{"id":3552,"date":"2022-06-15T17:57:03","date_gmt":"2022-06-15T15:57:03","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=3552"},"modified":"2023-06-18T15:44:37","modified_gmt":"2023-06-18T13:44:37","slug":"krolik-po-islandzku","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2022\/06\/15\/krolik-po-islandzku\/","title":{"rendered":"Kr\u00f3lik po islandzku"},"content":{"rendered":"\n

Grzegorz Kasdepke, Hubert Klimko-Dobrzaniecki\u00a0<\/strong><\/h3>\n

\"\"<\/p>\n


Kr\u00f3lik po islandzku <\/strong>
Wydawnictwo Wielka Litera, Warszawa 2022<\/strong><\/h3>\n

Rekomendacja: 5\/7 <\/strong><\/span>
Ocena ok\u0142adki: 4\/5<\/strong><\/span><\/p>\n

Przepisy na wielkie \u017carcie, czyli schabowy
po koszali\u0144sku<\/u><\/strong><\/span><\/h2>\n

Uwielbiam sytuacje, gdy dwa wzgl\u0119dnie stare ch\u0142opy (wzgl\u0119dem sumy \u017cyciowej eksperiencji i wagi tzw. baga\u017cu do\u015bwiadcze\u0144) robi\u0105 sobie jaja i uprawiaj\u0105 proz\u0119 w celu ewidentnie zabawowym (przy czym celu zarobkowego si\u0119 nie wyklucza) \u2013 korzystaj\u0105c z odwiecznego ch\u0142opackiego przywileju podsmradzania (symbolicznego tymczasem \u2013 ma si\u0119 rozumie\u0107; jak kiedy\u015b robi\u0142o si\u0119 kopciucha ze starej kliszy celuloidowej, by \u201eu\u015bwietni\u0107\u201d na przyk\u0142ad rekolekcje lub akademi\u0119 z okazji dnia milicjanta) oficjalnej celebry (by nikogo nie urazi\u0107…) fenomenu, zwanego \u017cyciem codziennym warstw wy\u017cszych, \u015brednich i ni\u017cszych. Nasze \u017cycie codzienne bowiem \u2013 osobliwie to w wersji publicznej \u2013 wydaje si\u0119 by\u0107 solenne i sztywniackie jak dekiel od trumny. Ka\u017cdy zatem, kto potrafi sztywno\u015b\u0107 ow\u0105 zmi\u0119kczy\u0107, ob\u015bmiewaj\u0105c to i owo, wart jest tyle z\u0142ota, ile sam wa\u017cy. Chocia\u017c dalece nie wszyscy celebransi sztywniactwa gotowi byliby cen\u0119 t\u0119 zap\u0142aci\u0107…<\/p>\n

