{"id":3484,"date":"2022-05-14T02:47:01","date_gmt":"2022-05-14T00:47:01","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=3484"},"modified":"2022-08-28T13:26:05","modified_gmt":"2022-08-28T11:26:05","slug":"grody-garnki-i-uczeni","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2022\/05\/14\/grody-garnki-i-uczeni\/","title":{"rendered":"Grody, garnki i uczeni"},"content":{"rendered":"\n

Agnieszka Krzemi\u0144ska<\/strong><\/h3>\n

\"\"<\/p>\n


Grody, garnki i uczeni <\/strong>
Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2022<\/strong><\/h3>\n

Rekomendacja: 4\/7 <\/strong><\/span>
Ocena ok\u0142adki: 4\/5<\/strong><\/span><\/p>\n

Sk\u0105d nas tu przygna\u0142o, czyli skarby z latryny<\/u><\/strong><\/span><\/h2>\n

Do\u015b\u0107 odwa\u017cna ta trawestacja klasycznego tytu\u0142u… \u201eGrody, garnki i uczeni\u201d – wszak to brzmi prawie dok\u0142adnie jak \u201eBogowie, groby i uczeni\u201d – czyli tytu\u0142 wielkiej pracy popularnonaukowej wydanej u Rowohlta w 1949 roku o pocz\u0105tkach archeologii, rozkwicie i najwi\u0119kszych sukcesach. Jej autor \u2013 niemiecki pisarz, wydawca i dziennikarz Kurt Wilhelm Marek \u2013 pseudonim C. W. Ceram przybra\u0142 dla zatarcia niemi\u0142ego epizodu \u017cyciowego, jakim by\u0142a wojenna praca w \u201eoddzia\u0142ach literackich\u201d ministerium propagandy doktora Josepha Goebbelsa, gdzie herr Marek robi\u0142 karier\u0119 jako autor seryjnych opowiastek (co\u015b w rodzaju popularnych u nas w latach 50. i 60. \u201etygrys\u00f3w\u201d) mitotw\u00f3rczych ku pokrzepieniu serc i patriotyczno-militarnego entuzjazmu cywil\u00f3w (z naciskiem na m\u0142odzie\u017c nieletni\u0105, zrzeszon\u0105 w Hitlerjugend) – o przewagach niemieckiego or\u0119\u017ca i bohaterskich tego\u017c or\u0119\u017ca nosicielach z Wehrmachtu, Kriegsmarine i Luftwaffe… Zabieg zamaskowania niechlubnej przesz\u0142o\u015bci powi\u00f3d\u0142 si\u0119 herr Markowi z nadwy\u017ck\u0105, gdy zainteresowa\u0142 si\u0119 archeologi\u0105, korzystaj\u0105c z lekka tylko nadpalonych w rezultacie wojny, przebogatych archiw\u00f3w licznych niemieckich instytut\u00f3w zajmuj\u0105cych si\u0119 od po\u0142owy XIX wieku odkopywaniem przesz\u0142o\u015bci i gromadzeniem (dodajmy, \u017ce raczej rabunkowym – wedle dzisiejszych norm etycznych) zbior\u00f3w artefakt\u00f3w. \u201eBogowie, groby i uczeni\u201d – to pierwsze w \u015bwiatowej literaturze popularyzuj\u0105cej osi\u0105gni\u0119cia nauki dzie\u0142o na tak\u0105 skal\u0119: wielow\u0105tkowy, atrakcyjny i sugestywny zbi\u00f3r sukces\u00f3w archeologii, zarazem u\u015bwiadamiaj\u0105cy znaczenie bada\u0144 przesz\u0142o\u015bci dla tera\u017aniejszo\u015bci \u2013 kulturowe i to\u017csamo\u015bciowe; a do tego dzie\u0142o wyzbyte typowo pruskiego poczucia cywilizacyjnej wy\u017cszo\u015bci. T\u0142umaczenia na kilkadziesi\u0105t j\u0119zyk\u00f3w i milionowe nak\u0142ady (nadal dzi\u015b wydawane…) to najlepsze obja\u015bnienie intelektualnego i rynkowego sukcesu Cerama.<\/p>\n

