{"id":3893,"date":"2023-02-21T07:57:45","date_gmt":"2023-02-21T06:57:45","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=3893"},"modified":"2023-04-16T13:57:36","modified_gmt":"2023-04-16T11:57:36","slug":"bez-wyboru","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2023\/02\/21\/bez-wyboru\/","title":{"rendered":"Bez wyboru"},"content":{"rendered":"\n

Agnieszka P\u0142oszaj\u00a0<\/strong><\/h3>\n

\"\"<\/p>\n


<\/strong>Bez wyboru
<\/strong>Wydawnictwo Znak, Krak\u00f3w 2023<\/strong><\/h3>\n

Rekomendacja: 2\/7
<\/strong>Ocena ok\u0142adki: 2\/5<\/strong><\/span><\/p>\n

Zanurzenie si\u0119 w akwenie<\/u><\/strong><\/span><\/h2>\n

Autorka z \u0141odzi? Pisze krymina\u0142y w tej\u017ce \u0141odzi zlokalizowane? Obraza boska? Ale\u017c nie \u2013 prosz\u0119 bardzo! Ale na wst\u0119pie, zanim przyjrz\u0119 si\u0119 bli\u017cej temu \u201eBez wyboru\u201d, jedno zastrze\u017cenie natury nie literackiej \u2013 raczej, powiedzmy ostro\u017cnie i z pewnym takim przybli\u017ceniem, natury etycznej. Mo\u017ce nie tyle zastrze\u017cenie, co raczej protest \u2013 cichy, aczkolwiek stanowczy. Ot\u00f3\u017c autorka P\u0142oszaj beztrosko, z pewn\u0105 tak\u0105 komercyjn\u0105 dezynwoltur\u0105 w\u0142\u0105czy\u0142a w swoje prozatorskie imaginarium<\/em> bolesn\u0105, tragiczn\u0105 histori\u0119 \u0142\u00f3dzkiego getta i jego ofiar. Nie ona pierwsza i zapewne nie ostatnia. Bo to, w mniemaniu wielu prozaik\u00f3w, atrakcyjny temat, dodaj\u0105cy rangi dzie\u0142u i kotwicz\u0105cy je w szlachetnym, powa\u017cnym pejza\u017cu. Zag\u0142ada, shoah, holocaust \u2013 s\u0142owa-klucze, odbieraj\u0105ce z g\u00f3ry prawomocno\u015b\u0107 jakiejkolwiek krytyce, chroni\u0105ce autora przed podejrzeniami o niskie pobudki czy grafomani\u0119 zgo\u0142a. Dlatego zapewne na rynku wci\u0105\u017c pojawia si\u0119 co roku ze sto ksi\u0105\u017cek z nazw\u0105 \u201eAuschwitz\u201d w tytule (i drugie tyle bez tego s\u0142owa, za to oczywi\u015bcie w temat zanurzonych…). To si\u0119 sprzedaje po prostu. Czemu? To temat-dylemat wart osobnego potraktowania.<\/p>\n

\u0141\u00f3dzkie getto nie jest tak masowo wykorzystywane (w sensie tworzywa, scenerii i \u015bwiadectwa pisarskiej wra\u017cliwo\u015bci) jak ob\u00f3z zag\u0142ady w O\u015bwi\u0119cimiu-Brzezince, ale ma swoj\u0105 literatur\u0119 \u2013 na czele z genialn\u0105 \u201eFabryk\u0105 mucho\u0142apek\u201d Andrzeja Barta. Nie twierdz\u0119, \u017ce proza Barta zamkn\u0119\u0142a temat i nie nalegam, by ju\u017c nie pisano wi\u0119cej o Chaimie Rumkowskim. Przeciwnie \u2013 prosz\u0119 tylko o chwil\u0119 zadumy i pow\u015bci\u0105gliwo\u015b\u0107. Czy ekstremaln\u0105, totaln\u0105 zbrodni\u0119 getta oraz ka\u017cd\u0105 z indywidualnych ekstremalnych zbrodni, kt\u00f3re si\u0119 na ni\u0105 z\u0142o\u017cy\u0142y, zawsze warto anga\u017cowa\u0107 w tryby komercyjnej machiny literackiej? Lepiej trzy razy przemy\u015ble\u0107, rozwa\u017cy\u0107… i zrezygnowa\u0107, ni\u017c bezmy\u015blnie szar\u017cowa\u0107 w rzekomej trosce o pami\u0119\u0107, a w istocie o sprzedawalno\u015b\u0107. To tyle.<\/p>\n