Ale z tym mniejsza \u2013 wa\u017cne, \u017ce ci\u0105gle s\u0105 tacy dojrzali ch\u0142opcy, gotowi do pikarejskiej w swej istocie rozr\u00f3by literackiej, cho\u0107by mia\u0142a ona tylko polega\u0107 na eksploatacji z\u0142o\u017ca wspomnie\u0144 heroicznych \u2013 i wielce przez to weso\u0142ych, nawet mo\u017ce dla gawiedzi zabawnych, z w\u0142asnego zapasu \u017cyciowego pobranych. Z tych autor\u00f3w dw\u00f3ch to Grzegorz Kasdepke jawi\u0142 mi si\u0119 jako nosiciel sporego potencja\u0142u awanturniczo-figlarnego; jego bowiem do\u015bwiadczenie w pisaniu dla dzieci musia\u0142o wyostrzy\u0107 sk\u0142onno\u015bci do groteski, do nieoczywistych kontaminacji znaczeniowych, do zabawy s\u0142owami i w og\u00f3le do s\u0142owotw\u00f3rstwa, do uprawiania osobliwej logiki \u201epozaburtowej\u201d- usprawiedliwiaj\u0105cej prawomocno\u015b\u0107 dzieci\u0119cych skojarze\u0144 i dzieci\u0119cej epistemologii. Polscy autorzy, pisz\u0105cy dla dzieci posiedli te umiej\u0119tno\u015bci w stopniu wysoce zadowalaj\u0105cym \u2013 i na tym zasadza si\u0119 ich \u015bwiatowa s\u0142awa. Czego my tu, w kraju, tradycyjnie nie doceniamy… Tak \u2013 Kasdepke w mej ocenie zdradza wysoki stopie\u0144 gotowo\u015bci intelektualnej do wszelakiej awantury literackiej (i ochot\u0119 do takowej…). Ale Klimko-Dobrzaniecki? Nie, Klimko nie… Zawsze by\u0142 solidnym opowiadaczem fabu\u0142, prymusem odpowiedzialnego s\u0142owa, heroldem poprawno\u015bci stylistycznej, formalnej i wszelakiej innej. Chocia\u017c… Powinienem by\u0142 zauwa\u017cy\u0107 (tak sobie teraz o tym my\u015bl\u0119), \u017ce niekt\u00f3re frazy z powie\u015bci \u201eBornholm, Bornholm\u201d jak\u0105\u015b obietnic\u0119 \u0142otrzykowskiego luzu w sobie nios\u0142y, \u017ce w \u201eZ\u0142odziejach bzu\u201d autor ukry\u0142 pr\u00f3by przetestowania szablon\u00f3w swego rodzaju opowiadania par excellence<\/i> groteskowego. Powinienem si\u0119 zorientowa\u0107, \u017ce nowsze dzie\u0142o Klimki-Dobrzanieckiego – \u201eNiech \u017cyje \u015bmier\u0107!\u201d – to ju\u017c w pe\u0142ni rozwini\u0119te laboratoryjne studium szerszych prozatorskich perspektyw, otwartych w poszukiwaniu lu\u017aniejszych, mniej konwencjonalnych sposob\u00f3w przetwarzania emocji.<\/p>\n

Nie wiem, w jaki spos\u00f3b obaj panowie po\u0142\u0105czyli si\u0142y tw\u00f3rcze – i dzi\u0119ki jakim impulsom. Taka wiadomo\u015b\u0107 by\u0142aby ciekawa wprawdzie, ale co do istoty drugorz\u0119dna. Jak zatem \u2013 niewa\u017cne. Wa\u017cne, co z tego wysz\u0142o… Wyszed\u0142 produkt w najmodniejszym obecnie stylu kuchennym. Nie dlatego tak \u00f3w styl nazywam, \u017ce to literatura dla kucharek (czyli romansid\u0142o z ducha harlequinowe…). Nie \u2013 to po prostu do tekstu dolepiane s\u0105 przepisy kulinarne. Pojawiaj\u0105 si\u0119 wzbogacone w ten spos\u00f3b relacje podr\u00f3\u017cnicze, wnikliwe eseje historyczne i archeologiczne (co te\u017c oni tam \u017carli w tych Pompejach albo na dworze Henryka VIII?) – ba, powie\u015bci nawet. Czekam tylko na reedycje wielkich dzie\u0142, wzbogacone o kulinaria. \u201eSmutek tropik\u00f3w\u201d m\u00f3g\u0142by si\u0119 ukaza\u0107 ponownie, rozszerzony o powa\u017cne kompendium przepis\u00f3w kuchni amazo\u0144skiej, a \u201eKrytyk\u0119 czystego rozumu\u201d mog\u0142yby przecie\u017c \u201eubogaci\u0107\u201d receptury z raptularza gosposi kr\u00f3lewieckiego samotnika Immanuela Kanta (pewnie lubi\u0142 Heringe mit Kartoffelnsalat<\/i>). Tak – \u201ekuchenno\u015b\u0107\u201d literatury wszelkiej staje si\u0119 signum temporis<\/i> i dowodem przystawalno\u015bci autor\u00f3w do obowi\u0105zuj\u0105cego trendu, a mo\u017ce nawet nowego kodu kulturowego. Poka\u017c mi swoje archiwum recept kuchennych, a powiem ci, kim jeste\u015b… A Robert Mak\u0142owicz (pod portretem i patronatem \u0106wierczakiewiczowej) niech nam kr\u00f3luje po wsze czasy \u2013 smacznie i niez\u0142omnie!<\/p>\n

