{"id":3723,"date":"2022-11-23T15:19:19","date_gmt":"2022-11-23T14:19:19","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=3723"},"modified":"2023-02-26T01:29:13","modified_gmt":"2023-02-26T00:29:13","slug":"cholod","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2022\/11\/23\/cholod\/","title":{"rendered":"Cho\u0142od"},"content":{"rendered":"\n

Szczepan Twardoch\u00a0<\/strong><\/h3>\n

\"\"<\/p>\n


<\/strong>Cho\u0142od
<\/strong>Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2022<\/strong><\/h3>\n

Rekomendacja: 4\/7
<\/strong>Ocena ok\u0142adki: 4\/5<\/strong><\/span><\/p>\n

Zimne dupy<\/u><\/strong><\/span><\/h2>\n

Powie\u015b\u0107 przygodowa \u2013 w zasadzie klasyka. Chwyty narracyjne i technologie fabularne jakby zaczerpni\u0119te (ale same wt\u00f3rniki, nic oryginalnego…) z terytori\u00f3w prozy sensacyjnej, po kt\u00f3rych buszowali wcze\u015bniej wszyscy – i Jules Verne, i Tom Clancy, i Clive Cussler, a w k\u0105ciku mo\u017ce gdzie\u015b Jack London…. To oczywi\u015bcie \u017caden zarzut \u2013 dobre proweniencje to nie wstyd. Do tego spora porcja inspiracji z \u0142agiernoj litieratur<\/i>y, kt\u00f3rej w Rosji maj\u0105 po kokard\u0119; mo\u017cna odczyta\u0107 zw\u0142aszcza sporo \u015blad\u00f3w War\u0142ama Sza\u0142amowa \u2013 szczeg\u00f3lnie uporczywego pensjonariusza (dzi\u0119ki artyku\u0142owi 58 kodeksu karnego Rosyjskiej Federacyjnej Republiki Radzieckiej, definiuj\u0105cemu poj\u0119cie wroga ludu) G\u0142awnego Uprawlienia \u0141agierej<\/em> \u2013 a osobliwie tej cz\u0119\u015bci, kt\u00f3ra zawiadywa\u0142a Ko\u0142ym\u0105. No i \u2013 co tu ukrywa\u0107 \u2013 powa\u017cnego wk\u0142adu intelektualnego dostarczy\u0142 Twardochowi nie kto inny, ale sam Sirko, czyli Wac\u0142aw Sieroszewski \u2013 polski zes\u0142aniec, etnograf i pisarz. I po raz wt\u00f3ry powiadam: nie ma w tym nic zdro\u017cnego ani nagannego. Wa\u017cne jest natomiast, co autor zrobi\u0142, co masywnego ulepi\u0142 z przygarni\u0119tego surowca.<\/p>\n

Jako si\u0119 rzek\u0142o \u2013 ulepi\u0142 powie\u015b\u0107 przygodow\u0105. I wszelkie pr\u00f3by \u201eposzerzania\u201d imponderabili\u00f3w, dodawania powagi, znacze\u0144 egzystencjalnych, sens\u00f3w filozoficznych a nawet filozoficzno-geopolitycznych, s\u0105 bezprzedmiotowe, pozbawione zwi\u0105zku z rzeczywisto\u015bci\u0105 tej prozy. Ani g\u0142\u0119bi, ani \u201edrugiego dna\u201d w tym nijakiego nie ma. Ani oczywi\u015bcie odniesie\u0144 do bie\u017c\u0105cej sytuacji \u2013 poszukiwanie takowych jest nadu\u017cyciem \u2013 powiedzmy to sobie jasno. Ot\u00f3\u017c bowiem nie jest to \u017cadn\u0105 miar\u0105 eseistyczna rozprawka o fenomenie Rosji, rosyjskiej duszy imperialnej i mendowatym charakterze narodowym tych p\u00f3\u0142nocno-wschodnich S\u0142owian (przez jaki\u015b dziwny wybryk-chichot historii i ewolucji mog\u0105cych si\u0119 zwa\u0107 naszymi bra\u0107mi \u2013 brrr!). Nic z tych rzeczy \u2013 to jest zwyczajna fabu\u0142a przygodowa, aczkolwiek o niewielkim udziale prawdopodobie\u0144stwa, nie wspominaj\u0105c ju\u017c o mocnym odklejeniu od rzeczywisto\u015bci geograficznej tudzie\u017c etnograficznej i znacznym wk\u0142adzie fantazji oraz pisarskiej wyobra\u017ani (a sk\u0105din\u0105d wiemy, \u017ce obie wysokiej s\u0105 pr\u00f3by…). Innymi s\u0142owy \u2013 takie inskrypcje umieszczali na swych mapach najdawniejsi kartografowie – \u201eubi leones\u201d<\/i>, czyli \u201etam gdzie lwy\u201d – by oznaczy\u0107 ziemie, kt\u00f3rych istnienie przeczuwali, ale nic o nich nie wiedzieli lub zgo\u0142a je sobie zmy\u015blili…<\/p>\n

