{"id":4047,"date":"2023-05-06T17:21:47","date_gmt":"2023-05-06T15:21:47","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=4047"},"modified":"2023-07-02T09:51:26","modified_gmt":"2023-07-02T07:51:26","slug":"segretario","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2023\/05\/06\/segretario\/","title":{"rendered":"Segretario"},"content":{"rendered":"\n

Maciej Hen\u00a0<\/strong><\/h3>\n

\"\"<\/p>\n


<\/strong>Segretario
<\/strong>Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2023<\/strong><\/h3>\n

Rekomendacja: 5\/7
<\/strong>Ocena ok\u0142adki: 4\/5<\/strong><\/span><\/p>\n

Mia\u0142a baba Kallimacha…<\/u><\/strong><\/span><\/h2>\n

Melduj\u0119 najuprzejmiej, \u017ce romans epistolarny ma si\u0119 dobrze… Historyczny \u2013 ma si\u0119 rozumie\u0107 (wsp\u00f3\u0142czesnego rzadko kto pr\u00f3buje \u2013 zreszt\u0105 kt\u00f3\u017c dzi\u015b pisze listy…). Obrodzi\u0142o \u2013 jak na specyficzny, nie tyle nawet niszowy, co zgo\u0142a dziuplowy charakter tej formu\u0142y literackiej. Kilka tygodni temu (dok\u0142adnie 21 kwietnia) mia\u0142em honor (i niema\u0142\u0105 przyjemno\u015b\u0107 tudzie\u017c zabaw\u0119) rekomendowa\u0107 w tym miejscu \u201eBurz\u0119 i zwierciad\u0142o\u201d Krzysztofa Mrowcewicza – szekspirowsk\u0105 z ducha apokryficzn\u0105 kolekcj\u0119 \u201elist\u00f3w\u201d barokowego poety Naborowskiego do ksi\u0119cia Krzysztofa Radziwi\u0142\u0142a. A tu ju\u017c nadesz\u0142a pora na drugi romans epistolarny – \u201eSegretario\u201d Macieja Hena. I ten-ci dopiero jest volumen formosus!<\/i><\/p>\n

Maciej Hen \u2013 cz\u0142owiek wielu \u0142adnie rozwini\u0119tych talent\u00f3w (ma t\u0119 sk\u0142onno\u015b\u0107 po tatusiu imieniem J\u00f3zef) \u2013 jako jedn\u0105 z dr\u00f3g swej aktywno\u015bci intelektualnej obra\u0142 fabu\u0142\u0119, powie\u015b\u0107 historyczn\u0105. Po debiutanckiej w tym gatunku \u201eSolfatarze\u201d z 2015 roku \u2013 opowie\u015bci o ludowej, krwawej ruchawce w Neapolu w po\u0142owie XVII wieku \u2013 w drugim swym kroku na arenie historii zrobi\u0142 wypad do Krakowa AD 1496, podczas panowania Jana Olbrachta z domu Jagiellon\u00f3w. Ale nie jest to prowincjonalna awanturka \u2013 przeciwnie: paneuropejska jest co si\u0119 zowie. Od Wilna i Torunia po Cypr i Kret\u0119, od Heidelbergu przez Rzym po Konstantynopol i Lw\u00f3w… Wielonarodowa, wielokulturowa, wielostanowa, wieloj\u0119zyczna, wielowyznaniowa i obup\u0142ciowa w sensie \u015bcis\u0142ym, naj\u015bci\u015blejszym, jaki mo\u017cna sobie wyobrazi\u0107.<\/p>\n

W \u00f3w czas, czyli sam schy\u0142ek (w\u0142a\u015bciwie za\u015b fina\u0142…) tzw. Jesieni \u015aredniowiecza (pos\u0142u\u017cmy si\u0119 terminologi\u0105 Huizingi…), gdy Kolumb przetar\u0142 ju\u017c szlak do Nowego \u015awiata, a feudalny uniwersalizm powoli ust\u0119powa\u0142 miejsca rodz\u0105cym si\u0119 w b\u00f3lach wsp\u00f3lnotom, kt\u00f3rych wyznacznikami stawa\u0142y si\u0119 niespiesznie pog\u0142\u0119biaj\u0105ce si\u0119 r\u00f3\u017cnice j\u0119zykowe, odr\u0119bne mity za\u0142o\u017cycielskie, preferencje religijne i osobne interesy (p\u00f3\u017aniej z rewerencj\u0105 nazywane racjami stanu), Europa wci\u0105\u017c by\u0142a (oczywi\u015bcie nie dla wszystkich, to kwestia jak naj\u015bci\u015blej stanowa \u2013 dzi\u015b powiedzieliby\u015bmy, \u017ce klasowa…) ca\u0142kiem niez\u0142ym miejscem do \u017cycia. Podr\u00f3\u017cowa\u0142o si\u0119 \u0142atwo (cho\u0107 d\u0142ugo i w pewnym sensie drogo…), a przekraczanie licznych granic nie nastr\u0119cza\u0142o trudno\u015bci, poza celno-finansowymi (urz\u0119dowa ksenofobia by\u0142a zjawiskiem nieznanym) \u2013 no, chyba \u017ce kto\u015b akurat w okolicy jak\u0105\u015b wojn\u0119 prowadzi\u0142. Wi\u0119kszych barier, poza okresow\u0105 lub permanentn\u0105 niesposobno\u015bci\u0105 dr\u00f3g, nie by\u0142o.<\/p>\n

