{"id":3411,"date":"2022-04-30T17:33:39","date_gmt":"2022-04-30T15:33:39","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=3411"},"modified":"2022-09-03T01:52:52","modified_gmt":"2022-09-02T23:52:52","slug":"zderzacz","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2022\/04\/30\/zderzacz\/","title":{"rendered":"Zderzacz"},"content":{"rendered":"\n

Joanna \u0141opusi\u0144ska\u00a0<\/strong><\/h3>\n

\"\"<\/h3>\n


Zderzacz <\/strong>
Grupa Wydawnicza Foksal \u2013 wydawnictwo wab,
Warszawa 2022<\/strong><\/h3>\n

Rekomendacja: 3\/7 <\/strong><\/span>
Ocena ok\u0142adki: 3\/5<\/strong><\/span><\/p>\n

Nie ma przypadk\u00f3w, czyli Fibonacci kontra Higgs<\/u><\/strong><\/span><\/h2>\n

Kto\u015b znajomy prosi\u0142, bym rzuci\u0142 okiem na \u201eZderzacza\u201d – jakoby nowa mia\u0142a by\u0107 to jako\u015b\u0107 w gatunku literatury sensacyjnej. Fabu\u0142a w istocie rzeczy kryminalna typowo: podejrzenie zbrodni jest, a w \u015blad za nim profesjonalne i wartkie policyjne \u015bledztwo. Ale ta scenografia, didaskalia, materia intelektualna intrygi, obsada personalna (dyplom MIT lub doktorat z fizyki to minimum…) oraz inne konstytutywne imponderabilia ca\u0142ej tej historii nakazuj\u0105 sk\u0142oni\u0107 si\u0119 ku gatunkowemu zaliczeniu jej w poczet intensywnie rozrastaj\u0105cej si\u0119 rodziny thriller\u00f3w naukowych \u2013 i to bynajmniej nie tzw. science fiction. G\u0142\u00f3wny bohater tego dreszczowca \u2013 niew\u0105tpliwie tw\u00f3r Matki Natury, aczkolwiek podobno niewidzialny, prawie niepoliczalny i niemal doskonale efemeryczny \u2013 ma na imi\u0119 Bozon (jak klown Bozo; pami\u0119tacie, gdzie to imi\u0119 zagra\u0142o epizodyczn\u0105, ale istotn\u0105 r\u00f3lk\u0119?) i nosi (w celu rozpoznania i odr\u00f3\u017cnienia) nazwisko swego \u201eojca teoretycznego\u201d (kt\u00f3ry tylko przewidzia\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 jego istnienia, co jeszcze wypada\u0142oby potwierdzi\u0107 eksperymentalnie) \u2013 noblisty Petera Higgsa. Innymi s\u0142owy: panie i panowie \u2013 oto bozon Higgsa. \u017byje tak kr\u00f3tko (dla zainteresowanych \u015bledczych: 1,6 razy dziesi\u0119\u0107 do minus dwudziestej drugiej pot\u0119gi sekund…), \u017ce nikt nie zd\u0105\u017cy\u0142 go zobaczy\u0107; pomierzono tylko jego \u015blady, kt\u00f3re zostawi\u0142 w jedynym miejscu na \u015bwiecie, gdzie by\u0142 \u0142askaw si\u0119 ujawni\u0107 \u2013 w instalacji obserwacji i pomiar\u00f3w cz\u0105stek oraz innych zjawisk fizycznych LHC w Genewie.<\/p>\n

W\u0142a\u015bcicielem aparatury LHC jest CERN \u2013 Europejska Organizacja Bada\u0144 J\u0105drowych. A LHC to skr\u00f3t (w j\u0119zyku angielskim) nazwy wspomnianej aparatury \u2013 Large Hadron Collider, czyli Wielki Zderzacz Hadron\u00f3w. Czyli wykuty w skale tunel-akcelerator – przyspieszacz (a w\u0142a\u015bciwie rozp\u0119dzacz) cz\u0105stek elementarnych \u2013 o przekroju ko\u0142owym i na planie ko\u0142a. Czyli taka rura, zwini\u0119ta w pier\u015bcie\u0144 bez pocz\u0105tku i ko\u0144ca – nazywa si\u0119 torus i ma podobno jakie\u015b osobliwe w\u0142a\u015bciwo\u015bci fizyczno-geometryczne, idealnie dopasowane do potrzeb rozp\u0119dzania cz\u0105stek przy pomocy systemu u\u0142o\u017conych wok\u00f3\u0142 rury magnes\u00f3w. Bozon pojawia si\u0119 w tym procesie rozp\u0119dzania i zderzania tu i \u00f3wdzie, ale \u2013 jako si\u0119 ju\u017c rzek\u0142o \u2013 trwa zbyt kr\u00f3tko, by go \u201ez\u0142apa\u0107\u201d i zmierzy\u0107. Mo\u017cna tylko obserwowa\u0107 \u015blady, kt\u00f3re zostawia w polu teoretycznie przewidzianym, wyznaczonym dla siebie.<\/p>\n