Ca\u0142y ten Twardoch jest troch\u0119 \u201eubi leones\u201d<\/i>. Nie tyle w sensie pisarstwa, umiej\u0119tno\u015bci prozatorskiej, co jako autokreacja. Kawa\u0142 bowiem w nim drzemie autentycznego narcyza. A jak ju\u017c nie drzemie, to wymy\u015bla najdziksze ekscesy. Pami\u0119tacie, jak pojawi\u0142 si\u0119 w przestrzeni medialnej, przystrojony w garnitur wielce dopasowany i taki\u017c p\u0142aszczyk (profesjonali\u015bci mody nazywaj\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 kostiumem pi\u017adzielca…), wspieraj\u0105c si\u0119 o burt\u0119 luksusowego mercedesa, nie pomn\u0119 ju\u017c kt\u00f3rej Klasse<\/i>. No i te umiej\u0119tnie podsycane plotki o milionowych kontraktach \u2013 reklamowych i wydawniczych tudzie\u017c filmowych. Twardoch na rynku goni Mroza, bez wysi\u0142ku dubluje Mi\u0142oszewskiego, zostawia z ty\u0142u Bond\u0119 \u2013 tylko Lipi\u0144skiej nie dopadnie, ale to ju\u017c jest poza ludzkimi mo\u017cliwo\u015bciami. Lecz w sumie udowadnia bez napinki, \u017ce literatura dobrej jako\u015bci te\u017c mo\u017ce mie\u0107 warto\u015b\u0107 handlow\u0105. A ju\u017c my\u015bla\u0142em, \u017ce po falstarcie podobnego przedsi\u0119wzi\u0119cia Pilcha (kt\u00f3rego jednak zmog\u0142a podst\u0119pna choroba), nikomu nie uda si\u0119 podobny eksces komercyjno-literacki. No i prosz\u0119 \u2013 Twardoch w swym pi\u017adzielskim mantlu dokona\u0142 tego. I nie zaszkodzi\u0142o mu \u017cadn\u0105 miar\u0105 ostentacyjne wypisanie si\u0119 z polsko\u015bci, ani demonstracyjne przyst\u0105pienie do plemienia \u015bl\u0105skiego. Tak d\u0142ugo bowiem, jak j\u0119zyk (w tym przypadku akurat polski) pozostaje jedynym dost\u0119pnym pisarzowi narz\u0119dziem ekspresji \u2013 tak\u017ce w sensie biznesowym \u2013 tak d\u0142ugo jego afiliacje, reorientacje i samopoczucia b\u0119d\u0105 mia\u0142y jedynie charakter porz\u0105dkowy, osobisty, administracyjny bez ma\u0142a. Ale niczym wi\u0119cej nie b\u0119d\u0105 \u2013 niezale\u017cnie od \u201echce\u0144\u201d i uwierzytelnie\u0144 autora.<\/p>\n

A wi\u0119c \u015al\u0105zak pisz\u0105cy po polsku \u2013 bo innych narz\u0119dzi nie zna (a prawd\u0119 m\u00f3wi\u0105c \u2013 nie ma takowych obiektywnie, poza groteskowymi zabiegami herold\u00f3w zaawansowanego trybalizmu). Ale dajmy pok\u00f3j \u2013 Twardoch jest dobry w dowolnych warunkach. No, chyba \u017ce zechcia\u0142by ta\u0144czy\u0107 na rurze w obcis\u0142ym trykocie… Mia\u0142 zapewne profetyczn\u0105 wizj\u0119 takiego obciachu, kre\u015bl\u0105c w \u201eCho\u0142odzie\u201d oble\u015bny obrazek siebie samego, odzianego tylko w komplecik bielizny termicznej, krz\u0105taj\u0105cego si\u0119 po mesie na oczach armatorki jachtu (na kt\u00f3ry zamustrowa\u0142 w przystani Pyramiden na Szpicbergenie jako za\u0142ogant), osoby poniek\u0105d leciwej, lecz jednak p\u0142ci odmiennej. Nasz autor, nawet odziany w gustowny sztormiak polarnomorski zamiast seksownego wielkomiejskiego sakpalta, potrafi robi\u0107 wra\u017cenie. W \u201eCho\u0142odzie\u201d odkry\u0142 przed publiczno\u015bci\u0105 swoje kolejne wcielenie: opowiadacza historii wielce fantazyjnych, awanturniczych i atrakcyjnych. A ju\u017c na pewno w lektur\u0119 wci\u0105gaj\u0105cych… Jestem zobowi\u0105zany (przez sw\u0105 w\u0142asn\u0105 przyjemno\u015b\u0107) do takiego stwierdzenia.<\/p>\n

