{"id":4115,"date":"2023-06-07T23:44:00","date_gmt":"2023-06-07T21:44:00","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=4115"},"modified":"2023-07-05T15:44:06","modified_gmt":"2023-07-05T13:44:06","slug":"wariacje-geldbergowskie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2023\/06\/07\/wariacje-geldbergowskie\/","title":{"rendered":"Wariacje Geldbergowskie"},"content":{"rendered":"\n

Ewa Lipska<\/strong><\/h3>\n

\"\"<\/p>\n


Wariacje Geldbergowskie <\/strong>
Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2023<\/strong><\/h3>\n

Rekomendacja: 5\/7 <\/strong><\/span>
Ocena ok\u0142adki: 4\/5<\/strong><\/span><\/p>\n

Pan Geldberg jest poet\u0105…<\/u><\/strong><\/span><\/h2>\n

Molierowski pan Jourdain, dop\u0119dzony i pora\u017cony przez informacj\u0119, \u017ce w istocie rzeczy m\u00f3wi proz\u0105, prze\u017cy\u0142 prze\u0142om w bulwie. Jak\u017ce to \u2013 on, zwyk\u0142y prostaczek w\u015br\u00f3d prostaczk\u00f3w \u2013 a m\u00f3wi proz\u0105, sposobem zarezerwowanym dla wielkich autor\u00f3w, mistrz\u00f3w s\u0142owa w ka\u017cdym calu. Ale sowicie op\u0142acani, ciesz\u0105cy si\u0119 zatem autorytetem nauczyciele utwierdzili go w tym mniemaniu. Uwierzy\u0142 tym \u0142acniej, gdy\u017c znajdowa\u0142 si\u0119 w fazie rozchwiania systemu osobistych warto\u015bci \u2013 rozchwiania zwi\u0105zanego z przebudow\u0105 \u015bwiadomo\u015bci jourdainowskiej. On-ci to bowiem, akurat na ten czas zapragn\u0105\u0142 poprawi\u0107, wywindowa\u0107 w g\u00f3r\u0119 sw\u00f3j status spo\u0142eczny. Z mieszczanina zosta\u0107 szlachcicem… W XVII-wiecznej Francji wci\u0105\u017c nie by\u0142o to \u0142atwe \u2013 praktycznie nieprzenikalna stanowa (a wi\u0119c silnie obserwowana, ba – pilnowana przez prawo i religi\u0119) struktura spo\u0142eczna kruszy\u0142a si\u0119 powoli. Ale \u2013 jak si\u0119 wydaje \u2013 Jourdain znalaz\u0142 spos\u00f3b uniwersalny, by zmiany dokona\u0107 \u2013 u\u017cywa\u0142 mianowicie pieni\u0119dzy… Wszelako splot wydarze\u0144 sprawi\u0142, i\u017c do ko\u0144ca nie dowiedzia\u0142 si\u0119, czy odr\u00f3\u017cniaj\u0105cy go od be\u0142kotliwego plebsu i zbli\u017caj\u0105cy do sfer arystokratycznych przywilej m\u00f3wienia proz\u0105 to naturalna, przyrodzona oznaka statusu, czy rzecz nabyta.<\/p>\n

Ale poezja? Z poezj\u0105 inaczej… Przekonanie kogo\u015b, \u017ce w spos\u00f3b naturalny, niewymuszony i spontaniczny m\u00f3wi wierszem, ani specjalnie mo\u017cliwe, ani w og\u00f3le \u0142atwe nie jest. Chyba \u017ce kto\u015b faktycznie rymuje w mowie wi\u0105zanej improwizuj\u0105co i ad hoc<\/i>. Ale i tak rozstrzygn\u0105\u0107 trzeba, czy to tylko zdolno\u015b\u0107 do natychmiastowego zestawiania s\u0142\u00f3w zrymowanych wedle zasad j\u0119zyka oraz zdolno\u015b\u0107 pos\u0142ugiwania si\u0119 zrytmizowan\u0105 fraz\u0105 \u2013 czy co\u015b wi\u0119cej… W sensie \u015bci\u015blejszym \u2013 czy to poezja \u2013 wi\u0119c nadawanie nieprzypadkowym zwi\u0105zkom frazeologicznym rangi metafory, emocjonalnej ekspresji, ukrytych mniema\u0144 czy cho\u0107by urodziwych i zaskakuj\u0105cych znacze\u0144; czy to niezale\u017cne, niepodleg\u0142e definiowanie s\u0142\u00f3w.<\/p>\n

