{"id":3768,"date":"2022-12-19T18:41:35","date_gmt":"2022-12-19T17:41:35","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=3768"},"modified":"2024-07-04T03:00:29","modified_gmt":"2024-07-04T01:00:29","slug":"dziady-i-dybuki","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2022\/12\/19\/dziady-i-dybuki\/","title":{"rendered":"Dziady i dybuki"},"content":{"rendered":"\n

Jaros\u0142aw Kurski<\/strong><\/h3>\n

\"\"<\/p>\n


Dziady i dybuki <\/strong>
Wydawnictwo Agora, Warszawa 2022<\/strong><\/h3>\n

Rekomendacja: 5\/7 <\/strong><\/span>
Ocena ok\u0142adki: 4\/5<\/strong><\/span><\/p>\n

Zbiorowe op\u0119tanie i jak z nim walczy\u0107…<\/u><\/strong><\/span><\/h2>\n

Zrz\u0105dzeniem losu najlepsza ksi\u0105\u017cka bie\u017c\u0105cego polskiego sezonu wydawniczego ukaza\u0142a si\u0119 w\u0142a\u015bnie teraz, p\u00f3\u017an\u0105 jesieni\u0105, w okresie tradycyjnie i symbolicznie sprzyjaj\u0105cym wszelakim rozmy\u015blaniom, podsumowaniom, rekapitulacjom i warto\u015bciowaniom. A tak\u017ce sentymentalnym wspominkom, wyidealizowanym wycieczkom w przesz\u0142o\u015b\u0107, zapasom z pami\u0119ci\u0105. W czasie mocno sprzyjaj\u0105cym obcowaniu z duchami. Kto \u017cyw pisze i publikuje swoje by\u0142oje i dumy<\/i> (wedle niedo\u015bcignionego wzorca Hercena) \u2013 ale bardziej ufryzowane, wygrzecznione, pozbawione temperatury konfliktu, jedynie s\u0142uszne i kapitulanckie \u2013 nie tylko wobec historii ale i w\u0142asnego sumienia. W poczuciu misji o\u015bwiecenia i narcystycznej poniek\u0105d potrzeby podwy\u017cszenia statusu intelektualnego, z ch\u0119ci zamaskowania wstydu lub tylko z\u0142ego wra\u017cenia po tym i owym, co si\u0119 kiedy\u015b przytrafi\u0142o. Tak jest wiara w rozgrzeszaj\u0105c\u0105 moc s\u0142owa drukowanego…<\/p>\n

Ale nie z Kurskim takie numery. On wszystko zrobi\u0142 w poprzek, a nawet wbrew. Powod\u00f3w, dla kt\u00f3rych zdecydowa\u0142 si\u0119 wypu\u015bci\u0107 w \u015bwiat familijn\u0105 sag\u0119 bez makija\u017cu, pojawi\u0142o si\u0119 a\u017c nadto, ale jeden wydaje si\u0119 przes\u0105dzaj\u0105cy – nikt, poza mn\u0105 samym nie b\u0119dzie ogranicza\u0142, moderowa\u0142 czy cenzurowa\u0142 tego wszystkiego, co o losie mej rodziny chc\u0119 powiedzie\u0107. Zw\u0142aszcza niech nie pr\u00f3buje tego robi\u0107 historia, ani jej b\u0119kart z krzyw\u0105 mord\u0105 \u2013 dla niepoznaki ka\u017c\u0105cy si\u0119 nazywa\u0107 m\u0105dro\u015bci\u0105 etapu…<\/b> Takie numery to ju\u017c nie z nami, polskimi odmie\u0144cami, konwertytami, przechrztami czy zgo\u0142a innowiercami lub tylko przybyszami i obcoplemie\u0144cami (bez religijnego kontekstu) obstaj\u0105cymi otwarcie przy swoim. Ani si\u0119 nie boimy, ani nie wstydzimy (wstydzi\u0107 to si\u0119 mo\u017cna z\u0142ych uczynk\u00f3w, ale nie pochodzenia), ani nie czekamy pokornie na wyrok s\u0105du dziej\u00f3w, ani nie zacieramy \u015blad\u00f3w. Ju\u017c nie i nigdy nie!<\/p>\n