Struktura formalna \u201eCho\u0142odu\u201d jest nader misterna \u2013 dwie p\u0142aszczyzny temporalne, dwa klucze narracyjne, rekonstrukcje lingwistyczne, turpistyczny realizm wsp\u00f3\u0142egzystuj\u0105cy z magicznym eposem fantasy, imaginacje etnograficzne spl\u0105tane z geograficznymi fatamorganami… No i sama konstrukcja pude\u0142kowa: wsp\u00f3\u0142czesna fabu\u0142a \u017ceglarska, usnuta bezpo\u015brednio przez autora, jakby zamykaj\u0105ca w sobie narracj\u0119 \u201etego drugiego\u201d – autora r\u0119kopi\u015bmiennego ni to dziennika, ni to pami\u0119tnika, sporz\u0105dzonego w formule raportu dla wyimaginowanej czytelniczki (\u017cony mo\u017ce lub c\u00f3rki, chocia\u017c niekoniecznie…).<\/p>\n

\u201eTen drugi\u201d narrator \u2013 niejaki Konrad Wilhelmowicz Widuch (nazwisko z otczestwem, bo jednak akcja rozgrywa si\u0119 przewa\u017cnie w Rosji…) – zosta\u0142 przez Twardocha wykreowany z rozmachem zaiste pikarejskim. Bo to echt<\/em> \u015al\u0105zak urodzony w podgliwickich Pilchowicach, od bajtla tyraj\u0105cy na grubie \u201eLuiza\u201d, zagro\u017cony represjami za socjalistyczn\u0105 agitacj\u0119 i wys\u0142any przez towarzyszy do Zag\u0142\u0119bia Ruhry, a stamt\u0105d ju\u017c (bo akurat wojna by\u0142a blisko) do Kilonii \u2013 powo\u0142any na matrosa w Kaiserliche Marine, a konkretnie palacza (zgodnie z w\u0119glow\u0105 specjalizacj\u0105) w maszynie pancernika SMS \u201eHelgoland\u201d – dumnego okr\u0119tu liniowego cesarskiej Hochseeflotte. Po buncie marynarzy w Kilonii i wypadzie do zrewoltowanego Berlina (w sk\u0142adzie na po\u0142y anarchistycznej dywizji morskiej), mat Widuch (awansowa\u0142 w marynarce na podoficera…) wyjecha\u0142 z Karolem Radkiem do sowieckiej Rosji, gdzie dosta\u0142 przydzia\u0142 do… Konarmii Budionnego, ale jako dow\u00f3dca szwadronu samochod\u00f3w pancernych. Gdy ju\u017c odby\u0142 wszystkie mo\u017cliwe kampanie wojny domowej \u2013 od wojny z Polakami, po syberyjsk\u0105 kampani\u0119 przeciw Ko\u0142czakowi oraz u\u015bmierzenie bunt\u00f3w w Mongolii i na Kaukazie \u2013 Konrad osiad\u0142 ze sw\u0105 kobiet\u0105 w Moskwie, ale gdy sko\u0144czy\u0142 si\u0119 NEP, a w kazamatach NKWD zacz\u0119li znika\u0107 starzy bolszewicy i europejscy entuzja\u015bci rewolucji skupieni w Kominternie, Widuch ze sw\u0105 kobiet\u0105 i c\u00f3reczkami dwiema translokowa\u0142 si\u0119 do Murma\u0144ska, mniemaj\u0105c, \u017ce na takim zadupiu p\u00f3\u0142nocnym mo\u017ce o nim zapomn\u0105. Ale nie zapomnieli \u2013 Sofie, czyli partnerka Widucha, mia\u0142a ukra\u015b\u0107 \u0142\u00f3d\u017a w kt\u00f3rym\u015b rybackim sowchozie i uciec z c\u00f3reczkami do Norwegii, a on sam trafi\u0142 w pu\u0142apk\u0119 Gu\u0142agu… Po paru latach, gdzie\u015b na Ko\u0142ymie, uda\u0142o mu si\u0119 zbiec…<\/p>\n