W tym sensie \u015bcis\u0142ym pan Geldberg jest poet\u0105. Pan Geldberg (nie myli\u0107 z Goldbergiem \u2013 klawesynist\u0105 i wirtuozem, uczniem Bacha \u2013 pierwszym wykonawc\u0105 \u201eWariacji…\u201d mistrza Jana Sebastiana; to on swym nazwiskiem firmuje znane arcydzie\u0142o…) – w odr\u00f3\u017cnieniu od takowego Goldberga \u2013 nie jest nikim znanym. Nie ma profili w mediach spo\u0142eczno\u015bciowych. Nie by\u0142o go w swoim czasie nawet na NaszejKlasie (w zwi\u0105zku z tym niekt\u00f3rzy podejrzewaj\u0105, \u017ce nie chodzi\u0142 do szko\u0142y i \u017cadnego formalnego wykszta\u0142cenia nie ma). Nie wiadomo, czy istnieje w jawnych i tajnych rejestrach ludno\u015bci i aktach stanu cywilnego, czy ma PESEL, czy figuruje w ksi\u0119gach parafialnych, w archiwach skarbowych, w krajowym rejestrze d\u0142u\u017cnik\u00f3w, w centralnym rejestrze skazanych, w aktach policyjnych, na listach wyborc\u00f3w, w ksi\u0105\u017ckach telefonicznych, katalogach bibliotecznych, w spisach prenumerator\u00f3w pism ilustrowanych… Czy w og\u00f3le jest w sensie \u015bcis\u0142ym \u2013 czy egzystuje wy\u0142\u0105cznie symbolicznie, metaforycznie i transcendentalnie? Chocia\u017c ja ci\u0119 przepraszam: z takim nazwiskiem, co g\u00f3ra pieni\u0119dzy znaczy, to niech on lepiej istnieje namacalnie, aby si\u0119 o niego nawet potkn\u0105\u0107 mo\u017cna by\u0142o… Ale skoro Geldberg nie zostawia odcisk\u00f3w linii papilarnych, nie ma osobistego DNA ani \u017cadnych znak\u00f3w szczeg\u00f3lnych, to mo\u017ce jest cz\u0142owiekiem bez w\u0142a\u015bciwo\u015bci – w sensie Musilowskim? Mo\u017ce po prostu za ka\u017cdym razem obcowania z nim przybiera posta\u0107 tudzie\u017c stroi si\u0119 w imponderabilia dok\u0142adnie takie, jakie przed spotkaniem z nim by\u0142y nasze wyobra\u017cenia o PanaGeldbergowym jestestwie?<\/p>\n

Ale istnieje czy nie, kimkolwiek jest b\u0105d\u017a nie jest \u2013 pan Geldberg ma si\u0119 dobrze. Zanotowanych w cienkiej, acz wykwintnej ksi\u0105\u017ceczce wariacji panaGeldbergowych jest dwadzie\u015bcia i sze\u015b\u0107 (je\u015bli nie omskn\u0105\u0142em si\u0119 w rytmie liczenia), a sugerowana przez wydawc\u0119 cena: 39,90 \u2013 s\u0142ownie trzydzie\u015bci dziewi\u0119\u0107 z\u0142otych i dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t groszy. Czyli za sztuk\u0119 wariacji p\u0142acisz 1,534615384615385 z\u0142. Znaczy nieco ponad z\u0142oty pi\u0119\u0107dziesi\u0105t. W czasach m\u0142odo\u015bci Geldberga (je\u015bli w og\u00f3le jak\u0105\u015b m\u0142odo\u015b\u0107 mia\u0142) tyle kosztowa\u0142a paczka sport\u00f3w, p\u0119czek w\u0142oszczyzny na zup\u0119, dziesi\u0119cioprzejazdowy ulgowy bilet tramwajowy, codzienny komplet trzech gazet w moim mie\u015bcie (kiedy\u015b). Znaczy \u2013 wariacje Geldberga w postaci spisanej i wydrukowanej maj\u0105 w sumie jak\u0105\u015b warto\u015b\u0107 w \u017cyciu codziennym \u2013 jak ka\u017cdy kosztowny drobiazg…<\/p>\n