I tu si\u0119 pojawia szczelina intelektualna, wprowadzona przez autork\u0119 i jej konsultant\u00f3w \u2013 czyli co\u015b w rodzaju zawi\u0105zania intrygi kryminalno-sensacyjnej. Je\u015bli zatem badamy tylko \u015blady domniemanego bozonu, to stwierdzenie jego \u201eistnienia\u201d jest wy\u0142\u0105cznie kwesti\u0105 interpretacji. Zak\u0142adamy bowiem, \u017ce z teoretycznych oblicze\u0144 wynika, i\u017c tylko na tym konkretnie zdefiniowanym (energetycznie) polu mo\u017ce si\u0119 pojawi\u0107 \u015blad \u201epacni\u0119cia\u201d bozonu (te\u017c dok\u0142adnie \u201eprzewidzianego\u201d) w przygotowan\u0105 pu\u0142apk\u0119. Zarejestrowany \u201e\u015blad\u201d intuicyjnie interpretujemy: tak, to by\u0142 nasz oczekiwany i poszukiwany bozon. Tylko tyle i a\u017c tyle. R\u00f3wnie dobrze mo\u017cemy zakwestionowa\u0107 procedur\u0119, podwa\u017caj\u0105c wiarygodno\u015b\u0107 interpretacji zdarzenia\/zderzenia – mo\u017ce to tylko \u201enaci\u0105ganie\u201d na u\u017cytek fundator\u00f3w bud\u017cetu? O tyle usprawiedliwione, \u017ce probabilistycznie mo\u017ce by\u0107 prawdziwe. Albo nie…<\/p>\n

No i to jest dobry pocz\u0105tek intrygi. Pewnej bowiem zimowej nocy (na kilka dni przed Bo\u017cym Narodzeniem) na genewski o\u015brodek badawczy CERN spada kl\u0105twa blackoutu \u2013 wysiada zasilanie w energi\u0119 elektryczn\u0105, a jakoby niezawodne zabezpieczenia kaskadowo padaj\u0105. Instalacje spowijaj\u0105 ciemno\u015b\u0107, cisza i mr\u00f3z. Na domiar z\u0142ego pewien in\u017cynier, zajmuj\u0105cy si\u0119 zderzaczem, na dnie komory aparaturowej, trzydzie\u015bci pi\u0119ter pod ziemi\u0105, odkrywa zw\u0142oki pewnego fizyka-teoretyka. Wiele wskazuje na to, \u017ce spad\u0142 z wysoko\u015bci i rozbi\u0142 si\u0119 na betonowej pod\u0142odze… Warto w tym miejscu doda\u0107, \u017ce obaj panowie (Alex i Noah) si\u0119 znali od dawna, od… szko\u0142y podstawowej na warszawskim Mokotowie. Tylko mocno si\u0119 ostatnimi laty potarmosili; w zaufaniu wspomn\u0119, \u017ce posz\u0142o o kobiet\u0119. Policyjne dochodzenie ruszy\u0142o pe\u0142n\u0105 par\u0105 natychmiast, jeszcze w nocy. W ko\u0144cu to uporz\u0105dkowana do b\u00f3lu Szwajcaria, gdzie wszystkie pojawiaj\u0105ce si\u0119 zak\u0142\u00f3cenia i nieregularno\u015bci (a mo\u017cliwa zbrodnia w Zderzaczu jest ni\u0105 niew\u0105tpliwie, i to w niepokoj\u0105cej skali…) musz\u0105 by\u0107 natychmiast rozpoznane oraz zlikwidowane, ku wi\u0119kszej chwale porz\u0105dnego i praworz\u0105dnego narodu Helwet\u00f3w…<\/p>\n