U nas nazwisko Ceram ma dodatkowo zaiste osobliwe konotacje kulturowe. W 1958 roku edycj\u0105 \u201eBog\u00f3w, grob\u00f3w i uczonych\u201d Pa\u0144stwowy Instytut Wydawniczy zainaugurowa\u0142 seri\u0119 wydawnicz\u0105 \u201eRodowody Cywilizacji\u201d – ale nikt jej tak nie nazywa\u0142. Po prostu m\u00f3wi\u0142o si\u0119 \u201eseria ceramowska\u201d. A to dla czytelnik\u00f3w ksi\u0105\u017cek w latach 60. by\u0142o has\u0142o wywo\u0142awcze, buduj\u0105ce poczucie sui generis<\/i> wtajemniczenia i wsp\u00f3lnoty. Ju\u017c na pocz\u0105tku serii ukaza\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy innymi: \u201eZ\u0142ota ga\u0142\u0105\u017a\u201d Frazera, \u201eZmierzch Cesarstwa Rzymskiego\u201d Gibbona, \u201eStara Afryka na nowo odkryta\u201d Davidsona, \u201eJesie\u0144 \u015bredniowiecza\u201d Huizingi, \u201eSmutek tropik\u00f3w\u201d Levi-Straussa… Taki by\u0142 ten Pa\u0144stwowy Instytut Wydawniczy! Przy okazji chyl\u0119 czo\u0142a g\u0142\u0119boko jak tylko si\u0119 da \u2013 przed dogorywaj\u0105cymi zgliszczami tego fenomenalnego wydawnictwa, przed cieniami jego dyrektor\u00f3w i redaktor\u00f3w (oraz duszkiem pani Blanki z kawiarenko-ksi\u0119garenki przy Foksal). S\u0142owami w ludzkim wokabularzu nie da si\u0119 wystarczaj\u0105co wdzi\u0119cznie opisa\u0107 wszystkiego, co od PIW-u dosta\u0142em ja sam i wielu \u201ewsp\u00f3lnik\u00f3w\u201d z naszego pokolenia.<\/p>\n

Ale wr\u00f3\u0107my do pani Agnieszki Krzemi\u0144skiej i jej zuchwa\u0142ej \u201eprzer\u00f3bki tytu\u0142owej\u201d. Jest ca\u0142kowicie usprawiedliwiona! Wszak chodzi jej w gruncie rzeczy o to samo, o co chodzi\u0142o Ceramowi \u2013 r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 tylko kwesti\u0105 skali i czym\u015b, co w j\u0119zyku m\u0142odzie\u017cowym nieco wcze\u015bniejszej ni\u017c obecna generacji nazywa si\u0119 \u201enapink\u0105\u201d. Krzemi\u0144ska ma jej – dzi\u0119ki ci za to, Matko Naturo! – nieco mniej. Dezynwoltury za to wi\u0119cej. Zamiarem podstawowym (egzystencjalnym zgo\u0142a) autorki \u2013 je\u015bli dobrze odczytuj\u0119 i scalam rozproszone intencje \u2013 jest definitywne uporz\u0105dkowanie, skatalogowanie i obja\u015bnienie (wedle dzisiejszego stanu wiedzy oraz historiozoficznych dezyderat\u00f3w) dylemat\u00f3w prahistorii ziem i lud\u00f3w mi\u0119dzy Odr\u0105-Nys\u0105 a Bugiem, Sanem, g\u00f3rnym Dniestrem, g\u00f3rnym Niemnem i Prego\u0142\u0105, mi\u0119dzy Ba\u0142tykiem a Karpatami i Sudetami. To chwalebne, \u017ce idzie w t\u0119 stron\u0119. Czas bowiem najwy\u017cszy, by rozwali\u0107 fundamenty mitologicznych chram\u00f3w S\u0142owia\u0144szczyzny i tzw. s\u0142owia\u0144sko\u015bci \u2013 opowiadaj\u0105c w zamian zajmuj\u0105co (cho\u0107 niekoniecznie satysfakcjonuj\u0105co dla rozbudzonych apetyt\u00f3w nacjonalistycznych) o tym, co tu by\u0142o i jak tu by\u0142o naprawd\u0119. Na to prawdziwe (coraz bardziej prawdziwe dzi\u0119ki post\u0119pom nauki) opowiadanie \u2013 syntetyczne i poniek\u0105d synkretyczne \u2013 czekam od czas\u00f3w pierwszej szkolnej wycieczki do Biskupina. Czyli lat ju\u017c min\u0119\u0142o z ok\u0142adem sze\u015b\u0107dziesi\u0105t, odk\u0105d nie wiem, kto te d\u0119bowe dr\u0105gi powbija\u0142 w b\u0142otniste dno jeziora wedle \u017bnina i G\u0105sawy (pami\u0119ta kto\u015b, z czego znana jest w dziejach skromna pa\u0142ucka wie\u015b G\u0105sawa?). Ale w S\u0142owian ani Protos\u0142owian nie uwierzy\u0142em \u2013 za \u0142adne to wszystko by\u0142o…<\/p>\n

