{"id":3707,"date":"2022-10-28T11:43:08","date_gmt":"2022-10-28T09:43:08","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=3707"},"modified":"2024-02-05T15:13:20","modified_gmt":"2024-02-05T14:13:20","slug":"tylem-do-kierunku-jazdy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2022\/10\/28\/tylem-do-kierunku-jazdy\/","title":{"rendered":"Ty\u0142em do kierunku jazdy"},"content":{"rendered":"\n

Sylwia Chutnik\u00a0<\/strong><\/h3>\n

\"\"<\/p>\n


Ty\u0142em do kierunku jazdy <\/strong>
Wydawnictwo Znak litera nova, Krak\u00f3w 2022<\/strong><\/h3>\n

Rekomendacja: 5\/7 <\/strong><\/span>
Ocena ok\u0142adki: 4\/5<\/strong><\/span><\/p>\n

Odlotowy dywan babci Stasi<\/u><\/strong><\/span><\/h2>\n

Kiedy by\u0142em ma\u0142\u0105 dziewczynk\u0105 (ka\u017cdy by\u0142, wi\u0119c nie m\u00f3wcie, \u017ce wy akurat nie wiecie jak to jest i w og\u00f3le co to za gadanie…), wszystko wydawa\u0142o si\u0119 proste i pouk\u0142adane. Jak i dlaczego to si\u0119 skomplikowa\u0142o, by nie powiedzie\u0107 wprost, \u017ce pojeba\u0142o \u2013 nie wiem. Mo\u017ce dlatego, \u017ce dziewczynki te\u017c rosn\u0105 \u2013 i to szybciej oraz efektywniej ni\u017c ch\u0142opcy (przynajmniej ostatnimi czasy), z kt\u00f3rych liczni po prostu w og\u00f3le nie wyrastaj\u0105. To znaczy rosn\u0105 – w karku i bicepsie – ale nigdzie poza tymi miejscami… Ba \u2013 ch\u0142opcy na og\u00f3\u0142 (niezale\u017cnie od tego, czy sami rosn\u0105, czy nie…), nie s\u0105 sk\u0142onni, wbrew oczywisto\u015bciom biologicznym tudzie\u017c intelektualnym, przyzna\u0107 dziewczynkom prawa do ro\u015bni\u0119cia… I tak oto r\u00f3\u017cnica p\u0142ci (sk\u0105din\u0105d ewidentny fakt przyrodniczy) w konflikt p\u0142ci si\u0119 zamienia. Na szcz\u0119\u015bcie nie dotyczy on (no, prawie…) literatury, kt\u00f3ra mnie ostatnio najbardziej zajmuje i kt\u00f3ra nie dzieli si\u0119 \u2013 cho\u0107 nie wszyscy tak s\u0105dz\u0105 \u2013 na m\u0119sk\u0105 i \u017ce\u0144sk\u0105, ale na dobr\u0105 i z\u0142\u0105. Oczywi\u015bcie mo\u017cna upiera\u0107 si\u0119 przy pogl\u0105dzie, \u017ce pisarstwo jest zdeterminowane p\u0142ciowo nie tylko z uwagi na osob\u0119 autora\/autorki (no bo wtedy w zasadzie jest…), ale z uwagi na osobiste deklaracje, zamys\u0142 tw\u00f3rczy i rezultat. I to jest g\u00f3wno prawda. Proza, wzgl\u0119dnie poezja b\u0105d\u017a eseistyka bywaj\u0105 dobre lub z\u0142e, ale raczej nie s\u0105 \u017ce\u0144skie lub m\u0119skie \u2013 nawet je\u015bli z subiektywnych powod\u00f3w autor lub autorka sugeruj\u0105 wyrazist\u0105 p\u0142ciowo\u015b\u0107 swej tw\u00f3rczo\u015bci. Nawet je\u015bli w imieniu autorki\/autora czyni\u0105 to (z upowa\u017cnienia lub bez) krytyczki\/krytycy, entuzja\u015bci\/entuzjastki, wzgl\u0119dnie polityczni stronnicy\/stronniczki. Zapami\u0119tajcie zatem: dobra albo z\u0142a bywa proza (oraz ca\u0142a reszta pisania…). I tylko taka.<\/p>\n