Tu w zasadzie opowiadanie intrygi winienem przerwa\u0107 \u2013 zgodnie z nasz\u0105 wieczyst\u0105 umow\u0105 o niespojlerowaniu akcji. I tak zrobi\u0119 \u2013 ale zanim zrobi\u0119, kilka niezb\u0119dnych dla rozszyfrowania akcji uwag. Ot\u00f3\u017c m\u0142ody fizyk Noah w trakcie swej pracy w CERN zd\u0105\u017cy\u0142… zakwestionowa\u0107 ca\u0142\u0105 wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 fizyk\u0119 (a osobliwie mechanik\u0119 kwantow\u0105). Ba \u2013 zakwestionowa\u0142 intelektualne podstawy ca\u0142ej wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie uprawianej przez gatunek ludzki nauki. Zarzuci\u0142 uczonym, \u017ce odstawili logik\u0119 na boczny tor, gdy zorientowali si\u0119, \u017ce przy udziale zasad logicznych w trybach ich rozumowania nigdy swych hipotez nie udowodni\u0105. Precz zatem z logik\u0105, niech \u017cyje (i ma si\u0119 dobrze) \u201ekombinatoryka\u201d i probabilistyka! A przede wszystkim m\u0142ody fizyk pracowa\u0142 nad tajemnicz\u0105 Regu\u0142\u0105 Przypadku (co\u015b w rodzaju og\u00f3lnej teorii wszystkiego; tak jakby szuka\u0142 \u015bwi\u0119tego Graala wszechnauki…). Najlepszym z zastosowa\u0144 tej regu\u0142y, gdyby pozosta\u0142a w jednych r\u0119kach, a dla innych by\u0142a nadal tajemnic\u0105, by\u0142oby praktyczne u\u017cycie wywiedzionego z niej wzoru do fortunnego prowadzenia spekulacji gie\u0142dowych na przyk\u0142ad. Zwa\u017cywszy na mo\u017cliwo\u015b\u0107 powa\u017cnych nieprawo\u015bci etycznych tudzie\u017c pokus p\u0142yn\u0105cych z niskich pobudek, od kt\u00f3rych przecie\u017c \u015brodowisko uczonych nie mog\u0142o by\u0107 wolne \u017cadn\u0105 miar\u0105 \u2013 by\u0142by to doskona\u0142y motyw wszelkiej zbrodni, nie tylko upozorowanego samob\u00f3jstwa (hipoteza wst\u0119pna) m\u0142odego fizyka, o kt\u00f3rym poszeptywano w firmie, \u017ce straci\u0142 r\u00f3wnowag\u0119 ducha i wpad\u0142 w depresj\u0119…<\/p>\n

Pani \u0141opusi\u0144ska posuwa si\u0119 do swoistego (bo literackiego, ale jednak…) zuchwalstwa, kwestionuj\u0105c Einsteina, mechanik\u0119 kwantow\u0105 tudzie\u017c istnienie bozonu Higgsa \u2013 ale przede wszystkim miesza w fundamentalnej kwestii przypadku w przyrodzie. Jej bohater \u2013 fizyk Noah Majewski \u2013 twierdzi, \u017ce przypadku nie ma – \u201enie ma uk\u0142ad\u00f3w, w kt\u00f3rych strukturze nie da\u0142oby si\u0119 znale\u017a\u0107 \u017cadnej regularno\u015bci. \u017be nawet tam, gdzie wydaje si\u0119, \u017ce nie ma zwi\u0105zku, ten zwi\u0105zek jest. Je\u015bli co\u015b wydaje si\u0119 przypadkowe, to i tak nawet w tym jest minimalna regu\u0142a.\u201d<\/i> (str. 342) No i pi\u0119knie… Dla fizyk\u00f3w bomba. Podobnie jak z tym bozonem \u2013 jest czy go nie ma, czy to tylko zmowa uczonych? Pozwol\u0119 sobie zauwa\u017cy\u0107, \u017ce to nie ma \u017cadnego znaczenia w literaturze \u2013 nawet sensacyjnej. Zgodno\u015b\u0107 z rzeczywisto\u015bci\u0105 nie jest wymagana. Idzie bowiem nie o to, co<\/b> jest napisane, ale jak<\/b> jest napisane. Przedmiotem fabu\u0142y, a osobliwie intrygi kryminalnej mo\u017ce by\u0107 bowiem dowolna hipoteza \u2013 g\u0142upstwo, bzdura, mistyfikacja, bajka, zmy\u015blenie. Wa\u017cne jest co innego \u2013 klasa i gatunek zapisu. Mo\u017ce to by\u0107 zrobione dobrze albo \u017ale \u2013 tertium non datur<\/i>. Ale czy to prawda czy nieprawda? A kogo o obchodzi?<\/p>\n