A co poza tym w tym \u201eBez wyboru\u201d? No c\u00f3\u017c \u2013 konwencja goni konwencj\u0119 i konwencj\u0105 pogania… Nie m\u00f3wi\u0119, \u017ce to \u017ale, ale nudno wszelako. Proza kryminalna o przeznaczeniu rozrywkowym ma swoje utarte szablony. Mniej zr\u0119czni, mniej wizjonerscy (aczkolwiek wci\u0105\u017c pozostaj\u0105cy na poziomie pewnej takiej og\u00f3lnej przyzwoito\u015bci) autorzy poruszaj\u0105 si\u0119 z gracj\u0105 wewn\u0105trz tych szablon\u00f3w, albowiem komercyjne powodzenie szablonowej literatury utwierdza ich w przekonaniu, \u017ce to si\u0119 sprawdza i nie warto po\u015bwi\u0119ca\u0107 si\u0142 i \u015brodk\u00f3w na poszukiwania formalne, rozszerzaj\u0105ce. Jedni z \u201ekryminalist\u00f3w\u201d s\u0105 grafomanami, wi\u0119c ich wrodzonej \u0142atwo\u015bci pisania nie towarzyszy \u017cadna og\u00f3lniejsza refleksja tw\u00f3rcza. A ta wi\u0119kszo\u015b\u0107, kt\u00f3ra grafoma\u0144ska nie jest, uwa\u017ca pisanie za udr\u0119k\u0119, mord\u0119g\u0119 (je\u015bli to ich g\u0142\u00f3wny spos\u00f3b na \u017cycie i zarobkowanie), wi\u0119c z wyrachowania (ekonomia egzystencji…) stroni od poszukiwa\u0144 i zmian, bo ich na to nie sta\u0107.<\/p>\n

Pani Agnieszka P\u0142oszaj nale\u017cy do grupy tw\u00f3rc\u00f3w utalentowanych, kt\u00f3rym do przebicia si\u0119 na rynku i pozyskaniu pewnej takiej rozpoznawalno\u015bci brakuje doprawdy niewiele \u2013 ot, par\u0119 krok\u00f3w, jeszcze jakie\u015b dwie, mo\u017ce trzy ksi\u0105\u017cki. W tej sytuacji jakiekolwiek ryzyko, wyprawa poza utartymi szlakami by\u0142aby skrajnie nieroztropna; oznacza\u0142aby marnowanie si\u0142 i \u015brodk\u00f3w, kt\u00f3re przecie\u017c niewyczerpywalne nie s\u0105. W tej sytuacji zatem intryga i rozgrywaj\u0105ce j\u0105 (z por\u0119ki autorki) figury s\u0105 do b\u00f3lu standardowe \u2013 jak pobrane z magazynu-narz\u0119dziowni (za drobn\u0105 op\u0142at\u0105) sztance, formy do masowej produkcji plastikowych laleczek na wtryskarce. We\u017amy figur\u0119 prowadz\u0105c\u0105, czyli g\u0142\u00f3wn\u0105 bohaterk\u0119 intrygi Zoj\u0119 Sterlak, ulepion\u0105 z osobliw\u0105 staranno\u015bci\u0105 i nie mniejsz\u0105 fantazj\u0105. Niedu\u017ca (metr sze\u015b\u0107dziesi\u0105t dwa…), poniek\u0105d urodziwa damulka przed trzydziestk\u0105, fizycznie \u2013 \u017cyleta, zab\u00f3jcza p\u0142ywaczka. [Jej sk\u0142onno\u015bci do wodnego \u017cycia osobliwie opisuje (str. 8) pani P\u0142oszaj: \u201eGdy by\u0142a dzieckiem, wyobra\u017ca\u0142a sobie, \u017ce jej nogi zamieniaj\u0105 si\u0119 w syreni ogon zaraz po tym, jak zanurza si\u0119 w akwenie.\u201d<\/i> Serio? \u201eZanurza si\u0119 w akwenie\u201d? Czy w wydawnictwie Znak nie ma ju\u017c redaktor\u00f3w i korektor\u00f3w, potrafi\u0105cych wy\u0142apa\u0107 takie j\u0119zykowe niewydarzone paciaje?]<\/p>\n