Wszystko to przypomnia\u0142o mi si\u0119, gdy zauwa\u017cy\u0142em napomknienia mniej czy bardziej dyskretne b\u0105d\u017a zgo\u0142a entuzjastyczne, \u017ce najnowsza powie\u015b\u0107 Chutnik manifestem feministycznym jest. A je\u015bli przypadkiem nie \u2013 to w ka\u017cdym razie jest nieco pikarejskim traktatem o wy\u017cszo\u015bci p\u0142ci na p\u0142ci\u0105 (\u017ce\u0144skiej nad m\u0119sk\u0105 \u2013 ma si\u0119 rozumie\u0107). A ju\u017c na pewno jest bohaterskim eposem o przewagach babci Stasi nad patriarchalnym \u015bwiatem i jego egzystencjalnymi \u201ezapadniami\u201d, pu\u0142apkami i g\u00f3wnian\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105… Autorka moc\u0105 wyroku opinii publicznej (a mo\u017ce i z w\u0142asnego wyboru) zaklejona zosta\u0142a bowiem etykietk\u0105 pisarki feministycznej (cokolwiek to znaczy \u2013 od \u201enic\u201d po \u201ewszystko\u201d) i porusza si\u0119 ze sw\u0105 proz\u0105 wewn\u0105trz osobliwej ba\u0144ki, \u201ededykowanej\u201d (tak teraz mawiaj\u0105 \u2013 uczenie i bez sensu) p\u0142ciowo. Tymczasem \u2013 odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do przestrogi zawartej w pierwszym akapicie niniejszej rekomendacji – \u201eTy\u0142em do kierunku jazdy\u201d to nie powie\u015b\u0107 feministyczna ani w podobny spos\u00f3b zdefiniowana, ale proza, wobec kt\u00f3rej stosujemy tylko kryterium jako\u015bciowe: dobra lub z\u0142a. Ta akurat, o czym z ulg\u0105 zawiadamiam, jest dobra w ka\u017cdym sposobie, dobra jak ma\u0142o co w tym sezonie, wr\u0119cz rewelacyjna i fenomenalna. Z\u0142o\u017cywszy to brzemienne w zobowi\u0105zania o\u015bwiadczenie, sam od siebie zaczynam wymaga\u0107 dowodu na istnienie. Azali\u017c prawda to \u2013 a je\u015bli tak, to jak?<\/p>\n

Fabularnie rzecz ujmuj\u0105c, to klasyczna powie\u015b\u0107 familijna \u2013 tr\u00f3jpokoleniowa, z wyra\u017anym przechy\u0142em matriarchalnym. Kr\u00f3luje oczywi\u015bcie Babcia Stasia \u2013 bezkompromisowa zawodniczka, mistrzyni d\u0142ugodystansowego turnieju, zwanego dla niepoznaki (i powagi rzeczy przes\u0105dzonej…) \u017cyciem; od r\u0119ki gotowa na ka\u017cde szale\u0144stwo, je\u015bli tylko jest \u201epod pr\u0105d\u201d, wbrew powszechnym normom, oczekiwaniom i d\u0105\u017ceniom. Za ni\u0105 Matka Kry\u015bka \u2013 ale taka jaka\u015b niewyra\u017ana, troch\u0119 zdeptana i zmarginalizowana \u2013 mo\u017ce dlatego, \u017ce w og\u00f3le nie do \u017cycia. No i C\u00f3rka Magda (dla babci oczywi\u015bcie Wnuczka) \u2013 narratorka (z tym, \u017ce trzecioosobowa) ca\u0142ej fabu\u0142y, posta\u0107 ze wszystkich uczestniczek i uczestnik\u00f3w ca\u0142ej fabu\u0142y najbardziej pokrajcowana. Urodzona jako ch\u0142opczyk, ale w chwili, gdy ta fabu\u0142a si\u0119 nawija \u2013 ju\u017c po d\u0142ugim, wielofazowym i bolesnym tudzie\u017c kosztownym (dzi\u0119ki dotacji Babci na szcz\u0119\u015bcie niespecjalnie…) procesie tranzycji p\u0142ciowej. Kt\u00f3rego matka Kry\u015bka nadal nie zaakceptowa\u0142a bezwarunkowo… Ledwie tolerowa\u0142a. No to, przyznacie, jak na trzy pokolenia, do\u015b\u0107 sporo. Za to faceci zupe\u0142nie niewa\u017cni, drugoplanowi, wycofani, s\u0142abi, zapijaczeni, bezwolni, wykastrowani… Poza jednym pierwszoplanowym (ale dawno i kr\u00f3tko) \u2013 Rumunem Dim\u0105, kt\u00f3ry na warszawskim festiwalu m\u0142odzie\u017cy w 1955 roku tak dziarsko tudzie\u017c dog\u0142\u0119bnie wych\u0119do\u017cy\u0142 circa<\/i> dwudziestoletni\u0105 wtedy Babci\u0119 Stasi\u0119, \u017ce zapami\u0119ta\u0142a tamte z nim orgazmy do ko\u0144ca \u017cycia; a tak\u017ce niewykluczone jest tamtoczesne pocz\u0119cie niejakiej Matki Kry\u015bki. Co zgrabnie zakamuflowano ma\u0142\u017ce\u0144stwem z ca\u0142kiem krajowym dziadkiem Staszkiem.<\/p>\n