Pani \u0141opusi\u0144ska pisa\u0107 umie, wi\u0119c i czyta si\u0119 dobrze, bez taryfy ulgowej. Pomys\u0142owa intryga toczy si\u0119 na kilku r\u00f3wnoleg\u0142ych p\u0142aszczyznach (jedna z nich \u2013 historia tr\u00f3jk\u0105ta Alexa, Noaha i Rebeki nadto jest wielotemporalna \u2013 no, znaczy rozci\u0105gni\u0119ta w czasie, z retroekspozycj\u0105…) w pi\u0119knych okoliczno\u015bciach zimowej alpejskiej przyrody. Wprawdzie sama Genewa, o ile dobrze pami\u0119tam, zim\u0105 na og\u00f3\u0142 robi si\u0119 do\u015b\u0107 paskudnym miastem \u2013 ale za to Z\u00fc<\/span>rich! Z\u00fc<\/span>rich wraz z okolicami jest pi\u0119kny o ka\u017cdej porze roku, za\u015b zim\u0105 szczeg\u00f3lnie. No i, co zawsze mnie dziwi\u0142o, w kawiarniach podaj\u0105 tam lepsz\u0105 kaw\u0119 ni\u017c w Genewie. No wi\u0119c \u201eZderzacza\u201d si\u0119 przyjemnie czyta \u2013 i szybko, bo wci\u0105ga i nie stawia oporu \u2013 cho\u0107 tekst jest solidnie do\u0142adowany wstawkami fizyczno-matematycznymi; zreszt\u0105 nie pr\u00f3bujcie ich omija\u0107 \u2013 jest w nich troch\u0119 mocy. Mocy dobrze zaprojektowanej literatury, przemy\u015blanej od pocz\u0105tku do ko\u0144ca.<\/p>\n

Mnie osobi\u015bcie pani \u0141opusi\u0144ska uj\u0119\u0142a i przekona\u0142a dzi\u0119ki Fibonacciemu. \u015aredniowieczny (prze\u0142om wiek\u00f3w XII i XIII) w\u0142oski matematyk Leonardo z Pizy (znany jako Fibonacci w\u0142a\u015bnie) zaprezentowa\u0142 w 1202 roku ci\u0105g liczb naturalnych o wielu osobliwych w\u0142a\u015bciwo\u015bciach. Zasada uk\u0142adania ci\u0105gu jest prosta: ka\u017cda nast\u0119pna liczba ci\u0105gu jest sum\u0105 dw\u00f3ch poprzednich. W zapisie wygl\u0105da to tak: 0 1 1 2 3 5 8 13 21 34 55 89 144 233 i tak dalej… Jedn\u0105 z tych osobliwych w\u0142a\u015bciwo\u015bci jest pewna jednostajno\u015b\u0107 proporcji \u2013 przybli\u017cona wprawdzie, ale zawsze niemal identyczna. Idzie o to, \u017ce (pomin\u0105wszy sam pocz\u0105tek ci\u0105gu) iloraz kolejnych dw\u00f3ch liczb \u2013 to znaczy nast\u0119pnej dzielonej przez poprzedni\u0105 – daje aproksymalnie liczb\u0119 1,6 \u2013 no, powiedzmy dla wi\u0119kszej precyzji: 1,61… I to jest znana w matematyce tzw. z\u0142ota proporcja. W przyrodzie wyst\u0119puje do\u015b\u0107 powszechnie \u2013 przyjrzyjcie si\u0119 dok\u0142adnie na przyk\u0142ad uk\u0142adowi ziaren w dojrza\u0142ym \u201etalerzu\u201d s\u0142onecznika, albo wypustkom na powierzchni owocu ananasa… Ci\u0105g Fibonacciego i wynikaj\u0105ca ze\u0144 z\u0142ota proporcja odgrywaj\u0105 jakow\u0105\u015b rol\u0119 w teorii fizyka Noaha Majewskiego, ofiary znalezionej na dnie Zderzacza. Ale nie pytajcie mnie \u2013 jak\u0105? Do\u015b\u0107, \u017ce lubi\u0119 elegancj\u0119 i wszechstronno\u015b\u0107 ci\u0105gu piza\u0144czyka Fibonacciego. To kreacja umys\u0142u i przyrody zarazem, przekonuj\u0105ca po pitagorejsku, \u017ce wszystko jest liczb\u0105. A mechanik\u0105 Wszech\u015bwiata raczej twarda logika kieruje ni\u017c spekulatywna probabilistyka \u2013 dziedzina umys\u0142u mocniej wchodz\u0105ca w sfer\u0119 konwencji \u2013 powiedzmy nawet, \u017ce umowna sama w sobie. Skoro istnienie bozonu Higgsa to bardziej kwestia uzgodnionej interpretacji ni\u017c twardego pomiaru… A je\u015bli o liczenie chodzi, to mi\u0142o jest dowiedzie\u0107 si\u0119, \u017ce zawsze mo\u017cna liczy\u0107 na genewsk\u0105 policj\u0119 kantonaln\u0105; dziewczyny i ch\u0142opaki staraj\u0105 si\u0119 nawet bardziej ni\u017c potrafi\u0105! Swego rodzaju satysfakcj\u0119 daje te\u017c konstatacja, i\u017c Wielki Zderzacz Hadron\u00f3w wszed\u0142 do kr\u0119gu… mit\u00f3w-celebryt\u00f3w popkultury.<\/p>\n