Ale mniejsza z tym \u2013 Zojka Sterlak jest p\u00f3\u0142-Polk\u0105, p\u00f3\u0142-Chorwatk\u0105, by\u0142\u0105 policjantk\u0105, wyrzucon\u0105 ze s\u0142u\u017cby po tym, jak niefrasobliwie pozwoli\u0142a, by zatrzymywany przest\u0119pca odebra\u0142 jej bro\u0144 i strzeli\u0142 (niestety celnie…) do jej partnerki; ostatni rok ukrywa\u0142a si\u0119 przed \u015bwiatem w rodzinnym domu w Rovinju na p\u00f3\u0142wyspie Istria; intensywnie pal\u0105c zio\u0142o, by odstrasza\u0107 nawiedzaj\u0105ce j\u0105 duchy. A nadto uje\u017cd\u017ca ha\u0142a\u015bliwego Dodge’a Challengera Hellcata z sze\u015bciolitrowym silnikiem i siedmioma setkami koni (prezent na otarcie \u0142ez – od tatusia, bogatego dewelopera). Poza tym jest pyskata, niezale\u017cna, niezdyscyplinowana i w og\u00f3le taka jaka\u015b niesymetryczna, niedopasowana…<\/p>\n

Zwolnijcie mnie, prosz\u0119, z konieczno\u015bci przybli\u017cenia trzech \u2013 mo\u017ce czterech m\u0119skich figurynek pierwszego planu (policjanta Kardasa, dyrektora z ABW Wincenta, mecenasa Dawida \u2013 pi\u017adzielcowatego m\u0142odzie\u0144ca w p\u0142aszczyku koloru karmelowego oraz na dodatek pana Przemka \u2013 widzewskiego kibola i w\u0142a\u015bciciela warsztatu samochodowego). Po prostu brakuje mi s\u0142\u00f3w, by na trze\u017awo przebrn\u0105\u0107 przez konwencjonaln\u0105 nud\u0119 i schematyczno\u015b\u0107 tych postaci, unikaj\u0105c przy tym jak\u017ce deprecjonuj\u0105cych, dyskwalifikuj\u0105cych powt\u00f3rze\u0144… Podczas lektury zorientujecie si\u0119 niechybnie, o co mi chodzi.<\/p>\n