Na znaczeniu zyskiwa\u0142a pankontynentalna wsp\u00f3lnota intelektualna, promieniuj\u0105ca z W\u0142och, kraj\u00f3w j\u0119zyka niemieckiego (i w znacznie mniejszym stopniu z Francji) \u2013 wci\u0105\u017c ugruntowana wsp\u00f3ln\u0105 i powszechn\u0105 znajomo\u015bci\u0105 \u0142aciny. Wystarczy\u0142o ten j\u0119zyk zna\u0107, a do tego jeszcze kt\u00f3ry\u015b dialekt niemiecki lub w\u0142oski (nie od rzeczy by\u0142o te\u017c pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 j\u0119zykiem jidysz), by w obr\u0119bie Europy podr\u00f3\u017cowa\u0107 bezpiecznie i owocnie (mo\u017ce wyj\u0105wszy ziemie ruskie pod w\u0142adz\u0105 Moskwy). Filozofowie, lekarze, architekci, poeci z ziem w\u0142oskich i niemieckich, cierpi\u0105cy niedostatki materialne (nadprodukcja absolwent\u00f3w uniwersytet\u00f3w wobec zbyt ma\u0142ej populacji mecenas\u00f3w, mog\u0105cych im zapewni\u0107 byt dostatni) szukali dla siebie miejsca pod niebem obcych (ale bez przesady) krain \u2013 z obop\u00f3lnym po\u017cytkiem. A poza tym w miar\u0119 regularnie kursowa\u0142y poczty \u2013 Thurn und Taxis\u00f3w i zw\u0142aszcza domu bankowego Fugger\u00f3w, kt\u00f3ry mia\u0142 filie i faktorie niemal wsz\u0119dzie (bodaj\u017ce nawet w Archangielsku), wi\u0119c i w Krakowie oczywi\u015bcie.<\/p>\n

Krak\u00f3w stawa\u0142 si\u0119 wtedy w Europie miastem niepo\u015blednim, by\u0142 stolic\u0105 i domem rodzinnym (wtedy ju\u017c bardziej ni\u017c Wilno) mocarnej i wp\u0142ywowej dynastii Jagiellon\u00f3w. W 1496 roku (czyli wtedy dok\u0142adnie, gdy Maciej Hen swoje listy umiejscowi\u0142), bracia W\u0142adys\u0142aw, Jan Olbracht i Aleksander nosili europejskie korony: ten pierwszy czesk\u0105 i w\u0119giersk\u0105, ten drugi \u2013 polsk\u0105, a trzeci \u2013 ksi\u0105\u017c\u0119c\u0105 mitr\u0119 Wielkiego Ksi\u0119stwa Litewskiego. Razem bez ma\u0142a jedna trzecia Europy \u2013 od Adriatyku i Morza Czarnego po Psk\u00f3w, Smole\u0144sk i Wia\u017am\u0119… Nie\u017cyj\u0105cy ju\u017c brat Kazimierz mia\u0142 zadatki na \u015bwi\u0119tego ko\u015bcio\u0142a katolickiego (kt\u00f3rym zosta\u0142 oficjalnie sto z ok\u0142adem lat p\u00f3\u017aniej), brat Fryderyk by\u0142 kardyna\u0142em i prymasem Polski, a najm\u0142odszy Zygmunt sposobi\u0142 si\u0119 do panowania; gdy p\u00f3\u017aniej wst\u0105pi\u0142 na polski tron, zwano go Starym… Krak\u00f3w by\u0142 jednym z g\u0142\u00f3wnych centr\u00f3w europejskiej dyplomacji i nieformaln\u0105 \u201ebram\u0105 na Wsch\u00f3d\u201d, znacz\u0105cym centrum handlu z Orientem, a dzi\u0119ki uniwersytetowi \u2013 wa\u017cnym o\u015brodkiem wymiany nowych idei tudzie\u017c nauki (na osobliwie wysokim poziomie sta\u0142a wtedy krakowska matematyka, astronomia i medycyna).<\/p>\n