I czy to jest powie\u015b\u0107 feministyczna? Mo\u017ce ni\u0105 by\u0107, a mo\u017ce nie… Co w tej sytuacji jest bez znaczenia, albowiem ideologia (je\u015bli feminizm takow\u0105 jest, czego akurat teraz nie zamierzam rozstrzyga\u0107, tyle\u017c z niedostatku kompetencji, co i zupe\u0142nej oboj\u0119tno\u015bci wobec problemu…). Feminizm bowiem to formu\u0142a, s\u0142u\u017cba i regulamin \u2013 tymczasem \u201eTy\u0142em do kierunku jazdy\u201d to jedna wielka afirmacja braku formu\u0142 wszelakich, to pochwa\u0142a anarchii i ruchu pod pr\u0105d. Luzik z odrobin\u0105 (czasem ca\u0142kiem spor\u0105) zdrowego hedonizmu, arabeska zamiast musztry, kant zamiast obywatelskiej dyscypliny, w\u00f3da zamiast r\u00f3\u017ca\u0144ca… I tak to si\u0119 rozwija \u2013 bez ideologii, za to w poczuciu wolno\u015bci. Je\u015bli zatem feminizm jest tylko wolno\u015bci\u0105 (mo\u017ce nawet granicz\u0105c\u0105 z anarchi\u0105) \u2013 to w porz\u0105dku. Ale podejrzewam, \u017ce nie jest \u2013 ju\u017c i tam pojawi\u0142y si\u0119 karby dyscypliny partyjnej i w najlepsze buszuj\u0105 stra\u017cniczki \u015bwi\u0119tego ognia. Dla nich \u201eTy\u0142em do kierunku jazdy\u201d to tekst niedostatecznie jasny i za s\u0142abo zdeterminowany. A wykreowane przez Chutnik postacie g\u0142\u00f3wnych bohaterek \u2013 jakie\u015b takie dwuznaczne, jakby nie do ko\u0144ca \u201enasze\u201d.<\/p>\n

Nie ulega jednak w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce pisarka Chutnik opr\u00f3cz talentu ma dobr\u0105 pami\u0119\u0107 i dobry s\u0142uch. Mog\u0119 za\u015bwiadczy\u0107, bom starszy od niej na tyle, \u017ce ojcem m\u00f3g\u0142bym by\u0107 (od mojego prawdziwego dziecka i tak jest m\u0142odsza o rok). Wiem zatem, \u017ce to, co w jej g\u0142owie siedzi, to nie jest fikcja literacka. Znaczy fikcja oczywi\u015bcie jest, ale solidnie podbudowana wiedz\u0105 z papier\u00f3w i studi\u00f3w oraz zdobytym \u201ena mie\u015bcie\u201d surowcem tw\u00f3rczym z podgl\u0105dania i pods\u0142uchiwania rzeczywisto\u015bci. Zreszt\u0105 Chutnik obroni\u0142a doktorat o epoce poststalinowskiego prze\u0142omu 1954-55, wi\u0119c ma bardziej ni\u017c solidne fundamenty intelektualne. Czyli figur\u0119 Babci Stasi obcyka\u0142a sobie wszechstronnie. Nie do zakwestionowania \u2013 ponownie o tym za\u015bwiadczy\u0107 jestem got\u00f3w przed dowolnym trybuna\u0142em… Sam zreszt\u0105 identyczn\u0105 ciotk\u0119 mia\u0142em – z t\u0105 tylko r\u00f3\u017cnic\u0105, \u017ce \u201ezainicjowa\u0142a si\u0119\u201d i odpali\u0142a nie podczas festiwalu, ale zim\u0105 1956 roku w Zakopanem na igrzyskach FIS…<\/p>\n