No a sama intryga? C\u00f3\u017c \u2013 pani P\u0142oszaj jest pomys\u0142owa sama z siebie, a matka natura obdarowa\u0142a j\u0105 ponadnormatywn\u0105 doz\u0105 fantazji tw\u00f3rczej, siostry bli\u017aniaczej talentu. Ju\u017c sam \u201ewist fabularny\u201d, zaserwowany na otwarcie akcji, znamionuje spor\u0105 dezynwoltur\u0119 i rozmach intelektualny. Oto pijany student czego\u015b tam podczas tzw. Festiwalu \u015awiat\u0142a (jarmarcznej sk\u0105din\u0105d, plebejskiej z natury rzeczy imprezy, maj\u0105cej zast\u0105pi\u0107 \u0142odzianom kontakt z tzw. sztuk\u0105 wy\u017csz\u0105…) zderzy\u0142 si\u0119 (przy pomocy pi\u0105chy w\u0142asnej) z zawarto\u015bci\u0105 uplecionego z jakiej\u015b tkaniny kokonu, podwieszonego wewn\u0105trz tajemniczej instalacji ze \u015bwiec\u0105cych rurek. Impakt odkry\u0142 zamotane wewn\u0105trz kokonu zw\u0142oki kobiety. Po bli\u017cszym zbadaniu rzeczy samej okaza\u0142o si\u0119, \u017ce kadawer to niejaka Wioletta Fabi\u015b \u2013 znana w lokalnych mediach dziennikarka… sportowa, osobliwie zajmuj\u0105ca si\u0119 pi\u0142k\u0105 no\u017cn\u0105. W tym miejscu wytw\u00f3r fantazji pani P\u0142oszaj, aczkolwiek ca\u0142kowicie dozwolony z dowolnego punktu widzenia, wypada skomentowa\u0107 na p\u0142aszczy\u017anie minimalnej cho\u0107by zgodno\u015bci z tzw. rzeczywisto\u015bci\u0105. Ot\u00f3\u017c w dziejach \u0142\u00f3dzkich medi\u00f3w przez dobre sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat nie by\u0142o bodaj\u017ce ani jednej znanej dziennikarki sportowej, zajmuj\u0105cej si\u0119 pi\u0142k\u0105 no\u017cn\u0105 (i chyba w og\u00f3le \u017cadnej kobiety pisz\u0105cej lub m\u00f3wi\u0105cej o sporcie); autor tych s\u0142\u00f3w w\u0142asnym do\u015bwiadczeniem uczestnicz\u0105cym obejmuje jedn\u0105 trzeci\u0105 wspomnianych dziej\u00f3w, wi\u0119c mniej wi\u0119cej wie, co by\u0142o grane… Fantazje te\u017c maj\u0105 swoje granice prawdopodobie\u0144stwa…<\/p>\n

Opr\u00f3cz wyra\u017anych \u015blad\u00f3w mordu, to znaczy licznych ran ci\u0119tych, zw\u0142oki dziennikarki oznaczone zosta\u0142y przes\u0142aniem, istotnym dla dalszego ci\u0105gu czynno\u015bci \u015bledczych \u2013 mianowicie zbrodzie\u0144 na sk\u00f3rze plec\u00f3w ofiary pracowicie wyskroba\u0142… nazwisko by\u0142ej policjantki Sterlak. Co w spos\u00f3b oczywisty sk\u0142oni\u0142o wy\u017c. wzmiankowan\u0105 do w\u0142\u0105czenia si\u0119 w czynno\u015bci \u015bledcze. Ci\u0105gu dalszego tej obiecuj\u0105cej intrygi nie ujawni\u0119 \u2013 mamy umow\u0119. Do\u015b\u0107 tylko wspomnie\u0107, \u017ce momentami robi si\u0119 powa\u017cnie i heroicznie, a akcja wkracza w trudne kawa\u0142ki historii (cho\u0107 mog\u0142aby si\u0119 bez tego obej\u015b\u0107, na co zwr\u00f3cili\u015bmy uwag\u0119 ju\u017c na wst\u0119pie…). Ale poza komercyjnym zaanga\u017cowaniem dziejowego patosu, czyli pewn\u0105 tak\u0105 redundancj\u0105 (k\u0142ania si\u0119 Ockham ze sw\u0105 brzytw\u0105!) kryminalnego \u017cywio\u0142u, fabularnym umiej\u0119tno\u015bciom \u201eintrygowania\u201d autorki niewiele mo\u017cna wytkn\u0105\u0107.<\/p>\n

Znacznie gorzej \u2013 jako si\u0119 ju\u017c rzek\u0142o \u2013 idzie jej z figurami bohater\u00f3w tej akcji, gorzej ze scenografi\u0105, dekoracjami, rekwizytami, elementami prozatorskiego wyko\u0144czenia i innymi imponderabiliami opowiadania. A przecie\u017c maj\u0105 one istotny wp\u0142yw na percepcj\u0119. Im bardziej s\u0105 schematyczne, konwencjonalne, skopiowane sk\u0105din\u0105d \u2013 tym lektura ci\u0119\u017csza. Lecz, wbrew tytu\u0142owi, wyb\u00f3r jest \u2013 mo\u017cna pobrn\u0105\u0107 w lektur\u0119, mo\u017cna sobie darowa\u0107… Oba warianty maj\u0105 swoje zyski i straty. Ale polecam \u2013 zw\u0142aszcza gdy kto\u015b lubi obiecuj\u0105ce fina\u0142y w stylu: \u201eposzli trzymaj\u0105c si\u0119 za r\u0119ce ku zachodz\u0105cemu s\u0142o\u0144cu\u201d. Nawet ulic\u0105 Jaracza, bo na niej przynajmniej dwa razy w roku zachody bywaj\u0105 wyj\u0105tkowo urokliwe…<\/p>\n

