{"id":4040,"date":"2023-05-02T22:05:00","date_gmt":"2023-05-02T20:05:00","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=4040"},"modified":"2024-05-03T02:38:36","modified_gmt":"2024-05-03T00:38:36","slug":"rozklad-o-niedemokracji-w-ameryce","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2023\/05\/02\/rozklad-o-niedemokracji-w-ameryce\/","title":{"rendered":"Rozk\u0142ad. O niedemokracji w Ameryce"},"content":{"rendered":"\n

Piotr Tarczy\u0144ski<\/strong><\/h3>\n

\"\"<\/p>\n


Rozk\u0142ad. O niedemokracji w Ameryce <\/strong>
Wydawnictwo Znak litera nova, Krak\u00f3w 2023<\/strong><\/h3>\n

Rekomendacja: 4\/7 <\/strong><\/span>
Ocena ok\u0142adki: 3\/5<\/strong><\/span><\/p>\n

Bo to jest Ameryka, to s\u0142ynne USA…<\/u><\/strong><\/span><\/h2>\n

Stany Zjednoczone Ameryki P\u00f3\u0142nocnej \u2013 kraina-legenda, mit szcz\u0119\u015bcia i bogactwa dost\u0119pnego dla ka\u017cdego, wzorzec do na\u015bladowania, ziemia mlekiem i miodem p\u0142yn\u0105ca, ostoja pokoju, opoka prawdziwej demokracji, meta grzesznik\u00f3w szukaj\u0105cych odkupienia, gotowych je kupowa\u0107 za szelk\u0105 cen\u0119; gdzie ameryka\u0144ska wiza i zielona karta imigracyjna s\u0105 symbolami szansy jednej na milion, wr\u0119cz niemo\u017cliwej do zmarnowania. Innymi s\u0142owy: \u201e\u015bwietliste miasto na wzg\u00f3rzu\u201d, czyli jeden z naj\u017cywotniejszych biblijno-arturia\u0144skich mit\u00f3w fundamentalnych Ameryki. Urod\u0119 tej wizji mamy na uwadze, bo d\u0142ugo w ni\u0105 wierzyli\u015bmy. Byli\u015bmy wszak w ko\u0144c\u00f3wce lat 50. i w latach 60. ubieg\u0142ego stulecia pilnymi czytelniko-ogl\u0105daczami sfatygowanych (ale i tak nadal eleganckich), przechodz\u0105cych z r\u0105k do r\u0105k egzemplarzy magazynu \u201eAmeryka\u201d. Wszelako \u017cyj\u0105c w prawdzie, z b\u00f3lem musimy og\u0142osi\u0107 co nast\u0119puje: takie Stany Zjednoczone Ameryki P\u00f3\u0142nocnej, jakie kwit\u0142y w onirycznych wizjach kandydat\u00f3w na emigrant\u00f3w, je\u015bli kiedykolwiek istnia\u0142y, to dzi\u015b ju\u017c na pewno nie istniej\u0105. A to znikni\u0119cie jest nieodwracalne.<\/p>\n

Oczywi\u015bcie istnieje szansa, by owe \u201e\u015bwietliste miasto na wzg\u00f3rzu\u201d, tak\u0105 Cameloto-Jerozolim\u0119 z szlachetnych sn\u00f3w, odbudowa\u0107 \u2013 powoli i systematycznie, je\u015bli przedtem nie dojdzie do otwartego konfliktu, czego\u015b w rodzaju wojny domowej, bo wtedy szanse przywr\u00f3cenia atrakcyjno\u015bci ameryka\u0144skiemu mitowi \u2013 mitowi demokracji \u2013 drastycznie zmalej\u0105. Do zera, i to dla kilku najbli\u017cszych pokole\u0144. Szansa odbudowy mitu zatem istnieje \u2013 nie wiadomo wszak\u017ce, czy znajd\u0105 si\u0119 ch\u0119tni budowniczowie – ani w\u015br\u00f3d tych, kt\u00f3rzy literalnie rozumiej\u0105 i chc\u0105 stosowa\u0107 konstytucj\u0119, ani w\u015br\u00f3d zwolennik\u00f3w reform i korekt ustrojowych. Ameryka si\u0119 dokumentnie i definitywnie rozpad\u0142a na dwa \u015bwiaty, dwa plemiona (sk\u0105d my to znamy?). I nie wiadomo, czy oba zechcia\u0142yby wsp\u00f3lnie wbi\u0107 \u0142opaty pod nowe fundamenty. Czyli jednak rozk\u0142ad…<\/p>\n

