00f3ry mia\u0142 uwa\u017ca\u0107, ale si\u0119 nie wywi\u0105za\u0142. Nadal uwa\u017ca, \u017ce \u015bmier\u0107 siostry go obci\u0105\u017ca. I zamierza z tym \u017cy\u0107 tak d\u0142ugo, jak si\u0119 da \u2013 \u017cadnych skr\u00f3t\u00f3w, nich si\u0119 miara wype\u0142ni. W pustkowiach Idaho, w barach Nowego Orleanu, na \u015br\u00f3dziemnomorskiej wysepce Formentera. Wystarczy czeka\u0107 i t\u0119skni\u0107…<\/p>\n

Wykreowany przez McCarthy’ego bohater ma w\u0142a\u015bciwo\u015bci nieco nadnaturalne. Przede wszystkim po ojcu jest fizykiem \u2013 kompetentnym (cho\u0107 nie na tyle, by zosta\u0107 zawodowcem w za\u0142odze jakiego\u015b wielkiego laboratorium typu CERN lub czo\u0142owego uniwersytetu) i poj\u0119tnym. Dzi\u0119ki zdeponowanym przez dziadk\u00f3w w \u201ebanku ziemskim\u201d (czyli zakopanym w piwnicy) z\u0142otym dwudziestodolar\u00f3wkom w stanie menniczym i w ilo\u015bciach przewy\u017cszaj\u0105cych niejeden skarb pirat\u00f3w Bobby realizuje zamys\u0142 zostania kierowc\u0105 wy\u015bcigowym, potem wykonuje fach nurka g\u0142\u0119binowego \u2013 pozostaj\u0105c niezmiennie wolnym d\u017centelmenem o nieustalonych, aczkolwiek wystarczaj\u0105cych \u017ar\u00f3d\u0142ach dochod\u00f3w tudzie\u017c o znacznych zasobach intelektualnych z rozmaitych dziedzin, zasobach wystarczaj\u0105cych do samodzielnego rozumienia \u015bwiata w ka\u017cdym momencie, gdy potrzeba tego rozumienia staje si\u0119 konieczno\u015bci\u0105. Innymi s\u0142owy: McCarthy kreuje posta\u0107 dobrze uzbrojon\u0105 wobec wyzwa\u0144, jakie obmy\u015bli\u0142 sobie, by je przed swym bohaterem postawi\u0107. I zobaczymy, co z tego wyjdzie w toku narracji…<\/p>\n

Bobby Western jest figur\u0105 przystosowan\u0105 przez autora-animatora do radzenia sobie z rzeczywisto\u015bci\u0105. Potrafi survivalowo prze\u017cy\u0107 zim\u0119 gdzie\u015b w interiorze Idaho, umie prowadzi\u0107 d\u0142ugie dialogi o dylematach wsp\u00f3\u0142czesnej fizyki i r\u00f3wnie efektywnie dogadywa\u0107 si\u0119 o zagadkach \u017cycia i filozofii z pacjentami psychiatryka. Ma kumpli i kobiety, kt\u00f3re go kochaj\u0105. A jednocze\u015bnie jest wi\u0119\u017aniem strace\u0144czej mi\u0142o\u015bci do zmar\u0142ej przed laty siostry \u2013 najpi\u0119kniejszej i najm\u0105drzejszej kobiety na Ziemi. Sytuacja w kt\u00f3rej si\u0119 znalaz\u0142, jest tylko nieznaczn\u0105 osobliwo\u015bci\u0105, zmarszczk\u0105, zak\u0142\u00f3ceniem g\u0142adkiej, rozci\u0105gliwej struktury czasoprzestrzeni. A jednak – gdyby jaki\u015b Stra\u017cnik Galaktyki musia\u0142 Matce Naturze zaraportowa\u0107 stan Westerna \u2013 u\u017cy\u0142by czego\u015b zwi\u0119z\u0142ego, czego\u015b w rodzaju has\u0142a SNAFU (situation normal, all fucked up…)<\/i>, opisuj\u0105cego chaos jako co\u015b zwyczajnego, oswojonego. W zamy\u015ble McCarthy’ego nadmiarowo\u015b\u0107, niezwyk\u0142o\u015b\u0107 Westerna po prostu marnuje si\u0119, zdominowana przez wyznaczon\u0105 mu rol\u0119 wiecznego, platonicznego kochanka, zmierzaj\u0105cego ku zatraceniu. Symbolicznym, egzystencjalnym \u201epowidokiem\u201d tej autodestrukcji jest menelska wegetacja Bobby’ego na wyspie Formentera. Ta mniejsza s\u0105siadka Ibizy, sk\u0142adaj\u0105ca si\u0119 z pla\u017c i owczo-kozich pastwisk, poza tym pusta i pozbawiona klasycznej \u015br\u00f3dziemnomorskiej infrastruktury turystycznej, to idealne schronisko dla osobliwych uciekinier\u00f3w i dewiant\u00f3w. Ma\u0142o komu chce si\u0119 tam pyta\u0107 kogokolwiek o cokolwiek, winko w bodegach to cienkusz (ale akceptowalny), klimat ciep\u0142y i morski (zim\u0105 sztormy i deszcze), ma\u0142o miejsca, by bezpiecznie \u017cy\u0107 pod dachem. Bobby na przyk\u0142ad zakotwiczy\u0142 w na po\u0142y zrujnowanym wiatraku \u2013 poz tym wyspa oferuje jeszcze jakie\u015b zapadaj\u0105ce si\u0119 stod\u00f3\u0142ki i puste stajnie po mu\u0142ach i os\u0142ach; spa\u0107 i tak trzeba pod brezentow\u0105 p\u0142acht\u0105, by unikn\u0105\u0107 kontaktu z kroplami deszczu i \u201ebombardowaniem\u201d sraj\u0105cego ptactwa. W sam raz dla fizyka, nurka, kierowcy wy\u015bcigowego i nieszcz\u0119\u015bliwego kochanka, szukaj\u0105cego adekwatnych, komplementarnych dekoracji dla swego wyimaginowanego ko\u0144ca…<\/p>\n