Tomasz Sas <\/strong>
(20 02 2023)<\/strong><\/p>\n

PS. Przy okazji \u2013 wspomniana ulica Jaracza ma tak\u0105 osobliwo\u015b\u0107, \u017ce nie mo\u017cna z niej skr\u0119ci\u0107 ani w lewo, ani w prawo w ulic\u0119 Zachodni\u0105 \u2013 nie ma takiego skrzy\u017cowania. Ulica Jaracza zaczyna si\u0119 od osi Piotrkowskiej i biegnie na wsch\u00f3d. Od Piotrkowskiej na zach\u00f3d biegnie ulica Wi\u0119ckowskiego i to ona krzy\u017cuje si\u0119 z Zachodni\u0105. Czasem warto zerkn\u0105\u0107 na tabliczki na rogach ulic albo po prostu zapyta\u0107 bywalca… TS.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Agnieszka P\u0142oszaj\u00a0 Bez wyboru Wydawnictwo Znak, Krak\u00f3w 2023 Rekomendacja: 2\/7 Ocena ok\u0142adki: 2\/5 Zanurzenie si\u0119 w akwenie Autorka z \u0141odzi? Pisze krymina\u0142y w tej\u017ce \u0141odzi zlokalizowane? Obraza boska? Ale\u017c nie \u2013 prosz\u0119 bardzo! Ale na wst\u0119pie, zanim przyjrz\u0119 si\u0119 bli\u017cej temu \u201eBez wyboru\u201d, jedno zastrze\u017cenie natury nie literackiej \u2013 raczej, powiedzmy ostro\u017cnie i z pewnym takim przybli\u017ceniem, natury etycznej. Mo\u017ce nie tyle zastrze\u017cenie, co raczej protest \u2013 cichy, aczkolwiek stanowczy. Ot\u00f3\u017c autorka P\u0142oszaj beztrosko, z pewn\u0105 tak\u0105 komercyjn\u0105 dezynwoltur\u0105 w\u0142\u0105czy\u0142a w swoje prozatorskie imaginarium bolesn\u0105, tragiczn\u0105 histori\u0119 \u0142\u00f3dzkiego getta i jego ofiar. Nie ona pierwsza i zapewne nie ostatnia. Bo to, w mniemaniu wielu prozaik\u00f3w, atrakcyjny temat, dodaj\u0105cy rangi dzie\u0142u i kotwicz\u0105cy je w szlachetnym, powa\u017cnym pejza\u017cu. Zag\u0142ada, shoah, holocaust \u2013 s\u0142owa-klucze, odbieraj\u0105ce z g\u00f3ry prawomocno\u015b\u0107 jakiejkolwiek krytyce, chroni\u0105ce autora przed podejrzeniami o niskie pobudki czy grafomani\u0119 zgo\u0142a. Dlatego zapewne na rynku wci\u0105\u017c pojawia si\u0119 co roku ze sto ksi\u0105\u017cek z nazw\u0105 \u201eAuschwitz\u201d w tytule (i drugie tyle bez tego s\u0142owa, za to oczywi\u015bcie w temat zanurzonych…). To si\u0119 sprzedaje po prostu. Czemu? To temat-dylemat wart osobnego potraktowania. \u0141\u00f3dzkie getto nie jest tak masowo wykorzystywane (w sensie tworzywa, scenerii i \u015bwiadectwa pisarskiej wra\u017cliwo\u015bci) jak ob\u00f3z zag\u0142ady w O\u015bwi\u0119cimiu-Brzezince, ale ma…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":3895,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[10],"tags":[78],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3893"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3893"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3893\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4008,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3893\/revisions\/4008"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3895"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3893"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3893"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3893"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}