No i to ju\u017c jest atrakcyjny scenariusz awanturniczej prozy albo filmu \u2013 czy\u017c nie? Ale dla Twardocha to ledwie wst\u0119p \u2013 rozbieg\u00f3wka ca\u0142ej historii. Oczywi\u015bcie mamy umow\u0119, bym pochopnie nie zdradza\u0142 fabu\u0142y ksi\u0105g rekomendowanych, czytelnikom zostawiaj\u0105c przyjemno\u015b\u0107 (poniek\u0105d rozdziewiczaj\u0105c\u0105) samodzielnego brni\u0119cia przez zawi\u0142o\u015bci opowie\u015bci. Ali\u015bci dla rozja\u015bnienia doda\u0107 wypada, \u017ce uciekiniera z \u0142agru ogarn\u0119\u0142o i w pewnym sensie zniewoli\u0142o dziwne jakowe\u015b plemi\u0119 znad Lodowatego Oceanu, niepodobne do Czukcz\u00f3w, Koriak\u00f3w, Jukagir\u00f3w czy Kamczada\u0142\u00f3w, pos\u0142uguj\u0105ce si\u0119 j\u0119zykiem jakby protoba\u0142tos\u0142owia\u0144skim (co brzmia\u0142o jak co\u015b litewskiego, mo\u017ce \u0142otewskiego \u2013 fantazja kreacyjna pisarza Twardocha wspi\u0119\u0142a si\u0119 tutaj i teraz na wy\u017cyny swych mo\u017cliwo\u015bci…), o obyczajach raczej europejskiego pochodzenia.<\/p>\n

Krain\u0119, w kt\u00f3rej \u017cyli, nazywali z ruska Cho\u0142odem, a siebie mianowali Cho\u0142odcami. \u017byli jak natura pozwala\u0142a; no i mieli sw\u00f3j mit Shangri La \u2013 krain\u0119 jeszcze dalej na p\u00f3\u0142nocy, zwan\u0105 Siewier. Wysp\u0119 z dymi\u0105c\u0105 g\u00f3r\u0105, woln\u0105 od \u015bniegu i lodu, poro\u015bni\u0119t\u0105 obficie zdatn\u0105 dla hodowli renifer\u00f3w tundr\u0105, bezludn\u0105 \u2013 za to \u017cywi\u0105c\u0105 stada wielkich w\u0142ochatych stwor\u00f3w \u2013 kholut\u00f3w. Taki niedu\u017cy raj poza zasi\u0119giem z\u0142a, na miar\u0119 marze\u0144 lud\u00f3w egzystuj\u0105cych na skraju imperium… Zreszt\u0105 \u2013 je\u015bli pami\u0119\u0107 mnie nie myli \u2013 klechdy o zasobnej, spokojnej, ciep\u0142ej i bezpiecznej krainie na p\u00f3\u0142nocy by\u0142y (a mo\u017ce s\u0105 nadal…) nader rozpowszechnione w zasobach ustnej tradycji koczownik\u00f3w ze skraju Lodowatego Oceanu Arktycznego. Od terytori\u00f3w Kolt\u00f3w (czyli Lapo\u0144czyk\u00f3w z p\u00f3\u0142wyspu Kola) po wioski alaska\u0144skich Inuit\u00f3w. Im bardziej naciskali z po\u0142udnia d\u0142ugonosi biali przybysze, uzbrojeni w szybkostrzeln\u0105 bro\u0144, pazerni na mi\u0119so i sk\u00f3ry, gwa\u0142towni i k\u0142amliwi \u2013 tym cz\u0119\u015bciej szamani i inni jurodiwi prorocy agitowali za ucieczk\u0105 na Siewier. Ale ci biali z samolotami i motorowymi saniami okazali si\u0119 szybsi od psich zaprz\u0119g\u00f3w i \u0142\u00f3dek ze sk\u00f3r mors\u00f3w. Przy okazji wysz\u0142o na jaw i tak, \u017ce na P\u00f3\u0142nocy nic nie ma…<\/p>\n