Autor \u201eRozk\u0142adu\u201d – amerykanista Piotr Tarczy\u0144ski \u2013 do\u015b\u0107 pesymistycznie, z ogromnym \u0142adunkiem zw\u0105tpienia tudzie\u017c zniech\u0119cenia odnosi si\u0119 do idei reaktywacji American dream…<\/i> Raz, \u017ce sama idea jako\u015b mocno wyblak\u0142a, dwa \u2013 \u017ce nie ma ludzi, kt\u00f3rym chcia\u0142oby si\u0119 d\u017awiga\u0107 ci\u0119\u017cary. Bo przecie\u017c wszyscy wiedz\u0105, \u017ce samo si\u0119 nie zrobi… Amerykanista Piotr Tarczy\u0144ski jest niezwykle sugestywny w tym, co ma do powiedzenia o losach republiki USA. Sugestywny, bowiem nie tylko imponuj\u0105cy zas\u00f3b wiedzy on ma. On do tego po prostu potrafi doskonale pisa\u0107, operowa\u0107 j\u0119zykiem poza rejestrami w\u0142a\u015bciwymi dla standardowych mo\u017cliwo\u015bci i umiej\u0119tno\u015bci przeci\u0119tnego naukowca z du\u017cego kraju \u015brodkowej Europy. Tarczy\u0144ski jest bowiem utalentowanym pisarzem fabularnym, po\u0142ow\u0105 duetu autorskiego, zakonspirowanego pod nazwiskiem \u201eMaryla Szymiczkowa\u201d. Duet ten (druga po\u0142owa to pisarz Jacek Dehnel…) ma w dorobku kilka powie\u015bci par excellence<\/i> kryminalnych w stylu retro, a ich bohaterka, krakowska profesorowa Zofia Szczupaczy\u0144ska, rozwi\u0105zuje zagadki ze zbrodni\u0105 w tle na prze\u0142omie XIX i XX stulecia. Do\u015bwiadczenie narracyjne i umiej\u0119tno\u015b\u0107 pos\u0142ugiwania si\u0119 konwencjami typowymi dla prozy rozrywkowej przydaje j\u0119zykowi Tarczy\u0144skiego, jego chwytom retorycznym i konceptom samego wywodu \u2013 ostro\u015bci i barwy. Co czyni lektur\u0119 \u201eRozk\u0142adu\u201d do\u015bwiadczeniem przyjemnym i wielce zadowalaj\u0105cym. A to przecie\u017c esej polityczny bardzo serio wywiedziony…<\/p>\n

Czemu zatem \u201eniedemokracja\u201d? No c\u00f3\u017c, nawet przy najlepszej woli interpretacji nasze europejskie, klasyczne, wywodz\u0105ce si\u0119 z praktyk republiki ate\u0144skiej (cho\u0107 gi\u0119tko i obficie modernizowane) rozumienie demokracji jako sposobu sprawowania w\u0142adzy, w otoczce pewnego wsp\u00f3lnego etosu i regu\u0142 niejako naturalnych, przyrodzonych idei r\u00f3wno\u015bci \u2013 nie jest w pe\u0142ni kompatybilne z tym, co pod mianem \u201edemokracji\u201d rozumiej\u0105 Amerykanie. Tamtejsza demokracja ma \u2013 jako ustr\u00f3j organizacyjny pa\u0144stwa \u2013 o wiele wi\u0119cej praktycznych zastosowa\u0144, ni\u017c ma je w przeci\u0119tnym pa\u0144stwie proklamuj\u0105cym si\u0119 jako demokratyczne na Starym Kontynencie b\u0105d\u017a w innych cz\u0119\u015bciach \u015bwiata. Co nie oznacza, \u017ce wszystkie praktyczne aspekty demokracji s\u0105 kultywowane wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie z r\u00f3wn\u0105 intensywno\u015bci\u0105 i nale\u017cnym szacunkiem dla prawa. Ale te, kt\u00f3re s\u0105 uprawiane powszechnie, poza Ameryk\u0105 budz\u0105 zdziwienie co najmniej, je\u015bli nie l\u0119ki lub \u2013 co gorsza \u2013 drwin\u0119 i \u015bmiech pusty, i trwog\u0119…<\/p>\n