Oczywi\u015bcie jest pewien problem z polsk\u0105 literatur\u0105 autobiograficzno-familijn\u0105, z rodzinn\u0105 sag\u0105 i jej formu\u0142\u0105 narracyjn\u0105. Problem ten i wszystkie inne powi\u0105zane z nim nieszcz\u0119\u015bcia wywodz\u0105 si\u0119 od w gruncie rzeczy niewinnego zdania, otwieraj\u0105cego pewn\u0105 arcys\u0142awn\u0105 arcypowie\u015b\u0107 patriotyczn\u0105, ku pokrzepieniu serc wyskroban\u0105. Zdanie to idzie tak: \u201eBy\u0142 na \u017bmudzi r\u00f3d mo\u017cny Billewicz\u00f3w, od Mendoga si\u0119 wywodz\u0105cy, wielce skoligacony i w ca\u0142em Rosie\u0144skiem nad wszystkie inne szanowany.\u201d<\/i> To oczywi\u015bcie \u201ePotop\u201d Henryka Sienkiewicza, a \u201eincipit\u201d<\/i> \u00f3w nabra\u0142 znaczenia daleko wykraczaj\u0105cego poza literatur\u0119 polsk\u0105 i jej urod\u0119. Nie ma w nim tego dynamizmu i wartko\u015bci, co na przyk\u0142ad w ogarach, kt\u00f3re posz\u0142y w las, ale solenna informacja, kt\u00f3ra w tym zdaniu tkwi, nadaje mu znaczenie kanoniczne \u2013 jakby prawd\u0105 objawion\u0105 by\u0142o.<\/p>\n

Tkwi\u0105ca w tym incipicie<\/i> filozofia opowiadania (sk\u0105din\u0105d atrakcyjna i uwielbiana przez publiczno\u015b\u0107) zainspirowa\u0142a (a w\u0142a\u015bciwie przes\u0105dzi\u0142a) styl i formu\u0142\u0119 wcale niema\u0142ego terytorium pi\u015bmiennictwa wspominkowego i nawet autobiograficznego (czyli maj\u0105cego pretensje do naukowego obiektywizmu). Musia\u0142o by\u0107 heroicznie i zarazem sentymentalnie (sielankowo zgo\u0142a \u2013 nie tylko w pejza\u017cu i obyczaju, ale nade wszystko w stosunkach spo\u0142ecznych), paternalistycznie, bogobojnie, prawomy\u015blnie i moralnie. Tak, tak \u2013 zw\u0142aszcza moralnie. Pi\u015bmiennictwo (bo nie wszystkie jest literatur\u0105…) historyczno-familijne, a osobliwie jego dominuj\u0105ca (gatunkowo, liczbowo i roszczeniowo) ekspozytura kresowa, jest niemal ca\u0142e z ducha filozofijki wywodz\u0105cej si\u0119 z przywo\u0142anego tu sienkiewiczowskiego incipitu<\/i>. Nawet wtedy, gdy epatuje okrucie\u0144stwem (przecie\u017c sk\u0105din\u0105d niesk\u0142amanym, aczkolwiek napi\u0119tnowanym subiektywnym wzgl\u0105dem autora). Umiarkowani, zr\u00f3wnowa\u017ceni historycy na og\u00f3\u0142 nie kwestionuj\u0105 warto\u015bci \u017ar\u00f3d\u0142owej tego pi\u015bmiennictwa (osobliwie wzgl\u0119dem fakt\u00f3w i dat), ale pow\u0105tpiewaj\u0105 w czysto\u015b\u0107 intencji w sferze emocji, dopatruj\u0105c si\u0119 dw\u00f3jmy\u015blenia i dw\u00f3jwidzenia, nadmiaru tzw. poprawno\u015bci (czytanej na odwr\u00f3t), na granicy schizofrenii nieledwie…<\/p>\n