Figura Babci Stasi z wszystkich kreacji pani Chutnik podoba mi si\u0119 najbardziej. Wprawdzie ekspozycja prowadzona jest narracyjnie w do\u015b\u0107 smutnej egzystencjalnie konwencji, bo szpitalnej, ale to solidna rama (w pewnym sensie uporz\u0105dkowana, sformalizowana i rutynowa \u2013 te godziny odwiedzin i szpitalne rytua\u0142y…) do opowiedzenia fabu\u0142y. Konstrukcja banalna i cz\u0119sto stosowana przez prozaik\u00f3w: potomek odwiedza przodka, by\u0107 mo\u017ce do\u017cywaj\u0105cego ostatnich dni, i wys\u0142uchuje opowie\u015bci o \u017cyciu, na kt\u00f3r\u0105 normalnie nigdy nie by\u0142o czasu… Ostatnio zastosowa\u0142 j\u0105 z po\u017cytkiem dla literatury i sukcesem \u0141ukasz Orbitowski w \u201eChod\u017a ze mn\u0105\u201d (przy okazji gor\u0105co polecam). W wykonaniu Sylwii Chutnik formu\u0142ka ta nabiera cech bardziej biograficznych ni\u017c ekspiacyjnych. Mniej rozlicze\u0144, mniej rodzinnych traum i autoterapii \u2013 za to wi\u0119cej rodzinnego portretu we wn\u0119trzu…<\/p>\n

Babcia Stasia jawi si\u0119 (pomijaj\u0105c festiwalowy, m\u0142odzie\u0144czy i nabrzmia\u0142y ca\u0142o\u017cyciowymi konsekwencjami epizod z Rumunem) jako mi\u0142o\u015bniczka \u017cycia we wszystkich aspektach, troch\u0119 szalona pe\u0142nowymiarowa \u201erycz\u0105ca czterdziestka\u201d, z tych, co to przygodne bzykanko \u2013 jak najbardziej i najch\u0119tniej. Z tych, co nie ba\u0142y si\u0119 ni ksi\u0119dza proboszcza, ni miejscowego pierwszego sekretarza, ni skarb\u00f3wki, ni milicjanta. To nieustraszenie swoje wywodzi\u0142y najcz\u0119\u015bciej z przywileju ekonomicznej samodzielno\u015bci i samowystarczalno\u015bci; zajmowa\u0142y si\u0119 handlem, rzemios\u0142em, drobn\u0105 przedsi\u0119biorczo\u015bci\u0105, badylarstwem \u2013 wszystkim na skal\u0119 hurtow\u0105, na granicy zainteresowania fiskusa, kt\u00f3re to zainteresowanie umia\u0142y \u0142adnie poskromi\u0107… Z zapa\u0142em kolekcjonowa\u0142y te\u017c z\u0142ote precjoza i zielonkawe banknoty z prezydentami (cho\u0107 ten z ulubionego ich nomina\u0142u akurat prezydentem nie by\u0142…). Oddawa\u0142y si\u0119 pasji sponsorowania i subwencjonowania m\u0142odzie\u017cy artystycznej o ustalonej renomie witalnej. Uwielbia\u0142y w\u00f3deczki i pl\u0105sy na dancingach od tatrza\u0144skiej \u201eWatry\u201d do przymorskiego \u201eGrandu\u201d. No i r\u017cn\u0119\u0142y si\u0119 ochotnie w sleepingach, na parkingach, w hotelowych toaletach, w przymierzalniach i na bu\u0142garskich ekskursjach… Ale o tym ju\u017c wspomina\u0142em. Na pewno plemieniu tych niezwyk\u0142ych bab, chadzaj\u0105cych normalnie pod pr\u0105d, nasza socjalistyczna ojczyzna wiele zawdzi\u0119cza; one to bowiem utwardzi\u0142y grunt pod Wielk\u0105 Zmian\u0119. Dzi\u0119ki plemieniu tych bab nasza dzielna socjalistyczna ojczyzna zmieni\u0142a kostium z gracj\u0105 i wpraw\u0105 w\u0119drownego cyrkowca \u2013 nie by\u0142o bowiem si\u0119 o co bi\u0107, wszystko ju\u017c by\u0142o gotowe… Dlatego czytajcie proz\u0119 Chutnik z wdzi\u0119czno\u015bci\u0105 za sportretowanie postaci, kt\u00f3ra wielk\u0105 i niedocenian\u0105 odegra\u0142a rol\u0119 w poszukiwaniu naszej narodowej to\u017csamo\u015bci.<\/p>\n