Mi\u0119dzy innymi demokratycznymi zwyczajami znaczna cz\u0119\u015b\u0107 obywateli stan\u00f3w przywi\u0105zana jest do idei obieralno\u015bci wielu stanowisk publicznych, osobliwie w wymiarze sprawiedliwo\u015bci i w organach porz\u0105dku. Wybiera si\u0119 s\u0119dzi\u00f3w, prokurator\u00f3w i szeryf\u00f3w \u2013 nie bacz\u0105c, \u017ce korupcjogenno\u015b\u0107 takiego sposobu kreacji jest a\u017c nadto oczywista. Albo r\u00f3wnie oczywista jego podatno\u015b\u0107 na kpin\u0119… W pewnym miasteczku w po\u0142udniowzachodnim Teksasie (bodaj\u017ce w pobli\u017cu Uvalde) przez kilka kadencji na pocz\u0105tku XX wieku wybierano na s\u0119dziego niejakiego Jaya, kt\u00f3ry by\u0142… drewnianym totemem, figur\u0105 kiczowato pomalowanego Indianina przed miejscowym sklepem. Obywatele radzili sobie bez s\u0105du, a gdy przychodzi\u0142o do prawdziwego sporu, dylematy rozstrzygano w trybie tzw. ordali\u00f3w, czyli s\u0105du bo\u017cego z zastosowaniem powszechnie u\u017cywanych wyrob\u00f3w fabryki Colta b\u0105d\u017a Smitha&Wessona. To wci\u0105\u017c demokracja? Tak, to by\u0142 przecie\u017c ich suwerenny, autonomiczny i wolny wyb\u00f3r.<\/p>\n

Ale to tylko folklor. G\u0142\u0119bokie przywi\u0105zanie spo\u0142ecze\u0144stwa obywatelskiego do formu\u0142y elekcyjno\u015bci \u017cycia publicznego, ze wszystkimi jej niedogodno\u015bciami, ujawnionymi w toku stosowania praw republiki i nieusuni\u0119tymi w trakcie i czasie obowi\u0105zywania tych praw, sprawia, \u017ce proces sprawnego rz\u0105dzenia na poziomie federalnym doznaje znacz\u0105cego uszczerbku. Do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce \u2013 mimo widocznych i pal\u0105cych potrzeb \u2013 konstytucj\u0119 nowelizowano ostatni raz ponad pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat temu, a post\u0119puj\u0105ca polaryzacja i wyr\u00f3wnanie si\u0142 w Kongresie mi\u0119dzy Demokratami i Republikanami (podobnie w legislaturach stanowych) powoduje zdecydowane spowolnienie procesu stanowienia prawa, cho\u0107 wyzwania modernizacyjne raczej rosn\u0105 ni\u017c malej\u0105…<\/p>\n

W tej sytuacji obserwator\u00f3w i komentator\u00f3w ameryka\u0144skiego \u017cycia publicznego ju\u017c \u017cadn\u0105 miar\u0105 nie dziwi, i\u017c punkt ci\u0119\u017cko\u015bci procesu stanowienia praw w\u0119druje od legislatywy ku jurysprudencji. W tamtejszej praktyce wyroki s\u0105d\u00f3w zawsze by\u0142y \u017ar\u00f3d\u0142ami prawa r\u00f3wnorz\u0119dnymi z ustawami. Dzi\u015b studiowanie prawa publicznego \u2013 osobliwie konstytucyjnego \u2013 w ameryka\u0144skich uniwersytetach (od \u015bwi\u0105tyni Harvarda po marne stanowe ucziliszcze<\/i> w Pi\u017adziejewie Dolnym) polega na mozolnym, uporczywym wkuwaniu orzecznictwa S\u0105du Najwy\u017cszego i innych s\u0105d\u00f3w \u2013 tych tysi\u0119cy precedens\u00f3w, z kt\u00f3rych przez dwa z ok\u0142adem stulecia tka si\u0119 system wymierzania sprawiedliwo\u015bci \u2013 ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem praw cz\u0142owieka i obywatela. Im kt\u00f3ry prawnik zna i rozumie ich wi\u0119cej, tym lepsze s\u0105 jego szanse prze\u017cycia i wybicia si\u0119 w palestrze, prokuraturze i p\u00f3\u017aniej w polityce. S\u0105d Najwy\u017cszy jako zast\u0119pcza legislatura to ju\u017c nie demokracja. Do S\u0105du Najwy\u017cszego nie spos\u00f3b trafi\u0107 z ulicy \u2013 to prerogatywa prezydenta i Senatu, aczkolwiek teoretycznie on mo\u017ce wskaza\u0107, a oni zatwierdzi\u0107 byle kogo; ani konstytucja, ani inna ustawa nie okre\u015bla, jakie kwalifikacje ma mie\u0107 kandydat na s\u0119dziego. W zasadzie wi\u0119c \u2013 merytokracja albo zgo\u0142a demokratura. Ostatnio zreszt\u0105 S\u0105d ten, zdominowany przez nominat\u00f3w Trumpa, zabiera si\u0119 za demonta\u017c oraz rewizj\u0119 istniej\u0105cego systemu wolno\u015bci obywatelskich (w kierunku ich ograniczenia \u2013 ma si\u0119 rozumie\u0107). Tak ju\u017c zrobili ze s\u0142ynnym orzeczeniem Roe vs. Wade w kwestii dopuszczalno\u015bci przerywania ci\u0105\u017cy, zdejmuj\u0105c t\u0119 kwesti\u0119 z poziomu prawa federalnego; teraz o prawie do aborcji decyduj\u0105 stany.<\/p>\n