Wszelako to tylko tomik poezji, do powstania kt\u00f3rego pan Geldberg \u2013 jako podmiot liryczny w sensie najzupe\u0142niej \u015bcis\u0142ym \u2013 przyczyni\u0142 si\u0119 zdecydowanie i definitywnie. Ba mo\u017ce nawet wykreowa\u0142, a podpisana na ok\u0142adce Autorka tylko przy\u0142o\u017cy\u0142a d\u0142onie do klawiatury, spisuj\u0105c ze s\u0142uchu (lub z rozumu) panaGeldbergowe czyny i rozmowy. Kt\u00f3re s\u0105 poezj\u0105, s\u0105 metafor\u0105, s\u0105 fantazj\u0105 \u2013 bo s\u0105. To Geldberg raz w roku jedzie na Kalahari, by odwr\u00f3ci\u0107 kosmiczn\u0105 klepsydr\u0119 czasu, prolonguj\u0105c swoj\u0105 i wszystkiego zreszt\u0105 \u2013 egzystencj\u0119. Ale dlaczego na Kalahari? S\u0142ysza\u0142em, \u017ce ta klepsydra przesypuje piasek na Takla Makan… To Geldberg lubi czasami czyta\u0107 ksi\u0105\u017cki nienapisane. Przyznaj\u0119 bez bicia, \u017ce dziel\u0119 z nim t\u0119 nami\u0119tno\u015b\u0107 do lektury \u2013 wyobrazi\u0107 sobie s\u0142owa, zdania, akapity i rozdzia\u0142y nie tyle nieistniej\u0105ce, co potencjalne, zawieszone, czekaj\u0105ce na uruchomienie i skostnienie. I ta chwila mi\u0119dzy nienapisaniem a napisaniem, to dr\u017cenie r\u0119ki przed nadaniem formy, nad klawiatur\u0105 zawi\u015bni\u0119cie palca, skorego do poprawki… Czy zatem lektura ksi\u0105\u017cki nienapisanej jest r\u00f3wnoznaczna z jej napisaniem?<\/p>\n

To Geldberg podziwia schody \u2013 osobliwie te kr\u0119cone, spiralne. S\u0105 obietnic\u0105… Kiedy\u015b po nich wchodzi\u0142, teraz schodzi, ale jeszcze ko\u0144ca nie wida\u0107… Mam tak samo. W jednej z pobliskich galerii handlowych, kt\u00f3re nawiedzam w celach medytacyjnych i rekreacyjnych, producent schod\u00f3w wystawi\u0142 na widok publiczny trzy pr\u00f3bki swej r\u0119kodzielniczej maestrii \u2013 trzy schodki wiod\u0105ce donik\u0105d, trzy rze\u017aby czasu niedokonanego. Producent surowo zakazuje wspina\u0107 si\u0119 na swoje wyroby, bo zawieszone w pr\u00f3\u017cni, nie s\u0105 zbyt stabilne. Ale mnie korci, cho\u0107 przeczuwam, co b\u0119dzie na ko\u0144cu: trywialny widok z g\u00f3ry (sk\u0105din\u0105d niewysokiej) na czubki g\u0142\u00f3w bez twarzy, g\u0142\u00f3w innych galernik\u00f3w-wi\u0119\u017ani\u00f3w wyobra\u017ani. Wreszcie to Geldberg nie lubi poezji. Chocia\u017c ustalili\u015bmy ponad wszelk\u0105 w\u0105tpliwo\u015b\u0107, \u017ce Geldberg jest poet\u0105. To jak to \u2013 siebie nie lubi? Ano tak… Mo\u017ce si\u0119 myli? Jak ci wszyscy, kt\u00f3rzy pochopnie i przedwcze\u015bnie \u201eodwr\u00f3cili metafor\u0119 do \u015bciany\u201d?<\/p>\n