Kurski (Jaros\u0142aw, ten du\u017co lepszy z braci K.) wywr\u00f3ci\u0142 na nice ca\u0142\u0105 t\u0119 filozofijk\u0119 sentymentalnego kresowiactwa, t\u0119 fa\u0142szyw\u0105 sielankow\u0105, zak\u0142\u00f3con\u0105 przez wra\u017ce elementy z zewn\u0105trz legend\u0119: \u017cyli\/byli gdzie\u015b mi\u0119dzy D\u017awin\u0105 a Dniestrem \u2013 w Dyneburgu, Druskiennikach, Sto\u0142pcach, Zdo\u0142bunowie i Zaleszczykach, we Lwowie i Wilnie; mieli si\u0119 dobrze, krzewili cywilizacj\u0119, kultur\u0119 i o\u015bwiat\u0119 oraz prawdziw\u0105 wiar\u0119, lud prosty ich kocha\u0142, z r\u00f3wnie wielk\u0105 wzajemno\u015bci\u0105 oni kochali lud prosty, bogactwo i pomy\u015blno\u015b\u0107 ros\u0142y a\u017c do poziomu nies\u0142ychanego (wychodki nawet stawiali bielone wapnem miast sra\u0107 prosto za stodo\u0142\u0105…). Kurski musia\u0142 to zrobi\u0107, bo jego historia, aczkolwiek o cywilizacyjn\u0105 misj\u0119 stronami zatr\u0105ca\u0142a, wzi\u0119\u0142a si\u0119 ze strachu, prawdziwego strachu, prze\u017cytego czasem po kilkakro\u0107 w \u017cyciu i za ka\u017cdym razem dojmuj\u0105co. Ka\u017cdy, kto zetkn\u0105\u0142 si\u0119 z ksi\u0105\u017ck\u0105 Grzegorza Gaudena \u201eLw\u00f3w. Kres iluzji\u201d, wie, \u017ce strach nie jest to irracjonalny, \u017ce \u017ar\u00f3d\u0142a i przyczyny ma prawdziwe.<\/p>\n

Kurski, m\u0142ody gda\u0144ski endekoid spod skrzyde\u0142 opieku\u0144czych Aleksandra Halla (sk\u0105din\u0105d wielkiego fa\u0142szerza polskiej my\u015bli i doktryny konserwatywno-nacjonalistycznej; co czyni\u0142 swoje w dobrej wierze, ale przesadzi\u0142 z tym br\u0105zownictwem) i bliski wsp\u00f3\u0142pracownik Lecha Wa\u0142\u0119sy w epoce tu\u017cpoczerwcowej (1989-90), w czasie tzw. wojny na g\u00f3rze \u2013 nie mia\u0142 (i d\u0142ugo nie mia\u0142by) poj\u0119cia, co szykuje mu los, gdyby nie afektowana, ekstremalna interwencja jego matki w r\u0119kopis ksi\u0105\u017cki o tym\u017ce Wa\u0142\u0119sie. Interwencja, kt\u00f3ra da\u0142a m\u0142odemu do zrozumienia, \u017ce w jego drzewie genealogicznym zieleni\u0105 si\u0119 i obficie owocuj\u0105 \u017cydowskie ga\u0142\u0119zie. Poj\u0105\u0142, czemu kresow\u0105 legend\u0119 (dzieci\u0144stwo mamy i cioci Klary we dworze w podolskich Koszy\u0142owcach w pobli\u017cu wspomnianych Zaleszczyk i Jaz\u0142owca z \u201eu\u0142a\u0144skim\u201d sanktuarium) w gda\u0144skim domu Kurskich kultywowano pow\u015bci\u0105gliwie, nader oszcz\u0119dnie, zdawkowo \u2013 by nie rzec: wcale… Ciekawe to by\u0142o samo z siebie, ale dopiero po \u015bmierci mamy (zgodnie z wymuszonym przyrzeczeniem) nasz autor zabra\u0142 si\u0119 na dobre do rodzinnej historii, familijnej sagi z \u2013 jak si\u0119 w trakcie roboty okaza\u0142o \u2013 licznymi dygresjami natury osobistej i og\u00f3lnodziejowej…<\/p>\n