Tarczy\u0144ski z du\u017cym ukontentowaniem tropi i obna\u017ca dziesi\u0105tki innych symptom\u00f3w zamiany demokratycznych regu\u0142 maszynerii pa\u0144stwa prawa w amorficzn\u0105, bez\u0142adn\u0105 i bezw\u0142adn\u0105 karuzel\u0119 wolnej gry si\u0142 tudzie\u017c interes\u00f3w. Si\u0142\u0105 nap\u0119dow\u0105 tej zmiany jest rosn\u0105ca polaryzacja polityczna po\u0142\u0105czona z zamian\u0105 tradycyjnych uk\u0142ad\u00f3w ideowych. Demokratyczne \u201eod zawsze\u201d Po\u0142udnie zmieni\u0142o barwy na republika\u0144skie, bowiem tradycyjny konserwatyzm Po\u0142udniowc\u00f3w dramatyczne przesta\u0142 pasowa\u0107 do liberalizuj\u0105cego si\u0119 wizerunku demokraty. Umiarkowani Republikanie z P\u00f3\u0142nocy przestali uto\u017csamia\u0107 si\u0119 ze sw\u0105 Grand Old Party \u2013 zdominowan\u0105 przez religianckich fundamentalist\u00f3w i konserwatywnych suprematyst\u00f3w. Elektoraty przew\u0119drowa\u0142y, potasowa\u0142y si\u0119 i usztywni\u0142y, a ich reprezentanci blokuj\u0105 si\u0119 nawzajem i szkodz\u0105 gdzie si\u0119 da. Gerrymandering, czyli absurdalne i ca\u0142kowicie woluntarystyczne wytyczanie granic okr\u0119g\u00f3w wyborczych (by utworzy\u0107 terytorialn\u0105 \u201ewi\u0119kszo\u015b\u0107\u201d swoich wyborc\u00f3w lub udupi\u0107 konkurent\u00f3w, by si\u0119 im g\u0142osy marnowa\u0142y…) kwitnie w najlepsze. Zrywanie procesu legislacyjnego (wypisz wymaluj jak polska tradycja liberum veto) to kongresowa norma; s\u0105 w tej bran\u017cy wyspecjalizowani zawodowcy, prawdziwi zapychacze klozet\u00f3w. W najlepsze stosowany jest piracki filibuster, czyli praktyka nieko\u0144cz\u0105cych si\u0119 przem\u00f3wie\u0144, byle tylko nie dopu\u015bci\u0107 do formalnego zamkni\u0119cia debaty i przej\u015bcia do g\u0142osowania. A sam spos\u00f3b finansowania polityki, polityk\u00f3w i wszelkich kampanii ur\u0105ga nie tylko prawom, lecz w og\u00f3le uczciwo\u015bci i zdrowemu rozs\u0105dkowi…<\/p>\n