Ewa Lipska jest poetk\u0105 \u2013 jak Geldberg poet\u0105 jest. Oboje istniej\u0105 dzi\u0119ki sobie nawzajem. Oczywi\u015bcie wiem: ich dwojga wsp\u00f3lny byt w sensie epistemologicznym zosta\u0142 ograniczony, zakre\u015blony mi\u0119dzy ok\u0142adkami tomiku \u201eWariacji Geldbergowskich\u201d. Ale to nie znaczy, \u017ce nie warto nim sobie g\u0142owy zaprz\u0105ta\u0107. Raczej… Przeciwnie: czas poezji w\u0142a\u015bnie nadszed\u0142, wysypuje si\u0119 z klepsydry, zaleca si\u0119 publiczno\u015bci. Czytajcie Lipsk\u0105 \u2013 je\u017celi istnieje gdzie\u015b czysta, niepodwa\u017calnie bezinteresowna przyjemno\u015b\u0107, to w\u0142a\u015bnie tu. Kto potrzebuje zanurkowa\u0107 w nurtach metafor \u2013 to w\u0142a\u015bnie tu. Kto musi co jaki\u015b czas popluska\u0107 si\u0119 w starorzeczu formy, w wodospadach i bystrzach intelektualnej gry o wszystko \u2013 to w\u0142a\u015bnie tu. Zreszt\u0105 no\u015bcie Lipsk\u0105 przy sobie, format ma w sam raz i struktur\u0119 niezniszczaln\u0105!<\/p>\n

Tomasz Sas <\/strong>
(7 06 2023)<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ewa Lipska Wariacje Geldbergowskie Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2023 Rekomendacja: 5\/7 Ocena ok\u0142adki: 4\/5 Pan Geldberg jest poet\u0105… Molierowski pan Jourdain, dop\u0119dzony i pora\u017cony przez informacj\u0119, \u017ce w istocie rzeczy m\u00f3wi proz\u0105, prze\u017cy\u0142 prze\u0142om w bulwie. Jak\u017ce to \u2013 on, zwyk\u0142y prostaczek w\u015br\u00f3d prostaczk\u00f3w \u2013 a m\u00f3wi proz\u0105, sposobem zarezerwowanym dla wielkich autor\u00f3w, mistrz\u00f3w s\u0142owa w ka\u017cdym calu. Ale sowicie op\u0142acani, ciesz\u0105cy si\u0119 zatem autorytetem nauczyciele utwierdzili go w tym mniemaniu. Uwierzy\u0142 tym \u0142acniej, gdy\u017c znajdowa\u0142 si\u0119 w fazie rozchwiania systemu osobistych warto\u015bci \u2013 rozchwiania zwi\u0105zanego z przebudow\u0105 \u015bwiadomo\u015bci jourdainowskiej. On-ci to bowiem, akurat na ten czas zapragn\u0105\u0142 poprawi\u0107, wywindowa\u0107 w g\u00f3r\u0119 sw\u00f3j status spo\u0142eczny. Z mieszczanina zosta\u0107 szlachcicem… W XVII-wiecznej Francji wci\u0105\u017c nie by\u0142o to \u0142atwe \u2013 praktycznie nieprzenikalna stanowa (a wi\u0119c silnie obserwowana, ba – pilnowana przez prawo i religi\u0119) struktura spo\u0142eczna kruszy\u0142a si\u0119 powoli. Ale \u2013 jak si\u0119 wydaje \u2013 Jourdain znalaz\u0142 spos\u00f3b uniwersalny, by zmiany dokona\u0107 \u2013 u\u017cywa\u0142 mianowicie pieni\u0119dzy… Wszelako splot wydarze\u0144 sprawi\u0142, i\u017c do ko\u0144ca nie dowiedzia\u0142 si\u0119, czy odr\u00f3\u017cniaj\u0105cy go od be\u0142kotliwego plebsu i zbli\u017caj\u0105cy do sfer arystokratycznych przywilej m\u00f3wienia proz\u0105 to naturalna, przyrodzona oznaka statusu, czy rzecz nabyta. Ale poezja? Z poezj\u0105 inaczej… Przekonanie kogo\u015b, \u017ce w spos\u00f3b naturalny, niewymuszony i spontaniczny m\u00f3wi…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":4117,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[210],"tags":[429],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4115"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4115"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4115\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4180,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4115\/revisions\/4180"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4117"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4115"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4115"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4115"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}