{"id":3639,"date":"2022-08-24T22:51:02","date_gmt":"2022-08-24T20:51:02","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=3639"},"modified":"2023-06-25T16:28:24","modified_gmt":"2023-06-25T14:28:24","slug":"terra-alta","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2022\/08\/24\/terra-alta\/","title":{"rendered":"Terra Alta"},"content":{"rendered":"\n

Javier Cercas\u00a0<\/strong><\/h3>\n

\"\"<\/p>\n


Terra Alta <\/strong>
Prze\u0142o\u017cy\u0142 Adam Elbanowski <\/strong>
Oficyna Literacka Noir sur Blanc, Warszawa 2022<\/strong><\/h3>\n

Rekomendacja: 4\/7 <\/strong><\/span>
Ocena ok\u0142adki: 4\/5<\/strong><\/span><\/p>\n

Krymina\u0142 zagrany znaczonymi kartami<\/u><\/strong><\/span><\/h2>\n

Do tego aktu tw\u00f3rczego doj\u015b\u0107 musia\u0142o… W Hiszpanii, gdzie literatura jest wa\u017cn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 magicznego imaginarium zbiorowej wyobra\u017ani, losy pisarskich karier bywaj\u0105 stygmatyzowane i przes\u0105dzone \u2013 jakby wyselekcjonowane z naznaczeniem do \u015bci\u015ble zdefiniowanych przeznacze\u0144… Javier Cercas ma pi\u0119tno \u201erozliczeniowca\u201d (w\u0142a\u015bciwie ochoczo odznaczy\u0142 si\u0119 nim sam), wi\u0119c raczej nie spodziewajcie si\u0119 po nim pla\u017cowego romansu. Autor fenomenalnych \u201e\u017bo\u0142nierzy spod Salaminy\u201d – autotematycznej opowie\u015bci rewiduj\u0105cej powoli petryfikuj\u0105cy si\u0119 obraz spo\u0142ecznego odbioru hiszpa\u0144skiej wojny domowej \u2013 za\u0142o\u017cy\u0142 (ze wszech miar s\u0142usznie!), i\u017c jego rodakom – po latach milczenia Prawdy, po latach i tak sk\u0105po udzielanej przez zwyci\u0119ski re\u017cim \u201ejedynie s\u0142usznej\u201d interpretacji Historii – nale\u017cy si\u0119 inne wejrzenie w tok tamtych spraw, tok ludzkich los\u00f3w. Nale\u017cy si\u0119 im uczciwa literatura… W miar\u0119 swych w\u0142asnych mo\u017cliwo\u015bci kreacyjnych i potencja\u0142u intelektualnego Cercas takowej dostarcza. Zreszt\u0105 przeczytajcie \u201eOszusta\u201d i \u201eW\u0142adc\u0119 cieni\u201d – zn\u00f3w tropicielsk\u0105 histori\u0119, w pewnym sensie te\u017c autotematyczn\u0105. Nawet \u201eAnatomia chwili\u201d – aczkolwiek formalnie to dokument rekonstruuj\u0105cy nieudany, ale wa\u017cny w historii Hiszpanii profrankistowski zamach stanu podpu\u0142kownika Guardia Civil Antonia Tejero Moliny z 23 lutego 1981 roku \u2013 te\u017c w istocie rozlicza si\u0119 z frankizmem i trwa\u0142ymi \u015bladami, kt\u00f3re re\u017cim odcisn\u0105\u0142 w mentalno\u015bci, ideach i warto\u015bciach wyznawanych przez prawie po\u0142owy co najmniej dw\u00f3ch pokole\u0144 Hiszpan\u00f3w. Wi\u0119c gdy Javier Cercas napisa\u0142 \u201ezwyczajny\u201d krymina\u0142, mo\u017cecie w ciemno za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce intryga chocia\u017c na chwil\u0119 zboczy w otch\u0142a\u0144 historii wojny domowej i nast\u0119puj\u0105cej po niej \u201esmuty\u201d dyktatury generalissimusa \u2013 tak jakby stamt\u0105d wywodzi\u0142y si\u0119 wszystkie aspekty i problemy wsp\u00f3\u0142czesnej Hiszpanii. Co zreszt\u0105 \u2013 jak mniemam – polega na prawdzie.<\/p>\n