Musia\u0142o wszak\u017ce min\u0105\u0107 troch\u0119 czasu, nim zorientowa\u0142em si\u0119, \u017ce mniemanie, i\u017c od pocz\u0105tku byli tu jacy\u015b S\u0142owianie (no bo niby czemu nie?) by\u0142o z gruntu fa\u0142szywe. Nie tylko dlatego, \u017ce nie da\u0142o si\u0119 bezspornie wywie\u015b\u0107 z materialnych \u015blad\u00f3w kultury \u2013 kto to konkretnie by\u0142? Garnki s\u0105 ma\u0142om\u00f3wne, trzeba umie\u0107 zmusi\u0107 je do zezna\u0144 (archeologicznych…), a ju\u017c w kwestiach genetycznych, plemiennych, pochodzeniowych nie m\u00f3wi\u0105 zgo\u0142a prawie nic. Tote\u017c wszelakie hipotezy tego rodzaju, og\u0142aszane z niezachwian\u0105 pewno\u015bci\u0105 jako zasadne i prawdziwe, obarczone s\u0105 sui generis<\/i> nadu\u017cyciem \u2013 intelektualnym zuchwalstwem, nadmiarem uproszcze\u0144 i aproksymacji. Po co? By ducha narodowego krzepi\u0107 i zarazem dostarcza\u0107 argument\u00f3w w sporze \u2013 kto tu by\u0142 pierwszy i przed kim? Wydawa\u0142o si\u0119 bowiem, \u017ce prawnie, moralnie i \u201es\u0142uszno\u015bciowo\u201d mog\u0142o to mie\u0107 znaczenie w rozstrzyganiu na przyk\u0142ad k\u0142\u00f3tni terytorialnych i innych dylemat\u00f3w maj\u0105tkowo-presti\u017cowych. Ale coraz rzadziej miewa\u0142o… A poza wszystkim coraz wi\u0119cej wstydliwych dla nacjonalistycznego punktu widzenia pojawia\u0142o si\u0119 dowod\u00f3w, \u017ce\u015bmy s\u0105 wszyscy pospo\u0142u miesza\u0144cami – bez \u017cadnych wyra\u017anych powod\u00f3w, by jedni g\u00f3rowali nad drugimi. No bo dlaczego niby wytw\u00f3rcy artefakt\u00f3w zaliczanych do kultury \u0142u\u017cyckiej mieliby by\u0107 bardziej przodkami staro\u017cytnych German\u00f3w \u2013 wedle jednej hipotezy, a wedle drugiej \u2013 przodkami s\u0142owia\u0144skich Polan. A mo\u017ce byli kim\u015b trzecim i tylko ich p\u00f3\u017ani wnukowie nie zg\u0142aszaj\u0105 pretensji do \u201epochodzenia\u201d i spu\u015bcizny?<\/p>\n