W tym kulinarnym, marketingowo bardzo trafnym wzmo\u017ceniu, panowie Kasdepke i Klimko-Dobrzaniecki wykoncypowali formu\u0142k\u0119 do\u015b\u0107 osobliw\u0105 i chyba nawet sk\u0105din\u0105d zabawn\u0105. Oto przygotowali trzydzie\u015bci opowiadanek, wydobywaj\u0105c z przepastnych g\u0142\u0119bin swych \u017cyciorys\u00f3w i do\u015bwiadcze\u0144 zdarzenia w miar\u0119 \u015bmieszne, smakowicie pikantne (i rzeczywi\u015bcie raczej nie dla dzieci); a w ka\u017cdym z nich tkwi \u2013 opr\u00f3cz kawa\u0142ka dobrej prozy pikarejskiej \u2013 jaki\u015b gastronomiczny (w mo\u017cliwie najszerszym tego s\u0142owa znaczeniu) eksces wyobra\u017ani pisarskiej, poskr\u0119cany z prze\u017cy\u0107 (\u017ceby pisa\u0107 o kulinariach, trzeba najpierw prze\u017cy\u0107 \u2013 w ka\u017cdym mo\u017cliwym sensie tego s\u0142owa) na szlaku. Obu panom bowiem \u2013 w\u0119drowcom co si\u0119 zowie \u2013 przydarza\u0142y si\u0119 na szlaku ekscytuj\u0105ce przygody kulinarne (mi\u0119dzy wieloma innymi przygodami w sensie \u015bcis\u0142ym, ma si\u0119 rozumie\u0107). A\u017ceby zatem wiarygodnie o nich relacjonowa\u0107, trzeba prze\u017cy\u0107 (w sensie zje\u015b\u0107). W tej mierze akurat dla teorii i teoretyk\u00f3w miejsca nie ma. Dlatego sardynki ze szpinakiem? Prosz\u0119 bardzo. M\u0105twa w budyniu waniliowym? Oczywi\u015bcie. Dorsz z konfitur\u0105 z pigwy? Palce liza\u0107… Kacze w\u0105tr\u00f3bki na kwa\u015bno w \u015bmietanie? Czemu nie (tylko czym to popi\u0107?).<\/p>\n