Niczego dziwnego zatem w tym nie ma, i\u017c dwaj (a w\u0142a\u015bciwie dwoje, ale to si\u0119 p\u00f3\u017aniej obja\u015bni…) g\u0142\u00f3wni bohaterowie, cho\u0107 w r\u00f3\u017cnym czasie i z r\u00f3\u017cnych powod\u00f3w, osiedli w Krakowie, wielce sobie ten pomys\u0142 chwal\u0105c \u2013 mimo i\u017c jeden by\u0142 W\u0142ochem (konkretnie Toska\u0144czykiem z San Gimignano), a drugi Niemcem z Palatynatu \u2013 konkretnie z Heidelbergu. Ten pierwszy nazywa\u0142 si\u0119 Filippo Buonaccorsi i mia\u0142 ju\u017c za sob\u0105 awanturnicz\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107, gdy w 1471 roku (a mo\u017ce na wiosn\u0119 1472…) pojawi\u0142 si\u0119 w Krakowie. By\u0142 klasycznym renesansowym humanist\u0105 \u2013 poet\u0105 i prozaikiem, historykiem, dyplomat\u0105, nauczycielem. Do Polski trafi\u0142, uciekaj\u0105c z W\u0142och (przez Konstantynopol), \u015bcigany za udzia\u0142 w spisku na \u017cycie papie\u017ca Paw\u0142a II. Sam si\u0119 przezwa\u0142 Kallimachem \u2013 a to na cze\u015b\u0107 Kallimacha z Cyreny \u2013 staro\u017cytnego filozofa, subtelnego poety, bibliotekarza ksi\u0119gozbioru aleksandryjskiego, pierwszego chyba w dziejach historyka literatury. W Krakowie obj\u0105\u0142 posad\u0119 nauczyciela kr\u00f3lewskich syn\u00f3w, by\u0142 doradc\u0105 Jana Olbrachta, w jego imieniu prowadzi\u0142 kilka misji dyplomatycznych, pisa\u0142 dzie\u0142a historyczne (m.in. o W\u0142adys\u0142awie Warne\u0144czyku), uprawia\u0142 te\u017c bie\u017c\u0105c\u0105 i zaanga\u017cowan\u0105 publicystyk\u0119 polityczn\u0105 \u2013 by\u0142 zwolennikiem zdecydowanego uniezale\u017cnienia si\u0119 Polski od papiestwa i jego polityki, nalega\u0142 na podj\u0119cie akcji antytureckiej; ale pisywa\u0142 te\u017c subtelne wiersze mi\u0142osne \u2013 erotyki bez ma\u0142a…<\/p>\n

Ten drugi bohater \u201eSegretaria\u201d – z woli autora Hena narrator fabu\u0142y ca\u0142ej, albowiem on-ci jest autorem list\u00f3w, z kt\u00f3rych powie\u015b\u0107 si\u0119 sk\u0142ada \u2013 to, jak si\u0119 ju\u017c wspomnia\u0142o, Niemiec z Heidelbergu. A w\u0142a\u015bciwie Niemka, kt\u00f3rym to wyznaniem ca\u0142y koncept Henowy zdradzam. I o wybaczenie czytelnik\u00f3w prosz\u0119, albowiem innego wyj\u015bcia nie znajduj\u0119. Panna Gredechin Specht, 23-letnia heidelber\u017canka, c\u00f3rka \u017co\u0142nierza, inwalidy-weterana wojen polsko-krzy\u017cackich (oczywi\u015bcie z tamtej drugiej strony), trafi\u0142a do Krakowa z ciekawo\u015bci. Po \u015bmierci ojca nastolatka postanowi\u0142a ruszy\u0107 w drog\u0119, by uciec od gro\u017c\u0105cej jej mieszcza\u0144skiej rutyny: szybkiego zam\u0105\u017cp\u00f3j\u015bcia, rodzenia dzieci i nudnej egzystencji w murach niemieckiego miasta. Z niewielkiej kwoty spadku kupi\u0142a konia, przebra\u0142a si\u0119 w m\u0119skie ciuchy i jako m\u0142odzieniec Georg Starkfaust, szukaj\u0105cy lepszej edukacji i poprawy bytu, przy\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 do niejakiego Celtisa \u2013 niemieckiego humanisty, wyk\u0142adowcy uniwersyteckiego i poety, kt\u00f3ry te\u017c szuka\u0142 sobie miejsca w Europie. Po dw\u00f3ch latach w\u0119dr\u00f3wki dotarli do Krakowa, gdzie Celtis dosta\u0142 posad\u0119 wyk\u0142adowcy na uniwersytecie, a Gredechin\/Georg zapisa\u0142a si\u0119\/zapisa\u0142 na studia, podejmuj\u0105c te\u017c prac\u0119 (sekretarza) w domu Filipa Buonaccorsiego – Kallimacha \u2013 znajomego Celtisa i kr\u00f3lewskiego doradcy. Po dziewi\u0119ciu latach Gredechin\/Georg (ju\u017c w\u00f3wczas student medycyny, zmierzaj\u0105cy do uzyskania chwalebnego dyplomu) odnowi\u0142a\/odnowi\u0142 korespondencyjnie znajomo\u015b\u0107 z dzieci\u0144stwa, z niejak\u0105 Enneleyn Weidemann, c\u00f3rk\u0105 lekarza z Heidelbergu (kt\u00f3r\u0105 w tzw. mi\u0119dzyczasie wydano za m\u0105\u017c za niejakiego Pfeiffera, miejscowego majstra strycharskiego). To w\u0142a\u015bnie jej (bo pisze jako kobieta, porzucaj\u0105c m\u0119skie wcielenie) listy z roku 1496 tak pracowicie i fenomenalnie (w sensie literackim) zapokryfizowa\u0142 Hen…<\/p>\n