W tej sytuacji uzna\u0107 nale\u017cy, \u017ce wszelkie rozwa\u017cania \u2013 kto tu bywa\u0142 i przed kim \u2013 s\u0105 pozbawione g\u0142\u0119bszego sensu ideologicznego. Rozwik\u0142ywanie spl\u0105tanych \u015bcie\u017cek naszych przodk\u00f3w ma warto\u015b\u0107 wy\u0142\u0105cznie porz\u0105dkow\u0105. Zaspokaja ciekawo\u015b\u0107 \u2013 innymi s\u0142owy. \u017badnych pretensji podstaw\u0105 wyj\u015bciow\u0105 by\u0107 nie mo\u017ce. Na terytoriach, kt\u00f3rymi dzi\u015b szcz\u0119\u015bliwie w\u0142adamy (i oby tak zosta\u0142o) d\u0142ugie wieki hula\u0142y \u201eprzeci\u0105gi\u201d ludzkich w\u0119dr\u00f3wek w poszukiwaniu miejsca pod s\u0142o\u0144cem \u2013 w rezultacie czego wszyscy jeste\u015bmy zwielokrotnionymi miesza\u0144cami \u2013 cho\u0107by\u015bmy nie wiem jak wytrwale mienili si\u0119 rasowymi supermenami. Taka nauka (nauczka?) p\u0142ynie z lektury ksi\u0119gi Agnieszki Krzemi\u0144skiej. Za\u015b poza tym \u2013 p\u0142ynie przekonanie o nieustaj\u0105cej atrakcyjno\u015bci archeologii jako nauki \u015bledczej. Osobliwie za\u015b rozdzia\u0142 o eksploracji latryn przekonanie to podbudowuje; pisz\u0105cy te s\u0142owa mia\u0142 przed laty okazj\u0119 asystowania przy zg\u0142\u0119bianiu (no tak…) tajemnic wychodka we wczesno\u015bredniowiecznym oppidum<\/i> (m\u00f3wi\u0105c umownie) nieopodal \u0141odzi, wi\u0119c wie mniej wi\u0119cej, o czym mowa.<\/p>\n

Tak \u2013 archeologia jest fascynuj\u0105ca tak d\u0142ugo, jak d\u0142ugo jest narz\u0119dziem poznania. Gdy staje si\u0119 instrumentem opresji, ideologicznego wsparcia agresji, a nawet tylko wyimaginowanej (ale okazywanej) supremacji \u2013 znacznie traci na urodzie. Ale Krzemi\u0144ska wolna jest ca\u0142kowicie od pokus nacjonalistycznego zacietrzewienia. Przeciwnie \u2013 jest zwolenniczk\u0105 wielokulturowej, p\u0142ynnej i zmiksowanej interpretacji dziej\u00f3w. Traktuje r\u00f3wnorz\u0119dnie wszystkie nurty kultur i cywilizacyj, kot\u0142uj\u0105ce si\u0119 na ziemiach naszych, sk\u0105dkolwiek by nie nadesz\u0142y. Nasza domniemana s\u0142owia\u0144sko\u015b\u0107 (w sensie odr\u0119bno\u015b\u0107, odmienno\u015b\u0107 od innych) cho\u0107 kusz\u0105ca jako idea, w \u015bwietle najnowszych osi\u0105gni\u0119\u0107 nauk rozmaitych wielce jest iluzoryczna. I niech tak zostanie. A w og\u00f3le, je\u015bli chcecie koniecznie wiedzie\u0107 \u2013 tak zwani S\u0142owianie wywodz\u0105 si\u0119 z… Ukrainy, tej jej cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocnej \u2013 mi\u0119dzy bagnami Prypeci a \u015brodkowym Dnieprem. No i co z tego \u2013 zapytajcie, gdy ju\u017c och\u0142oniecie. No w\u0142a\u015bnie \u2013 nic dok\u0142adnie, poza zaspokojeniem zdrowej ciekawo\u015bci…<\/p>\n