Zadajmy sobie zatem na fina\u0142 pytanie \u2013 co to ma wsp\u00f3lnego z WPA (Wielk\u0105 Powie\u015bci\u0105 Ameryka\u0144sk\u0105), tak niecierpliwie od lat wygl\u0105dan\u0105? Na pierwszy rzut oka niby nic. Ale je\u015bli tamta czytaj\u0105ca publiczno\u015b\u0107 tak potrzebuje WPA, to zr\u00f3bmy male\u0144k\u0105 sugesti\u0119 tak\u0105… We\u017acie sobie obie powie\u015bci Cormaca McCarthy’ego – \u201eStell\u0119 Maris\u201d i \u201ePasa\u017cera\u201d – z\u0142\u00f3\u017ccie do kupy i przyjrzyjcie si\u0119 tej sk\u0142adance, jakby to ona mog\u0142a sta\u0107 si\u0119 WPA. Nie ma jednej, we\u017acie dwie! I dobrej \u017cyczymy zabawy \u2013 lektura bowiem \u201ePasa\u017cera\u201d zapowiada si\u0119 obiecuj\u0105co i ko\u0144czy obietnic\u0105 roztropnie przepowiedzianego fina\u0142u…<\/p>\n

Tomasz Sas <\/strong>
(19 07 2023)<\/strong><\/p>\n

P.S. W zasadzie jestem pe\u0142en podziwu dla maestrii translatorskiej pana Roberta Sudo\u0142a (cz mo\u017ce Sud\u00f3\u0142a) i pracy redaktorskiej ca\u0142ego zespo\u0142u. Jeden tylko ma\u0142y zgrzycik wpad\u0142 mi w oko, gdy na stronie 32 Bobby Western brnie przez nowoorlea\u0144ski port, by zakotwiczy\u0107 w barze Napoleon House. Po drodze poruszy\u0142 go widok \u201ezardzewia\u0142ych liberyjskich frachtowc\u00f3w zacumowanych w dokach\u201d – \u201ewidok z innej epoki\u201d… No c\u00f3\u017c, zapewne. Obrazek zardzewia\u0142ych statk\u00f3w tkwi\u0105cych gromadnie gdzie\u015b w portowych zak\u0105tkach na z\u0142omowiskach zawsze jest nostalgiczny i poniek\u0105d wzruszaj\u0105cy… Ale dlaczego by\u0142yby to jednostki \u201eliberyjskie\u201d? Owszem, zachodnioafryka\u0144ska republika Liberii by\u0142 w swoim czasie pionierem praktykowania tzw. taniej bandery, czyli sztuczki ubezpieczeniowo-klasyfikacyjnej, polegaj\u0105cej na rejestrowaniu ca\u0142ych flot pod flagami kraj\u00f3w, kt\u00f3re do\u015b\u0107 liberalnie traktowa\u0142y mi\u0119dzynarodowe, traktatowe przepisy o bezpiecze\u0144stwie \u017ceglugi, rejestrach, prawie pracy i innych upierdliwych tudzie\u017c kosztownych wynalazkach cywilizacji bia\u0142ego cz\u0142owieka. Ale dlaczego port w Nowym Orleanie mia\u0142by si\u0119 sta\u0107 przytuliskiem (bardziej sk\u0105din\u0105d przypominaj\u0105cym masowy gr\u00f3b) statk\u00f3w towarowych p\u0142ywaj\u0105cych pod tani\u0105 liberyjsk\u0105 bander\u0105? To efekt b\u0142\u0119du w t\u0142umaczeniu (\u015bci\u015blej: zrozumieniu tekstu i kontekstu…) \u2013 jak mniemam. Zapewne chodzi\u0142o o parowe frachtowce typu Liberty, masowo i tanio produkowane w stoczniach ameryka\u0144skich i kanadyjskich w latach II wojny \u015bwiatowej dla efektywnego uzupe\u0142nienia strat flot w konwojach atlantyckich; zwodowano ich kilka (oko\u0142o trzech) – tysi\u0119cy (plus ponad p\u00f3\u0142 tysi\u0105ca innego typu frachtowc\u00f3w \u2013 klasy Victory). Po zako\u0144czeniu wojny ocala\u0142e \u201eliberciaki\u201d rozproszy\u0142y si\u0119 po morzach i oceanach \u015bwiata, pe\u0142ni\u0105c s\u0142u\u017cb\u0119 pod rozmaitymi banderami; kilkana\u015bcie z nich p\u0142ywa\u0142o te\u017c pod polsk\u0105 bander\u0105, u armatora P\u017bM. Kilkaset z nich administracja USA (a konkretnie Departament Handlu) pozostawi\u0142a \u201ena sznurku\u201d w epoce zimnej wojny w paru portach o znaczeniu strategicznym \u2013 od Seattle po Portland w stanie Maine \u2013 jako rezerw\u0119 na wszelki wypadek. To w\u0142a\u015bnie tak\u0105 flotyll\u0119 m\u00f3g\u0142 podziwia\u0107 Bobby w Nowym Orleanie. Wi\u0119c raczej nie liberyjski ale liberty… TS.