Lektura Twardocha to zaiste przyjemno\u015b\u0107 \u2013 mi\u0142a odmiana po tym wszystkim, co w ci\u0105gu mijaj\u0105cego ju\u017c powoli roku 2022 mieli nam do zaproponowania PT Prozaicy Krajowi P\u0142ci Obojga. Zar\u00f3wno debiutanci, jak i stare repy. Zaprawd\u0119 powiadam, \u017ce czas sp\u0119dzony razem z \u201eCho\u0142odem\u201d nie mo\u017ce by\u0107 \u017cadn\u0105 miar\u0105 uznany za zmarnowany, cho\u0107 powie\u015b\u0107 ta to raczej kawa\u0142 surowego foczego, trudnostrawnego mi\u0119cha ni\u017c ptifurka ze \u015bmietank\u0105. Wra\u017cliwcy niech zachowaj\u0105 ostro\u017cno\u015b\u0107, a dzieciom raczej nie zalecam, cho\u0107 to na pewno proza przygodowa, plasuj\u0105ca si\u0119 na d\u0142ugiej linii edytorskiej od Londona i Curwooda. A poza tym… Nawet gdybym musia\u0142 Twardocha sponiewiera\u0107 (na szcz\u0119\u015bcie nie musz\u0119), to i tak kocha\u0142bym go po wieczne czasy za jedn\u0105 celn\u0105 uwag\u0119, gdy pisze o pokusie \u201epodfabularyzowania\u201d ca\u0142ej tej opowie\u015bci, kt\u00f3r\u0105 by\u0142 posiad\u0142 w szpicberge\u0144skim rejsie: \u201eNo c\u00f3\u017c, gdybym by\u0142 przedstawicielem polskiej szko\u0142y reporta\u017cu, zrobi\u0142bym tak bez w\u0105tpienia, w ko\u0144cu polega ona na zmy\u015blaniu, ja jednak jestem tylko powie\u015bciopisarzem i prawda bywa dla mnie wa\u017cniejsza od dobrej historii.\u201d<\/i> I co powiecie na takie dictum<\/i>? Jak tu nie kocha\u0107 Twardocha?<\/p>\n

Tomasz Sas <\/strong>
(23 11 2022)<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Szczepan Twardoch\u00a0 Cho\u0142od Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2022 Rekomendacja: 4\/7 Ocena ok\u0142adki: 4\/5 Zimne dupy Powie\u015b\u0107 przygodowa \u2013 w zasadzie klasyka. Chwyty narracyjne i technologie fabularne jakby zaczerpni\u0119te (ale same wt\u00f3rniki, nic oryginalnego…) z terytori\u00f3w prozy sensacyjnej, po kt\u00f3rych buszowali wcze\u015bniej wszyscy – i Jules Verne, i Tom Clancy, i Clive Cussler, a w k\u0105ciku mo\u017ce gdzie\u015b Jack London…. To oczywi\u015bcie \u017caden zarzut \u2013 dobre proweniencje to nie wstyd. Do tego spora porcja inspiracji z \u0142agiernoj litieratury, kt\u00f3rej w Rosji maj\u0105 po kokard\u0119; mo\u017cna odczyta\u0107 zw\u0142aszcza sporo \u015blad\u00f3w War\u0142ama Sza\u0142amowa \u2013 szczeg\u00f3lnie uporczywego pensjonariusza (dzi\u0119ki artyku\u0142owi 58 kodeksu karnego Rosyjskiej Federacyjnej Republiki Radzieckiej, definiuj\u0105cemu poj\u0119cie wroga ludu) G\u0142awnego Uprawlienia \u0141agierej \u2013 a osobliwie tej cz\u0119\u015bci, kt\u00f3ra zawiadywa\u0142a Ko\u0142ym\u0105. No i \u2013 co tu ukrywa\u0107 \u2013 powa\u017cnego wk\u0142adu intelektualnego dostarczy\u0142 Twardochowi nie kto inny, ale sam Sirko, czyli Wac\u0142aw Sieroszewski \u2013 polski zes\u0142aniec, etnograf i pisarz. I po raz wt\u00f3ry powiadam: nie ma w tym nic zdro\u017cnego ani nagannego. Wa\u017cne jest natomiast, co autor zrobi\u0142, co masywnego ulepi\u0142 z przygarni\u0119tego surowca. Jako si\u0119 rzek\u0142o \u2013 ulepi\u0142 powie\u015b\u0107 przygodow\u0105. I wszelkie pr\u00f3by \u201eposzerzania\u201d imponderabili\u00f3w, dodawania powagi, znacze\u0144 egzystencjalnych, sens\u00f3w filozoficznych a nawet filozoficzno-geopolitycznych, s\u0105 bezprzedmiotowe, pozbawione zwi\u0105zku z rzeczywisto\u015bci\u0105 tej prozy. Ani g\u0142\u0119bi,…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":3725,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[16,312],"tags":[261],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3723"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3723"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3723\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3908,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3723\/revisions\/3908"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3725"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3723"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3723"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3723"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}