W trakcie kwerend i \u015bledztw wysz\u0142o mu niezbicie, \u017ce w prostej linii jest cz\u0105stk\u0105 dynastii za\u0142o\u017conej przez Gaona z Wilna \u2013 Eliasza ben Salomona Zalmana (1720 \u2013 1797), wielkiego uczonego judaizmu, znawc\u0119 tudzie\u017c interpretatora Talmudu, rabina i kabalist\u0119 (gaon to po hebrajsku geniusz…). Rozpozna\u0142 parantele rozga\u0142\u0119zionych rod\u00f3w Bernstein\u00f3w i Sommerstein\u00f3w. Modzelewskich i Niemirowskich, Parnas\u00f3w, Ehrlich\u00f3w, Syrkus\u00f3w… Ustali\u0142 ponad wszelk\u0105 w\u0105tpliwo\u015b\u0107, jakimi \u015bcie\u017ckami przemierza\u0142y ojczyst\u0105 ziemi\u0119 te setki ludzi \u2013 \u017byd\u00f3w, Polak\u00f3w, Niemc\u00f3w i innych \u2013 nim sprz\u0119g\u0142y si\u0119 w wielk\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 familijn\u0105, pod wieloma nazwiskami, w wielu krajach i na paru kontynentach. Nim teraz rozprz\u0119g\u0142y si\u0119 i wi\u0119zi potraci\u0142y… Wydaje si\u0119 te\u017c, \u017ce w toku zg\u0142\u0119biania rodzinnej sagi Jaros\u0142aw Kurski zrozumia\u0142 strach swej matki, egzystencjalny strach przed zdemaskowaniem, publicznym ujawnieniem \u017cydowskiego pochodzenia. Polski antysemityzm nie by\u0142 tylko jednym z wielu nurt\u00f3w dysputy politycznej czy spo\u0142ecznej. Polski antysemityzm czynny – tropi\u0105cy, w\u0119sz\u0105cy i bij\u0105cy (wedle domy\u015blnego lecz powszechnie znanego regulaminu, skodyfikowanego p\u00f3\u017aniej w ustawach norymberskich) \u2013 mia\u0142 mord\u0119 t\u0142ustego, bezmy\u015blnego parobasa, studenciaka-\u017cyletkarza w korporacyjnym deklu, szczurowatego urz\u0119dasa w zar\u0119kawkach, zar\u00f3\u017cowionego od \u017carcia i w\u00f3dy katabasa, str\u00f3\u017cki-donosicielki, szlagona z pustym \u0142bem i \u201ewyrafinowanym\u201d dowcipem, szmalcownika o zimnych \u015blepiach. Do dzi\u015b zmieni\u0142o si\u0119 niewiele, a pani s\u0119dzia Kurska dobrze zapami\u0119ta\u0142a, czego powinna si\u0119 ba\u0107… Jej syn fizycznego strachu zapewne teraz nie odczuwa, a metafizycznego te\u017c nie powinien \u017cadn\u0105 miar\u0105… Ale antysemityzm tu i teraz nie jest ani zjawiskiem zaprzesz\u0142ym, ani marginalnym, ani powszechnie pot\u0119pianym. On istnieje, tkwi w czujnej gotowo\u015bci, na pewno nie w anabiozie. Liczne bowiem s\u0105 dowody jego mendowatego \u017cywota…<\/p>\n