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Cormac McCarthy\u00a0 Pasa\u017cer Prze\u0142o\u017cy\u0142 Robert Sud\u00f3\u0142 Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2023 Rekomendacja: 5\/7 Ocena ok\u0142adki: 4\/5 Wielka sk\u0142adanka Przeczytali\u015bcie ju\u017c \u201eStell\u0119 Maris\u201d? Niedawno? Czyli jeste\u015bcie nie tylko gotowi na lektur\u0119 \u201ePasa\u017cera\u201d – jeste\u015bcie przygotowani do lektury \u201ePasa\u017cera\u201d. R\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy \u201egotowy\u201d a \u201eprzygotowany\u201d jest chyba jasna… Ale dla pewno\u015bci napomkn\u0119, \u017ce gotowy to tyle, co ostrze\u017cony emocjonalnie, a przygotowany \u2013 wyposa\u017cony w narz\u0119dzia intelektualne, umo\u017cliwiaj\u0105ce czytanie ze zrozumieniem. Wi\u0119c rozumiecie, \u017ce to nie to samo… Gdy dobiegli\u015bcie do ko\u0144ca \u201eStelli Maris\u201d, poczuli\u015bcie co\u015b w rodzaju rozczarowania, nieprawda\u017c? Bo to si\u0119 satysfakcjonuj\u0105co nie ko\u0144czy. Znaczy \u2013 w og\u00f3le si\u0119 nie ko\u0144czy. Znaczy \u2013 ko\u0144czy, ale jako\u015b tak byle jak. Nie do przyj\u0119cia. Alicia Western \u2013 pacjentka, matematyczka, skrzypaczka, schizofreniczka, anorektyczka \u2013 znika. Na w\u0142asnych warunkach \u2013 do ko\u0144ca tej narracji, ca\u0142y czas jest pytaniem i zarazem odpowiedzi\u0105. Oraz zapowiedzi\u0105. Czego? Bo na pewno nie akcji – je\u015bli to w og\u00f3le mo\u017cna nazwa\u0107 akcj\u0105 w klasycznym rozumieniu. Narracja (w sensie umiarkowanym, bez entuzjazmu) Alicii Western w \u201eStelli…\u201d jest teraz (gdy zaczynacie lektur\u0119 \u201ePasa\u017cera\u201d) raczej zapowiedzi\u0105 innej historii, opisanej w innej ksi\u0105\u017cce. I ten fakt nadaje dodatkowych znacze\u0144 s\u0142owu \u201ekomplementarno\u015b\u0107\u201d. Zamys\u0142 McCarthy’ego wydaje si\u0119 do\u015b\u0107 przewrotny, nieoczywisty i nawet zgo\u0142a \u0142obuzerski \u2013 napisa\u0107 (bez napomknienia,…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":4195,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[357,17],"tags":[430],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4193"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4193"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4193\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4287,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4193\/revisions\/4287"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4195"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4193"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4193"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4193"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}