Tomasz Sas <\/strong>
(30 04 2022)<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Joanna \u0141opusi\u0144ska\u00a0 Zderzacz Grupa Wydawnicza Foksal \u2013 wydawnictwo wab, Warszawa 2022 Rekomendacja: 3\/7 Ocena ok\u0142adki: 3\/5 Nie ma przypadk\u00f3w, czyli Fibonacci kontra Higgs Kto\u015b znajomy prosi\u0142, bym rzuci\u0142 okiem na \u201eZderzacza\u201d – jakoby nowa mia\u0142a by\u0107 to jako\u015b\u0107 w gatunku literatury sensacyjnej. Fabu\u0142a w istocie rzeczy kryminalna typowo: podejrzenie zbrodni jest, a w \u015blad za nim profesjonalne i wartkie policyjne \u015bledztwo. Ale ta scenografia, didaskalia, materia intelektualna intrygi, obsada personalna (dyplom MIT lub doktorat z fizyki to minimum…) oraz inne konstytutywne imponderabilia ca\u0142ej tej historii nakazuj\u0105 sk\u0142oni\u0107 si\u0119 ku gatunkowemu zaliczeniu jej w poczet intensywnie rozrastaj\u0105cej si\u0119 rodziny thriller\u00f3w naukowych \u2013 i to bynajmniej nie tzw. science fiction. G\u0142\u00f3wny bohater tego dreszczowca \u2013 niew\u0105tpliwie tw\u00f3r Matki Natury, aczkolwiek podobno niewidzialny, prawie niepoliczalny i niemal doskonale efemeryczny \u2013 ma na imi\u0119 Bozon (jak klown Bozo; pami\u0119tacie, gdzie to imi\u0119 zagra\u0142o epizodyczn\u0105, ale istotn\u0105 r\u00f3lk\u0119?) i nosi (w celu rozpoznania i odr\u00f3\u017cnienia) nazwisko swego \u201eojca teoretycznego\u201d (kt\u00f3ry tylko przewidzia\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 jego istnienia, co jeszcze wypada\u0142oby potwierdzi\u0107 eksperymentalnie) \u2013 noblisty Petera Higgsa. Innymi s\u0142owy: panie i panowie \u2013 oto bozon Higgsa. \u017byje tak kr\u00f3tko (dla zainteresowanych \u015bledczych: 1,6 razy dziesi\u0119\u0107 do minus dwudziestej drugiej pot\u0119gi sekund…), \u017ce nikt nie zd\u0105\u017cy\u0142 go zobaczy\u0107; pomierzono…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":3413,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[10,375],"tags":[374],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3411"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3411"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3411\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3652,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3411\/revisions\/3652"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3413"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3411"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3411"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3411"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}