Wi\u0119c w tym \u201ezwyczajnym\u201d kryminale Cercasa m\u0142ody katalo\u0144ski policjant (m\u0142ody \u2013 bo dobiegaj\u0105cy ledwie trzydziestki) Melchior Marin (to pierwsze to imi\u0119, to drugie \u2013 nazwisko…) o niezbyt chlubnym i skomplikowanym (jak na wymogi porz\u0105dnej s\u0142u\u017cby) \u017cyciorysie \u201eprzed\u201d trafia z Barcelony na odleg\u0142\u0105 katalo\u0144sk\u0105 prowincj\u0119, do powiatu Terra Alta. Ale nie by\u0142o to zes\u0142anie dyscyplinarne, nie mia\u0142o zwi\u0105zku z \u201edziurawym\u201d \u017cyciorysem (ten bowiem z ma\u0142\u0105 pomoc\u0105 przyjaci\u00f3\u0142 uda\u0142o si\u0119 naprostowa\u0107, a niekt\u00f3re dokumenty jakim\u015b trafem znikn\u0119\u0142y z akt). Nie spowodowane te\u017c by\u0142o prywatnym dochodzeniem Melchiora, kt\u00f3ry szuka\u0142 sprawc\u00f3w okrutnego zab\u00f3jstwa swej matki, barcelo\u0144skiej prostytutki, zamordowanej podczas ryzykownego spotkania z klientami… Nie \u2013 ta \u201ezsy\u0142ka\u201d mia\u0142a charakter honorowy i chwalebny, a w pewnym sensie ratunkowy (czyli: ocalaj\u0105cy z opresji…). Melchior bowiem podczas akcji antyterrorystycznej zastrzeli\u0142 \u2013 z zimn\u0105 krwi\u0105, bez wahania i precyzyjnie \u2013 czterech islamskich bojownik\u00f3w uzbrojonych w no\u017ce i pasy szachida. Komendant policji zaoferowa\u0142 mu czasowe schronienie na wsi (przed mo\u017cliw\u0105 zemst\u0105 ISIS), ale po czterech latach ch\u0142opak zapu\u015bci\u0142 korzenie (nie ukrywajmy, \u017ce cherchez la femme!<\/i>) i nie wybiera\u0142 si\u0119 z powrotem do Barcelony.<\/p>\n

Terra Alta to okolica niezbyt atrakcyjna \u2013 \u0142adnie jest tam jedynie w kr\u00f3tkim p\u00f3\u017anozimowym sezonie (druga po\u0142owa lutego, je\u015bli dobrze pami\u0119tam…), gdy przyroda w zasadzie \u015bpi, ale ju\u017c cudownie kwitn\u0105 migda\u0142owce. Jest tam te\u017c troch\u0119 winnic, lecz lokalna produkcja boskiego trunku nijakim specjalnym smakiem si\u0119 nie wyr\u00f3\u017cnia \u2013 kwa\u015bny cienkusz, ot co. Pow\u015bci\u0105gliwi w okazywaniu uczu\u0107 i nawi\u0105zywaniu znajomo\u015bci lokalsi o\u017cywiaj\u0105 si\u0119 tylko na wspomnienie… bitwy nad Ebro (lipiec – listopad 1938), najwi\u0119kszego i prze\u0142omowego starcia hiszpa\u0144skiej wojny domowej. Melchiorowi uda\u0142o si\u0119 zdoby\u0107 miejscow\u0105 kobiet\u0119 (sk\u0105din\u0105d bibliotekark\u0119) i nie popa\u015b\u0107 w \u017caden wi\u0119kszy konflikt w okolicy. Ale do\u015b\u0107 tego dobrego…<\/p>\n

Pewnego poranka, gdy nocy dy\u017cur w zasadzie dobieg\u0142 ko\u0144ca, z b\u0142ogiego odr\u0119twienia wyrwa\u0142 Melchiora telefon \u2013 w wiejskiej rezydencji w okolicy odkryto zw\u0142oki w\u0142a\u015bciciela i jego \u017cony \u2013 czyli Francisca (poufale Paco) i Rosy Adell\u00f3w. Miejscowych potentat\u00f3w \u2013 prawdziwych milioner\u00f3w, w\u0142a\u015bcicieli produkuj\u0105ce tekturowe opakowania firmy Gr\u00e1<\/span>ficas Adell (z filiami w Rumunii, Meksyku, Argentynie i… Gda\u0144sku). Zw\u0142oki poddane zosta\u0142y zapewne d\u0142ugotrwa\u0142ym, wyrafinowanym torturom, a potem z okrucie\u0144stwem por\u017cni\u0119te; w przeciwie\u0144stwie do ujawnionej trzeciej ofiary zbrodni: rumu\u0144skiej s\u0142u\u017c\u0105cej, \u201etylko\u201d zastrzelonej (profesjonalnie, prosto w czo\u0142o…). Melchior \u2013 pierwszy fachowy \u015bledczy na miejscu zbrodni i sk\u0105din\u0105d w og\u00f3le bystry ch\u0142opak \u2013 zosta\u0142 w\u0142\u0105czony do przyby\u0142ej z nadrz\u0119dnej jednostki policyjnej w nieodleg\u0142ej Tortosie ekipy \u015bledczej. I to w znacznym stopniu zdeterminowa\u0142o jego przysz\u0142o\u015b\u0107. Ale szczeg\u00f3\u0142y intrygi oczywi\u015bcie sobie darujemy. Do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce z fachowego punktu widzenia fabu\u0142a (cho\u0107 by\u0107 mo\u017ce obci\u0105\u017cona nazbyt naiwnym, niedostatecznie wnikliwym \u2013 nawet jak na mo\u017cliwo\u015bci intelektualne lokalnej policji katalo\u0144skiej – tropieniem motywu) daje si\u0119 odczytywa\u0107 bez zak\u0142\u00f3ce\u0144. A ta okoliczno\u015b\u0107 dla oceny jako\u015bci pisarskiej roboty kreatywnej ma zasadnicze znaczenie…<\/p>\n