Tak, uprawianie literatury stwarza wielkie mo\u017cliwo\u015bci. Pomijaj\u0105c wszelkie cele wy\u017cszego rz\u0119du \u2013 jak pos\u0142annictwa wszelakiego gatunku, misje, wzmo\u017cenia ideowe, uczestnictwo w dialogu cywilizacyjnym i kulturowym, wyzwania edukacyjne, krzewicielstwo post\u0119pu czy – last but not least<\/i> \u2013 intelektualne pojedynki i prowokacje \u2013 literatury umiej\u0119tne uprawianie daje te\u017c szans\u0119 dobrej zabawy po prostu, Co te\u017c Kasdepke i Klimko skwapliwie wykorzystali. Lektura \u201eKr\u00f3lika po islandzku\u201d powoduje nieustanny chichot dr\u017cenny, aczkolwiek obaj panowie wr\u0119cz wzywaj\u0105 do zachowania powagi. Lecz na pr\u00f3\u017cno… Nieodparta \u015bmieszno\u015b\u0107 dominuje w czas lektury. Zastanawia\u0142em si\u0119 \u2013 czemu? I doszed\u0142em do wniosku, \u017ce sprawi\u0142 to czas. Opowiastki pan\u00f3w Grzegorza i Huberta (przepraszam za t\u0119 poufa\u0142o\u015b\u0107) s\u0105 bowiem wyci\u0105gane z m\u0142odzie\u0144czej, co znaczy stosunkowo niedawnej, ale jednak \u2013 przesz\u0142o\u015bci. A przesz\u0142o\u015b\u0107 ma t\u0119 przewag\u0119 nad tera\u017aniejszo\u015bci\u0105, \u017ce mo\u017cna j\u0105 w zasadzie bezkarnie modyfikowa\u0107, mitologizowa\u0107, koloryzowa\u0107, heroizowa\u0107, przeakcentowywa\u0107 i przemilcza\u0107 (gdy nie da si\u0119 inaczej). Komu by si\u0119 chcia\u0142o to wszystko weryfikowa\u0107? I po co? Owszem, zdarzy\u0107 si\u0119 mo\u017ce jaki\u015b upierdliwy kwerulant, ale ryzyko w sumie niewielkie. Zreszt\u0105 dbali\u015bmy o to, by nie zostawia\u0107 zbyt wiele \u015blad\u00f3w, zbyt wielu \u015bwiadk\u00f3w \u2013 nieprawda\u017c? No i dok\u0142adali\u015bmy stara\u0144 (skutecznie, skoro wci\u0105\u017c \u017cyjemy), by nasza opowie\u015b\u0107 nie za cz\u0119sto stawa\u0142a na kursie kolizyjnym z innymi opowie\u015bciami. Wcale si\u0119 zatem nie dziwi\u0119, skoro nadszed\u0142 w\u0142a\u015bciwy czas i pojawi\u0142y si\u0119 sprzyjaj\u0105ce okoliczno\u015bci, \u017ce obaj panowie postanowili uruchomi\u0107 swe zasoby zapami\u0119tanych historyjek i zacz\u0105tk\u00f3w dobrych fabu\u0142, \u0142adnie je przystroi\u0107, \u201eubogaci\u0107\u201d i spieni\u0119\u017cy\u0107. Sam bym tak zrobi\u0142, gdybym by\u0142 na ich miejscu i talent prozatorski mia\u0142… A po co komu opowiadanka w czasie tera\u017aniejszym \u2013 ile jajek da si\u0119 ugotowa\u0107 na wi\u0105zce chrustu? We\u017a si\u0119 uspok\u00f3j… Ale zagadk\u0119 schabowego po koszali\u0144sku rozwi\u0105\u017ccie sami. Je\u015bli b\u0119dzie si\u0119 wam wydawa\u0107, \u017ce ten przepis to jaka\u015b metafora jest, nie b\u0119dziecie w b\u0142\u0119dzie. To mo\u017ce by\u0107 bezcenny klucz do odczytania wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci.<\/p>\n