Szczeg\u00f3\u0142y tej korespondencji zostawiam czytelnikom do samodzielnego przepracowania; spiesz\u0119 tylko z zapewnieniem, \u017ce moralny odruch dyskrecji, nakazuj\u0105cy porzucenie zamiaru czytania cudzych list\u00f3w, nale\u017cy w tym przypadku ca\u0142kowicie pow\u015bci\u0105gn\u0105\u0107, oddaj\u0105c si\u0119 grzesznej ciekawo\u015bci \u2013 nieodrodnej cz\u0119\u015bci prawdziwej natury cz\u0142owieczej. Hen Junior wiele bowiem uczyni\u0142, by\u015bmy z lektury tej nauki stosowne pobrali, bawi\u0105c si\u0119 przy okazji i doskonal\u0105c. Po pierwsze: do poszerzenia i umocnienia poznawczego aspektu list\u00f3w Gredechin\/Georga przyczynia si\u0119 pewna taka ich nadmiarowo\u015b\u0107 relacji z tamtoczesnej rzeczywisto\u015bci. Trudno bowiem przypu\u015bci\u0107, \u017ce Enneleyn – m\u0142od\u0105 mieszczk\u0119 z odleg\u0142ego Heidelbergu, zaj\u0119t\u0105 (sk\u0105din\u0105d rutynowym i nudnym) prowadzeniem gospodarstwa i seryjnym rodzeniem dzieci swemu strycharzowi \u2013 interesuj\u0105 a\u017c do stopnia ostatecznej szczeg\u00f3\u0142owo\u015bci niuanse polskiej polityki, \u017cycie intelektualne Krakowa, \u017cydowskie obyczaje \u0142aziebne i matrymonialne, moralne dylematy jej przyjaci\u00f3\u0142ki, powi\u0105zane z czysto kobiecym uczuciem mi\u0142o\u015bci, jak\u0105 \u017cywi wobec swego pryncypa\u0142a (co oznacza\u0142o krytyczny dystans wobec jego mi\u0142osnych przyg\u00f3d na innych poletkach…) czy zagadnienia studiowania nauk medycznych i wiedzy tajemnej, \u017ce o praktykowaniu epidemiologii nie wspomn\u0119.<\/p>\n