Cercas \u2013 co wiadomo od debiutu i paru p\u00f3\u017aniejszych sukces\u00f3w literackich \u2013 jest mistrzem eksploatacji szczeg\u00f3\u0142u. (Zerknijcie pod tym k\u0105tem do \u201eAnatomii chwili\u201d…) Idzie mu to tak dobrze, ze wprost niezauwa\u017calnie. Kawalkada szczeg\u00f3\u0142\u00f3w, drobiazg\u00f3w, dygresji, kunsztownych prezentacji i retrospekcji p\u0119dzi z rozmachem po g\u0142\u00f3wnej osi intrygi, ani na chwil\u0119 wszelako nie trac\u0105c z pola widzenia jej pyta\u0144 i zagadki g\u0142\u00f3wnej \u2013 kto i dlaczego? Oczywi\u015bcie do odpowiedzi nie zbli\u017c\u0119 si\u0119 ani na krok \u2013 czytelnicza satysfakcja z samodzielnego dr\u0105\u017cenia zagadek jest warta wi\u0119cej. Ale na pewn\u0105 literack\u0105, tw\u00f3rcz\u0105 \u201eniestosowno\u015b\u0107\u201d kreatywn\u0105 musz\u0119 zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119. Oto zagadka kryminalna w ko\u0144cowej fazie fabu\u0142y jakby zawisa w powietrzu, nie znajduj\u0105c dostatecznego wsparcia w ujawnionych faktach i zdemaskowanych motywach. Dopiero interwencja si\u0142y obocznej \u2013 w stylu deus ex machina<\/i> raczej – puszcza intelektualn\u0105 \u201ezagwozdk\u0119\u201d na w\u0142a\u015bciw\u0105 zwrotnic\u0119, ratuj\u0105c intryg\u0119 przed kompletnym wykolejeniem. Oczywi\u015bcie historyjka jest finezyjna i prawdopodobna wielce, ale jako\u015b mi zgrzyta. Ale mo\u017ce krzywdz\u0119 Cercasa…<\/p>\n

Sam natomiast czuj\u0119 si\u0119 skrzywdzony (nie przesadzajmy \u2013 tylko troszeczk\u0119…) innym jego zabiegiem intelektualnym, kt\u00f3ry jawi mi si\u0119 jako naiwny i w aspekcie emocjonalnym niezwykle ma\u0142o prawdopodobny, aczkolwiek teoretycznie mo\u017cliwy… Oto g\u0142\u00f3wny bohater Melchior we wczesnej m\u0142odo\u015bci, podczas ufundowanej przez rz\u0105d przerwy w \u017cyciorysie, sp\u0119dzanej w znanym barcelo\u0144skim zak\u0142adzie penitencjarnym Quatre Camins (poetycka nazwa \u2013 cztery drogi, a co?), dozna\u0142 ol\u015bnienia duszy (znanego te\u017c pod bardziej trywialnym okre\u015bleniem: prze\u0142omu w bulwie). Nic w tym nie ma dziwnego ani nadprzyrodzonego \u2013 przeciwnie: zdarza si\u0119 od czasu do czasu; zapewne r\u00f3wnie cz\u0119sto wykreowane w literaturze, jak i odnotowane w \u017cyciu samym. Ale w tym przypadku okoliczno\u015bci i motywacje wydaj\u0105 si\u0119 nad wyraz osobliwe, zgo\u0142a ba\u015bniowe, na granicy minoderii i patosu edukacyjno-resocjalizacyjnego. Melchior zmienia si\u0119 bowiem pod wp\u0142ywem lektury \u201eN\u0119dznik\u00f3w\u201d Victora Hugo \u2013 wielkiego dziewi\u0119tnastowiecznego romantycznego moralitetu powie\u015bciowego. I to nie pod wp\u0142ywem przemiany duchowej g\u0142\u00f3wnego bohatera \u2013 galernika Valjeana \u2013 ale pod wra\u017ceniem postawy etycznej g\u0142\u00f3wnego \u201eopozycjonisty\u201d, w sumie czarnego charakteru ca\u0142ej tej historii \u2013 policjanta Javerta…. W dwudziestym pierwszym wieku? Naprawd\u0119? A mo\u017ce tylko mnie wydaje to si\u0119 wysoce nieprawdopodobne \u2013 zanadto powie\u015bciowe, zanadto fabularne, zanadto koturnowe i minoderyjne? No, nie wiem. Ale zazgrzyta\u0142o… Oczywi\u015bcie, moralne przes\u0142anie \u201eN\u0119dznik\u00f3w\u201d i silne zwi\u0105zki powie\u015bci z wyk\u0142adem ortodoksyjnej etyki chrze\u015bcija\u0144skiej to wielki temat, ale na osobne opowiadanie, kt\u00f3rego i tak \u2013 z racji biegunowo odleg\u0142ego \u015bwiatopogl\u0105du, co dostateczn\u0105 przeszkod\u0105 jest \u2013 raczej si\u0119 nie podejm\u0119…<\/p>\n