Rezultat literackiej wsp\u00f3\u0142pracy obu pan\u00f3w wydaje si\u0119 akceptowalny, a w ka\u017cdym razie, na pierwszy (i nast\u0119pny) rzut oka wystarczaj\u0105co \u015bmieszny. I jest to ten rodzaj \u015bmieszno\u015bci, kt\u00f3ra zyskuje po bli\u017cszym poznaniu. To znaczy utrwala si\u0119 po kilkukrotnej lekturze \u2013 i nie wywo\u0142uje uczucia znu\u017cenia. W tej sytuacji nie pozostaje mi nic innego, jak od\u0142o\u017cy\u0107 \u201eKr\u00f3lika po islandzku\u201d na skryt\u0105 przed ludzkimi oczyma p\u00f3\u0142eczk\u0119 moich \u201eprohibit\u00f3w\u201d. Prohibicja polega na tym, by nigdy, nikomu i pod \u017cadnym pozorem ksi\u0105\u017cek z tej p\u00f3\u0142ki nie u\u017cycza\u0107, cho\u0107by osoby to by\u0142y najbli\u017csze sercu i zaufane jak spowiednik (kt\u00f3rego oczywi\u015bcie nie mam…). Moja biblioteka nosi zbyt wiele i zbyt cz\u0119sto zadawanych ran krwawych po procederze \u201epo\u017cyczania\u201d (- oddam za tydzie\u0144, przysi\u0119gam \/ albo: – co ci szkodzi, tyle tego masz!). Kasdepke i Klimko-Dobrzaniecki przy\u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 do dobrego towarzystwa \u2013 od Micha\u0142a z Montaigne i Alexisa de Tocqueville’a po Zbigniewa Turka (\u201eFajka mniej szkodzi\u201d), Jima Murraya (\u201eThe complete guide to whisky\u201d – wydawnictwo Carlton 1998), fizyk\u00f3w teoretycznych z Cambridge Thomasa Finka i Yonga Mao – \u201e85 sposob\u00f3w wi\u0105zania krawata\u201d oraz ukochanego \u015aledzia Otrembusa-Podgrobelskiego i jego teorii imagineskopii… No i fajnie!<\/p>\n

Tomasz Sas <\/strong>
(15 06 2022)<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Grzegorz Kasdepke, Hubert Klimko-Dobrzaniecki\u00a0 Kr\u00f3lik po islandzku Wydawnictwo Wielka Litera, Warszawa 2022 Rekomendacja: 5\/7 Ocena ok\u0142adki: 4\/5 Przepisy na wielkie \u017carcie, czyli schabowy po koszali\u0144sku Uwielbiam sytuacje, gdy dwa wzgl\u0119dnie stare ch\u0142opy (wzgl\u0119dem sumy \u017cyciowej eksperiencji i wagi tzw. baga\u017cu do\u015bwiadcze\u0144) robi\u0105 sobie jaja i uprawiaj\u0105 proz\u0119 w celu ewidentnie zabawowym (przy czym celu zarobkowego si\u0119 nie wyklucza) \u2013 korzystaj\u0105c z odwiecznego ch\u0142opackiego przywileju podsmradzania (symbolicznego tymczasem \u2013 ma si\u0119 rozumie\u0107; jak kiedy\u015b robi\u0142o si\u0119 kopciucha ze starej kliszy celuloidowej, by \u201eu\u015bwietni\u0107\u201d na przyk\u0142ad rekolekcje lub akademi\u0119 z okazji dnia milicjanta) oficjalnej celebry (by nikogo nie urazi\u0107…) fenomenu, zwanego \u017cyciem codziennym warstw wy\u017cszych, \u015brednich i ni\u017cszych. Nasze \u017cycie codzienne bowiem \u2013 osobliwie to w wersji publicznej \u2013 wydaje si\u0119 by\u0107 solenne i sztywniackie jak dekiel od trumny. Ka\u017cdy zatem, kto potrafi sztywno\u015b\u0107 ow\u0105 zmi\u0119kczy\u0107, ob\u015bmiewaj\u0105c to i owo, wart jest tyle z\u0142ota, ile sam wa\u017cy. Chocia\u017c dalece nie wszyscy celebransi sztywniactwa gotowi byliby cen\u0119 t\u0119 zap\u0142aci\u0107… Ale z tym mniejsza \u2013 wa\u017cne, \u017ce ci\u0105gle s\u0105 tacy dojrzali ch\u0142opcy, gotowi do pikarejskiej w swej istocie rozr\u00f3by literackiej, cho\u0107by mia\u0142a ona tylko polega\u0107 na eksploatacji z\u0142o\u017ca wspomnie\u0144 heroicznych \u2013 i wielce przez to weso\u0142ych, nawet mo\u017ce dla gawiedzi zabawnych, z w\u0142asnego zapasu…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":3554,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[16,14],"tags":[381,48],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3552"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3552"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3552\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4151,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3552\/revisions\/4151"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3554"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3552"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3552"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3552"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}