Ale za\u0142\u00f3\u017cmy, \u017ce Enneleyn by\u0142a os\u00f3bk\u0105 r\u00f3wnie bystr\u0105 i ciekaw\u0105 \u015bwiata, co jej przyjaci\u00f3\u0142ka Gredechin, a szczeg\u00f3\u0142owo\u015b\u0107 list\u00f3w \u2013 dzi\u0119ki temu usprawiedliwiona, podobnie jak usprawiedliwiony jest istotny dla ca\u0142ej narracji pewien feministyczny, r\u00f3wno\u015bciowy aspekt tej korespondencji. Co zreszt\u0105 wynika z wielce aprobuj\u0105cego nawi\u0105zania do historii Nawojki \u2013 rzekomej pierwszej studentki krakowskiej akademii (ale podobno niejedynej na tamtym wczesnym etapie jej dziej\u00f3w). Dzi\u0119ki temu za\u0142o\u017ceniu opowie\u015b\u0107 Hena nabiera pewnej takiej uniwersalnej warto\u015bci \u2013 oto na naszych oczach rodzi si\u0119 \u015bwiat nowy (a mo\u017ce tylko odrodzony \u2013 jako intelektualne continuum<\/i> klasycznego helleno\u0142aci\u0144skiego universum<\/i>, krainy marze\u0144 wszystkich uczonych humanist\u00f3w, polihistor\u00f3w i po\u017ceraczy ksi\u0105g). Pami\u0119tamy z nauk historii, \u017ce d\u0142ugo to nie potrwa\u0142o \u2013 renesansowy \u015awiat Nowy wkr\u00f3tce uton\u0105\u0142 w krwawej mgle wojen religijnych na naszym kontynencie. A to, co po nich zosta\u0142o, gdy owa mg\u0142a opad\u0142a, ju\u017c w niczym nie przypomina\u0142o tamtego klasycznego mitu. W szczeg\u00f3lno\u015bci za\u015b \u201epowyginali\u201d (kto pami\u0119ta, sk\u0105d pochodzi to pyszne s\u0142\u00f3wko \u201epowyginali\u201d?) i raczej ju\u017c nie wr\u00f3cili tamci uniwersalni humani\u015bci \u2013 poeci, retorzy, nauczyciele, filozofowie, czerpi\u0105cy wprost z zasob\u00f3w zaprzesz\u0142ego \u015bwiata staro\u017cytnego, przedchrystusowego. Hen przeto pozwala nam dotkn\u0105\u0107 \u015bwiata, kt\u00f3ry kr\u00f3tko trwa\u0142, ale za to by\u0142 pi\u0119kny… I to warto\u015b\u0107 tej lektury najwi\u0119ksza.<\/p>\n

Tomasz Sas <\/strong>
(06.05.2023)<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Maciej Hen\u00a0 Segretario Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2023 Rekomendacja: 5\/7 Ocena ok\u0142adki: 4\/5 Mia\u0142a baba Kallimacha… Melduj\u0119 najuprzejmiej, \u017ce romans epistolarny ma si\u0119 dobrze… Historyczny \u2013 ma si\u0119 rozumie\u0107 (wsp\u00f3\u0142czesnego rzadko kto pr\u00f3buje \u2013 zreszt\u0105 kt\u00f3\u017c dzi\u015b pisze listy…). Obrodzi\u0142o \u2013 jak na specyficzny, nie tyle nawet niszowy, co zgo\u0142a dziuplowy charakter tej formu\u0142y literackiej. Kilka tygodni temu (dok\u0142adnie 21 kwietnia) mia\u0142em honor (i niema\u0142\u0105 przyjemno\u015b\u0107 tudzie\u017c zabaw\u0119) rekomendowa\u0107 w tym miejscu \u201eBurz\u0119 i zwierciad\u0142o\u201d Krzysztofa Mrowcewicza – szekspirowsk\u0105 z ducha apokryficzn\u0105 kolekcj\u0119 \u201elist\u00f3w\u201d barokowego poety Naborowskiego do ksi\u0119cia Krzysztofa Radziwi\u0142\u0142a. A tu ju\u017c nadesz\u0142a pora na drugi romans epistolarny – \u201eSegretario\u201d Macieja Hena. I ten-ci dopiero jest volumen formosus! Maciej Hen \u2013 cz\u0142owiek wielu \u0142adnie rozwini\u0119tych talent\u00f3w (ma t\u0119 sk\u0142onno\u015b\u0107 po tatusiu imieniem J\u00f3zef) \u2013 jako jedn\u0105 z dr\u00f3g swej aktywno\u015bci intelektualnej obra\u0142 fabu\u0142\u0119, powie\u015b\u0107 historyczn\u0105. Po debiutanckiej w tym gatunku \u201eSolfatarze\u201d z 2015 roku \u2013 opowie\u015bci o ludowej, krwawej ruchawce w Neapolu w po\u0142owie XVII wieku \u2013 w drugim swym kroku na arenie historii zrobi\u0142 wypad do Krakowa AD 1496, podczas panowania Jana Olbrachta z domu Jagiellon\u00f3w. Ale nie jest to prowincjonalna awanturka \u2013 przeciwnie: paneuropejska jest co si\u0119 zowie. Od Wilna i Torunia po Cypr i Kret\u0119, od…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":4049,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[325,425,203],"tags":[424],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4047"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4047"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4047\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4052,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4047\/revisions\/4052"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4049"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4047"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4047"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4047"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}