Gdy ktokolwiek mia\u0142 w\u0105tpliwo\u015bci \u2013 tak jak ja sam, albowiem uwa\u017cam, \u017ce pog\u0142oski o kompletnej destrukcji, wr\u0119cz \u015bmierci ameryka\u0144skiej demokracji s\u0105 zdecydowanie przesadzone \u2013 Tarczy\u0144ski ca\u0142y sw\u00f3j wyw\u00f3d zaczyna z grubej rury. Od sugestywnie drobiazgowej relacji z przer\u017cni\u0119tej drugiej elekcji Trumpa i kulminacji samego procederu – pr\u00f3by wywr\u00f3cenia wyniku wyborczego, czyli napa\u015bci na Kapitol 6 stycznia 2021 roku. No c\u00f3\u017c \u2013 to cios w plecy i zarazem mi\u0119dzy oczy, \u015bmiertelny w swej istocie i wymowie. Ogl\u0105dam te sceny z boja\u017ani\u0105 i trwog\u0105, a widok p\u00f3\u0142nagiego faceta, przybranego w bizonie futra, z rogami na \u0142bie i w\u0142\u00f3czni\u0105 w \u0142apie, cho\u0107 sam w sobie groteskowy i b\u0142aze\u0144ski, jako\u015b mnie nie \u015bmieszy. Tam pad\u0142y strza\u0142y i by\u0142y ofiary w ludziach… Owszem \u2013 codziennie od broni palnej ginie w Ameryce wi\u0119cej obywateli, ale to jednak by\u0142 atak na samo centrum pa\u0144stwa. Je\u015bli to nie pocz\u0105tek agonii demokracji \u2013 to co? Wyg\u0142up? Nie zgadzam si\u0119 z tak\u0105 interpretacj\u0105. To \u015bmiertelna gro\u017aba \u2013 a nieukarany pod\u017cegacz chodzi na wolno\u015bci i sposobi si\u0119 do \u201eci\u0105gu dalszego\u201d.<\/p>\n

Lektura \u201eRozk\u0142adu\u201d Tarczy\u0144skiego, wielce \u2013 jako si\u0119 rzek\u0142o \u2013 sugestywna, dostarcza sporo argument\u00f3w i ukierunkowuje tok obserwacji ameryka\u0144skiego universum<\/i>. Poza wszystkim za\u015b ksi\u0105\u017cka dobrze jest napisana, a to w ca\u0142ym nat\u0142oku politycznej, amerykanistycznej literatury \u2013 niema\u0142o…<\/p>\n

Tomasz Sas <\/strong>
(02.05.2023)<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Piotr Tarczy\u0144ski Rozk\u0142ad. O niedemokracji w Ameryce Wydawnictwo Znak litera nova, Krak\u00f3w 2023 Rekomendacja: 4\/7 Ocena ok\u0142adki: 3\/5 Bo to jest Ameryka, to s\u0142ynne USA… Stany Zjednoczone Ameryki P\u00f3\u0142nocnej \u2013 kraina-legenda, mit szcz\u0119\u015bcia i bogactwa dost\u0119pnego dla ka\u017cdego, wzorzec do na\u015bladowania, ziemia mlekiem i miodem p\u0142yn\u0105ca, ostoja pokoju, opoka prawdziwej demokracji, meta grzesznik\u00f3w szukaj\u0105cych odkupienia, gotowych je kupowa\u0107 za szelk\u0105 cen\u0119; gdzie ameryka\u0144ska wiza i zielona karta imigracyjna s\u0105 symbolami szansy jednej na milion, wr\u0119cz niemo\u017cliwej do zmarnowania. Innymi s\u0142owy: \u201e\u015bwietliste miasto na wzg\u00f3rzu\u201d, czyli jeden z naj\u017cywotniejszych biblijno-arturia\u0144skich mit\u00f3w fundamentalnych Ameryki. Urod\u0119 tej wizji mamy na uwadze, bo d\u0142ugo w ni\u0105 wierzyli\u015bmy. Byli\u015bmy wszak w ko\u0144c\u00f3wce lat 50. i w latach 60. ubieg\u0142ego stulecia pilnymi czytelniko-ogl\u0105daczami sfatygowanych (ale i tak nadal eleganckich), przechodz\u0105cych z r\u0105k do r\u0105k egzemplarzy magazynu \u201eAmeryka\u201d. Wszelako \u017cyj\u0105c w prawdzie, z b\u00f3lem musimy og\u0142osi\u0107 co nast\u0119puje: takie Stany Zjednoczone Ameryki P\u00f3\u0142nocnej, jakie kwit\u0142y w onirycznych wizjach kandydat\u00f3w na emigrant\u00f3w, je\u015bli kiedykolwiek istnia\u0142y, to dzi\u015b ju\u017c na pewno nie istniej\u0105. A to znikni\u0119cie jest nieodwracalne. Oczywi\u015bcie istnieje szansa, by owe \u201e\u015bwietliste miasto na wzg\u00f3rzu\u201d, tak\u0105 Cameloto-Jerozolim\u0119 z szlachetnych sn\u00f3w, odbudowa\u0107 \u2013 powoli i systematycznie, je\u015bli przedtem nie dojdzie do otwartego konfliktu, czego\u015b w rodzaju wojny domowej,…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":4042,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[25,165],"tags":[423],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4040"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4040"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4040\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4706,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4040\/revisions\/4706"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4042"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4040"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4040"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4040"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}