Drugim powodem wdzi\u0119czno\u015bci za\u015b niech b\u0119dzie delikatny portret narratorki \u2013 osoby wydobywaj\u0105cej si\u0119 z traumy po tranzycji p\u0142ciowej. I nie musicie czyta\u0107 tego epizodu jako kontrapunktu dla oble\u015bnych dowcipas\u00f3w obrzydliwego starucha-gnoma obwo\u017anego, kt\u00f3ry dosmradza i tak ju\u017c s\u0142abo pachn\u0105c\u0105 prowincjonaln\u0105 atmosfer\u0119 swymi idiosynkrazjami, bredniami i nienawistnym be\u0142kotem.<\/p>\n

Ale co z tym dywanem? No nie \u2013 sami sobie przeczytajcie; anegdotka jest niez\u0142a.<\/p>\n

Tomasz Sas <\/strong>
(28 10 2022)<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Sylwia Chutnik\u00a0 Ty\u0142em do kierunku jazdy Wydawnictwo Znak litera nova, Krak\u00f3w 2022 Rekomendacja: 5\/7 Ocena ok\u0142adki: 4\/5 Odlotowy dywan babci Stasi Kiedy by\u0142em ma\u0142\u0105 dziewczynk\u0105 (ka\u017cdy by\u0142, wi\u0119c nie m\u00f3wcie, \u017ce wy akurat nie wiecie jak to jest i w og\u00f3le co to za gadanie…), wszystko wydawa\u0142o si\u0119 proste i pouk\u0142adane. Jak i dlaczego to si\u0119 skomplikowa\u0142o, by nie powiedzie\u0107 wprost, \u017ce pojeba\u0142o \u2013 nie wiem. Mo\u017ce dlatego, \u017ce dziewczynki te\u017c rosn\u0105 \u2013 i to szybciej oraz efektywniej ni\u017c ch\u0142opcy (przynajmniej ostatnimi czasy), z kt\u00f3rych liczni po prostu w og\u00f3le nie wyrastaj\u0105. To znaczy rosn\u0105 – w karku i bicepsie – ale nigdzie poza tymi miejscami… Ba \u2013 ch\u0142opcy na og\u00f3\u0142 (niezale\u017cnie od tego, czy sami rosn\u0105, czy nie…), nie s\u0105 sk\u0142onni, wbrew oczywisto\u015bciom biologicznym tudzie\u017c intelektualnym, przyzna\u0107 dziewczynkom prawa do ro\u015bni\u0119cia… I tak oto r\u00f3\u017cnica p\u0142ci (sk\u0105din\u0105d ewidentny fakt przyrodniczy) w konflikt p\u0142ci si\u0119 zamienia. Na szcz\u0119\u015bcie nie dotyczy on (no, prawie…) literatury, kt\u00f3ra mnie ostatnio najbardziej zajmuje i kt\u00f3ra nie dzieli si\u0119 \u2013 cho\u0107 nie wszyscy tak s\u0105dz\u0105 \u2013 na m\u0119sk\u0105 i \u017ce\u0144sk\u0105, ale na dobr\u0105 i z\u0142\u0105. Oczywi\u015bcie mo\u017cna upiera\u0107 si\u0119 przy pogl\u0105dzie, \u017ce pisarstwo jest zdeterminowane p\u0142ciowo nie tylko z uwagi na osob\u0119 autora\/autorki (no bo…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":3709,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[16],"tags":[396],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3707"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3707"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3707\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4577,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3707\/revisions\/4577"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3709"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3707"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3707"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3707"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}