Ale poza tym \u201eTerra Alta\u201d Cercasa to naprawd\u0119 dobra lektura, aczkolwiek, jak na krymina\u0142, stosunkowo ma\u0142o \u201erozrywkowa\u201d. Za to sporo w niej socjologii, psychologii i hiszpa\u0144skich emocji. Co tu ukrywa\u0107 \u2013 wsp\u00f3\u0142czesna literatura hiszpa\u0144ska gra znaczonymi kartami. Rzecz w tym wszelako, \u017ce i pomys\u0142, i wykonanie \u2013 dobrej s\u0105 pr\u00f3by…<\/p>\n

Tomasz Sas <\/strong>
(24 08 2022)<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Javier Cercas\u00a0 Terra Alta Prze\u0142o\u017cy\u0142 Adam Elbanowski Oficyna Literacka Noir sur Blanc, Warszawa 2022 Rekomendacja: 4\/7 Ocena ok\u0142adki: 4\/5 Krymina\u0142 zagrany znaczonymi kartami Do tego aktu tw\u00f3rczego doj\u015b\u0107 musia\u0142o… W Hiszpanii, gdzie literatura jest wa\u017cn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 magicznego imaginarium zbiorowej wyobra\u017ani, losy pisarskich karier bywaj\u0105 stygmatyzowane i przes\u0105dzone \u2013 jakby wyselekcjonowane z naznaczeniem do \u015bci\u015ble zdefiniowanych przeznacze\u0144… Javier Cercas ma pi\u0119tno \u201erozliczeniowca\u201d (w\u0142a\u015bciwie ochoczo odznaczy\u0142 si\u0119 nim sam), wi\u0119c raczej nie spodziewajcie si\u0119 po nim pla\u017cowego romansu. Autor fenomenalnych \u201e\u017bo\u0142nierzy spod Salaminy\u201d – autotematycznej opowie\u015bci rewiduj\u0105cej powoli petryfikuj\u0105cy si\u0119 obraz spo\u0142ecznego odbioru hiszpa\u0144skiej wojny domowej \u2013 za\u0142o\u017cy\u0142 (ze wszech miar s\u0142usznie!), i\u017c jego rodakom – po latach milczenia Prawdy, po latach i tak sk\u0105po udzielanej przez zwyci\u0119ski re\u017cim \u201ejedynie s\u0142usznej\u201d interpretacji Historii – nale\u017cy si\u0119 inne wejrzenie w tok tamtych spraw, tok ludzkich los\u00f3w. Nale\u017cy si\u0119 im uczciwa literatura… W miar\u0119 swych w\u0142asnych mo\u017cliwo\u015bci kreacyjnych i potencja\u0142u intelektualnego Cercas takowej dostarcza. Zreszt\u0105 przeczytajcie \u201eOszusta\u201d i \u201eW\u0142adc\u0119 cieni\u201d – zn\u00f3w tropicielsk\u0105 histori\u0119, w pewnym sensie te\u017c autotematyczn\u0105. Nawet \u201eAnatomia chwili\u201d – aczkolwiek formalnie to dokument rekonstruuj\u0105cy nieudany, ale wa\u017cny w historii Hiszpanii profrankistowski zamach stanu podpu\u0142kownika Guardia Civil Antonia Tejero Moliny z 23 lutego 1981 roku \u2013 te\u017c w istocie rozlicza si\u0119…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":3641,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[10,17],"tags":[268],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3639"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3639"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3639\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4168,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3639\/revisions\/4168"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3641"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3639"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3639"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3639"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}