Lektura Krzemi\u0144skiej jeden tylko ma mankament… Jestem cz\u0142owiekiem o sporej wyobra\u017ani przestrzennej i radz\u0119 sobie z nawigacj\u0105. Ale jestem te\u017c cz\u0142owiekiem mapy. I w\u0142a\u015bnie map, mapek, szkic\u00f3w terenowych najbardziej mi tu brakuje. Gdzie jest ten cholerny Mas\u0142om\u0119cz (swoj\u0105 drog\u0105 – nazwa pi\u0119kna, jak na wie\u015b…) albo nie mniej cholerna Bodzia? Kt\u00f3r\u0119dy oni wszyscy szli, jakie zasi\u0119gi mia\u0142y ich kultury? Lubi\u0119 to widzie\u0107 narysowane. Wiem, \u017ce dla autora i wydawcy to udr\u0119ka, ale je\u015bli lubicie swoich czytelnik\u00f3w, to…<\/p>\n

Tomasz Sas <\/strong>
(14 05 2022)<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Agnieszka Krzemi\u0144ska Grody, garnki i uczeni Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2022 Rekomendacja: 4\/7 Ocena ok\u0142adki: 4\/5 Sk\u0105d nas tu przygna\u0142o, czyli skarby z latryny Do\u015b\u0107 odwa\u017cna ta trawestacja klasycznego tytu\u0142u… \u201eGrody, garnki i uczeni\u201d – wszak to brzmi prawie dok\u0142adnie jak \u201eBogowie, groby i uczeni\u201d – czyli tytu\u0142 wielkiej pracy popularnonaukowej wydanej u Rowohlta w 1949 roku o pocz\u0105tkach archeologii, rozkwicie i najwi\u0119kszych sukcesach. Jej autor \u2013 niemiecki pisarz, wydawca i dziennikarz Kurt Wilhelm Marek \u2013 pseudonim C. W. Ceram przybra\u0142 dla zatarcia niemi\u0142ego epizodu \u017cyciowego, jakim by\u0142a wojenna praca w \u201eoddzia\u0142ach literackich\u201d ministerium propagandy doktora Josepha Goebbelsa, gdzie herr Marek robi\u0142 karier\u0119 jako autor seryjnych opowiastek (co\u015b w rodzaju popularnych u nas w latach 50. i 60. \u201etygrys\u00f3w\u201d) mitotw\u00f3rczych ku pokrzepieniu serc i patriotyczno-militarnego entuzjazmu cywil\u00f3w (z naciskiem na m\u0142odzie\u017c nieletni\u0105, zrzeszon\u0105 w Hitlerjugend) – o przewagach niemieckiego or\u0119\u017ca i bohaterskich tego\u017c or\u0119\u017ca nosicielach z Wehrmachtu, Kriegsmarine i Luftwaffe… Zabieg zamaskowania niechlubnej przesz\u0142o\u015bci powi\u00f3d\u0142 si\u0119 herr Markowi z nadwy\u017ck\u0105, gdy zainteresowa\u0142 si\u0119 archeologi\u0105, korzystaj\u0105c z lekka tylko nadpalonych w rezultacie wojny, przebogatych archiw\u00f3w licznych niemieckich instytut\u00f3w zajmuj\u0105cych si\u0119 od po\u0142owy XIX wieku odkopywaniem przesz\u0142o\u015bci i gromadzeniem (dodajmy, \u017ce raczej rabunkowym – wedle dzisiejszych norm etycznych) zbior\u00f3w artefakt\u00f3w. \u201eBogowie, groby i…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":3486,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[36,27],"tags":[378],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3484"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3484"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3484\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3644,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3484\/revisions\/3644"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3486"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3484"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3484"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3484"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}