W trakcie czynno\u015bci historycznej \u201eanamnezy\u201d, podczas kwerend archiwalnych pojawia\u0142a si\u0119 Kurskiemu (pocz\u0105tkowo nierozpoznana) prawdziwa \u201ewisienka na torcie\u201d familijnej sagi, kt\u00f3ra rozros\u0142a si\u0119 Kurskiemu w dygresj\u0119 do po\u0142owy i tak sk\u0105din\u0105d okaza\u0142ego bucha (dobre 470 stron). Na pocz\u0105tku by\u0142o nazwisko \u2013 brytyjskiego historyka, polityka, w swoim czasie urz\u0119dnika Foreign Office, absolwenta Oksfordu (college Balliol), publicysty i… dzia\u0142acza ruchu syjonistycznego, or\u0119downika powrotu \u017byd\u00f3w do Palestyny \u2013 sir Lewisa Namiera (sk\u0105din\u0105d rzeczywistego autora koncepcji tzw. Linii Curzona, kt\u00f3r\u0105 lord George Curzon, minister spraw zagranicznych Imperium, tylko firmowa\u0142 sw\u0105 szlacheck\u0105 person\u0105). Rzeczony Lewis Namier urodzi\u0142 si\u0119 w 1888 roku w Woli Okrzejskiej (tak, tej sienkiewiczowskiej) jako Ludwik Bernstein \u2013 syn J\u00f3zefa Bernsteina, warszawskiego adwokata, i Anny z Sommerstein\u00f3w. Pa\u0144stwo Bernsteinowie mieli ju\u017c c\u00f3rk\u0119 Teodor\u0119, starsz\u0105 o rok od Ludwika, i naonczas byli w\u0142a\u015bcicielami d\u00f3br okrzejskich. Teodora Bernstein (p\u00f3\u017aniej Niemirowska) za m\u0119\u017cem Modzelewska, by\u0142a te\u017c w\u0142a\u015bcicielk\u0105 d\u00f3br Koszy\u0142owce na Podolu. Mia\u0142a c\u00f3rki Ann\u0119 i Klar\u0119, z kt\u00f3rych Anna to w\u0142a\u015bnie matka Jaros\u0142awa i Jacka Kurskich. Czyli Namier to najbli\u017cszy z mo\u017cliwych (zwa\u017cywszy na odst\u0119p czasu) krewny Kurskiego \u2013 cioteczny dziadek: wybitny uczony, wp\u0142ywowy urz\u0119dnik brytyjskiej administracji, zdaniem Romana Dmowskiego \u2013 najzagorzalszy przeciwnik, w zasadzie zdrajca tzw. sprawy polskiej po I wojnie \u015bwiatowej. (Tu Dmowski nieco przesadzi\u0142, zapewne z niskich pobudek osobistych.) Jak do tego dosz\u0142o? Nie wyjawi\u0119 teraz \u2013 do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce to najbardziej sensacyjny i ciekawy element familijnej uk\u0142adanki Bernstein\u00f3w-Niemirowskich-Modzelewskich-Kurskich…<\/p>\n

Czy Kurskiemu uda\u0142o si\u0119 rozbroi\u0107 pole minowe \u017cydowsko-polskiego s\u0105siedztwa, wsp\u00f3lnoty terytorialnej, dziedzictwa wsp\u00f3\u0142obcowania na wszelakich p\u0142aszczyznach, osmozy kultur, krwi i pami\u0119ci? Nie. Nikomu si\u0119 nie uda\u0142o \u2013 najostro\u017cniejszym saperom wybucha\u0142y w r\u0119kach miny tkwi\u0105ce na polskich polach od o\u015bmiu wiek\u00f3w. Kto je pozak\u0142ada\u0142? Wybucha\u0142y z rzadka. Ale czemu jedna z nich eksplodowa\u0142a akurat jesieni\u0105 1906 roku w poci\u0105gu linii Jassy-Czerniowce-Ko\u0142omyja-Lw\u00f3w? (Dlaczego akurat tam, dowiecie si\u0119 z lektury Kurskiego…) Opowiedziana przez niego familijna saga dotyczy \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy si\u0119 asymilowali do polsko\u015bci \u2013 z r\u00f3\u017cnych wzgl\u0119d\u00f3w (z kt\u00f3rych prze\u015bwiadczenie o potrzebie zapewnienia sobie i rodzinom poczucia bezpiecze\u0144stwa mog\u0142o sta\u0107 na pierwszym planie, w czym niczego nagannego nie ma) \u2013 d\u0105\u017cyli. Wielu ten proces przeprowadzi\u0142o skutecznie, ale r\u00f3wnie wielu ze zdumieniem i bezbrze\u017cnym zaskoczeniem, podczas kolejnej fali endeckiego wzmo\u017cenia antysemickiego, dowiadywa\u0142o si\u0119 sk\u0105d i od kogo pochodz\u0105. Tych tropicieli te\u017c pozna\u0142em \u2013 jeden z nich, S\u0142owianin jak si\u0119 patrzy (cho\u0107 imi\u0119 mia\u0142 teuto\u0144skie), tygodniami w\u0119drowa\u0142 po najwi\u0119kszym \u017cydowskim cmentarzu w Europie, pracowicie spisuj\u0105c z nagrobk\u00f3w znajomo brzmi\u0105ce nazwiska, zapami\u0119tane z lektury ankiet personalnych. Takiej-ci nabra\u0142 eksperiencji, \u017ce gdy i na niego przysz\u0142a kryska (znaczy wywalili go z posady), zatrudni\u0142 si\u0119 jako… przewodnik zagranicznych wycieczek po tym\u017ce cmentarzu. Habent sua fata infamisi et sannioni…<\/i><\/p>\n

Lektura \u201eDziad\u00f3w i dybuk\u00f3w\u201d Kurskiego jest do\u015bwiadczeniem przykrym, ale niezb\u0119dnym. Za\u015b ksi\u0119ga jest fenomenalna sama w sobie, nawet bez aktualnego kontekstu. Przy okazji za\u015b, panie Jaros\u0142awie, uwaga krytyczna natury spirytualistycznej. Dybuk w tradycji kabalistycznej to nie jest konkretny duch spersonalizowany, reprezentuj\u0105cy konkretn\u0105 zmar\u0142\u0105 osob\u0119; innymi s\u0142owy \u2013 nie jest to byt metafizyczno-transcendentalno-osobowy. Duch to duch… Samo s\u0142owo dybuk za\u015b oznacza literalnie przylgni\u0119cie po hebrajsku, czyli w sensie gramatycznym i epistemologicznym nie osob\u0119 ale zjawisko, zjawisko op\u0119tania \u017cyj\u0105cego przez dusz\u0119 zmar\u0142ego w celu wymuszenia korzystnych dla dalszego bytowania duszy (na og\u00f3\u0142 chodzi o pomoc w zbawieniu) zachowa\u0144 op\u0119tanego… P\u00f3\u017any wnuk Gaona z Wilna powinien to wiedzie\u0107 – a jak nie wiedzie\u0107, to sprawdzi\u0107. To tyle.<\/p>\n

Tomasz Sas<\/strong>
(19 12 2022)<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Jaros\u0142aw Kurski Dziady i dybuki Wydawnictwo Agora, Warszawa 2022 Rekomendacja: 5\/7 Ocena ok\u0142adki: 4\/5 Zbiorowe op\u0119tanie i jak z nim walczy\u0107… Zrz\u0105dzeniem losu najlepsza ksi\u0105\u017cka bie\u017c\u0105cego polskiego sezonu wydawniczego ukaza\u0142a si\u0119 w\u0142a\u015bnie teraz, p\u00f3\u017an\u0105 jesieni\u0105, w okresie tradycyjnie i symbolicznie sprzyjaj\u0105cym wszelakim rozmy\u015blaniom, podsumowaniom, rekapitulacjom i warto\u015bciowaniom. A tak\u017ce sentymentalnym wspominkom, wyidealizowanym wycieczkom w przesz\u0142o\u015b\u0107, zapasom z pami\u0119ci\u0105. W czasie mocno sprzyjaj\u0105cym obcowaniu z duchami. Kto \u017cyw pisze i publikuje swoje by\u0142oje i dumy (wedle niedo\u015bcignionego wzorca Hercena) \u2013 ale bardziej ufryzowane, wygrzecznione, pozbawione temperatury konfliktu, jedynie s\u0142uszne i kapitulanckie \u2013 nie tylko wobec historii ale i w\u0142asnego sumienia. W poczuciu misji o\u015bwiecenia i narcystycznej poniek\u0105d potrzeby podwy\u017cszenia statusu intelektualnego, z ch\u0119ci zamaskowania wstydu lub tylko z\u0142ego wra\u017cenia po tym i owym, co si\u0119 kiedy\u015b przytrafi\u0142o. Tak jest wiara w rozgrzeszaj\u0105c\u0105 moc s\u0142owa drukowanego… Ale nie z Kurskim takie numery. On wszystko zrobi\u0142 w poprzek, a nawet wbrew. Powod\u00f3w, dla kt\u00f3rych zdecydowa\u0142 si\u0119 wypu\u015bci\u0107 w \u015bwiat familijn\u0105 sag\u0119 bez makija\u017cu, pojawi\u0142o si\u0119 a\u017c nadto, ale jeden wydaje si\u0119 przes\u0105dzaj\u0105cy – nikt, poza mn\u0105 samym nie b\u0119dzie ogranicza\u0142, moderowa\u0142 czy cenzurowa\u0142 tego wszystkiego, co o losie mej rodziny chc\u0119 powiedzie\u0107. Zw\u0142aszcza niech nie pr\u00f3buje tego robi\u0107 historia, ani jej b\u0119kart z…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":3770,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[20,401],"tags":[400],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3768"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3768"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3768\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4590,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3768\/revisions\/4590"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3770"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3768"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3768"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3768"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}