{"id":3070,"date":"2021-11-20T02:32:36","date_gmt":"2021-11-20T01:32:36","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=3070"},"modified":"2024-01-31T18:04:20","modified_gmt":"2024-01-31T17:04:20","slug":"zadupia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2021\/11\/20\/zadupia\/","title":{"rendered":"Zadupia"},"content":{"rendered":"\n

Ant\u00f3nio Lobo Antunes\u00a0<\/strong><\/h4>\n

\"\"<\/p>\n


Zadupia <\/strong>
Prze\u0142o\u017cy\u0142 Wojciech Charchalis <\/strong>
Wydawnictwo Noir sur Blanc, Warszawa 2021<\/strong><\/h4>\n

Rekomendacja: 5\/7 <\/strong><\/span>
Ocena ok\u0142adki: 3\/5<\/strong><\/span><\/p>\n

Barowe zwierzenia czyli czy\u015bciec po luzyta\u0144sku<\/u><\/strong><\/span><\/h2>\n

Raz w roku oko\u0142o pa\u017adziernika portugalskie \u015brodowiska literackie (a osobliwie wydawcy i krytycy) o\u017cywia nadzieja Nobla dla portugalskiego autora \u2013 a kandydatem tym (drugim wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie \u2013 po sukcesie Jos\u00e9<\/span> Saramago) od lat co najmniej kilkunastu jest Ant\u00f3<\/span>nio Lobo Antunes oczywi\u015bcie. No niech tam… Niech nie trac\u0105 nadziei, chocia\u017c powodu nie widz\u0119. Ale mog\u0119 si\u0119 myli\u0107 \u2013 jako \u017cem sam maluczkim amatorem jest \u2013 bez pretensji do eksperckiego znawstwa, a spiritus flat ubi vult<\/i> \u2013 czego prze\u015bwietny literacki komitet noblowski po wielokro\u0107 z\u0142o\u017cy\u0142 dowody – mniej lub bardziej bulwersuj\u0105ce…<\/p>\n

Rzecz nie w tym, czy Antunes \u201ema papiery\u201d na t\u0119 nagrod\u0119 \u2013 daleko wa\u017cniejsze jest, co ma do powiedzenia. A ma sporo… Przede wszystkim sporo osobistych, niekonwencjonalnych do\u015bwiadcze\u0144 \u017cyciowych \u2013 w tym wojennych – i talent wystarczaj\u0105cy, by je z powodzeniem przekszta\u0142ci\u0107 w proz\u0119. Poza tym jest lekarzem \u2013 ze specjalizacji psychiatr\u0105, z wojennego przymusu \u2013 chirurgiem pola walki (ale o przebiegu s\u0142u\u017cby kompletnie niepodobnym do tego, co znamy cho\u0107by z brutalnie dosadnego, prze\u015bmiewczo zwariowanego filmu \u201eM,A.S.H.\u201d Roberta Altmana z 1970 roku, z Donaldem Sutherlandem i Elliottem Gouldem). Bo i wojna Antunesa by\u0142a troch\u0119 inna ni\u017c tamta korea\u0144ska.<\/p>\n

Oczywi\u015bcie \u2013 wojny, aczkolwiek r\u00f3\u017cne s\u0105 nazywane i definiowane, a nawet klasyfikowane \u2013 w istocie s\u0105 podobne, gdy pod rozwag\u0119 bierzemy rezultat samych star\u0107. I nie mam tu na my\u015bli zmian na mapach, przesuwania granic i rewizji politycznego status quo. Raczej chodzi o straty w ludziach i maj\u0105tku narodowym. A mniej g\u00f3rnolotnie – o \u015bmier\u0107, zniszczenia, okrucie\u0144stwa, kalectwa, psychiczne urazy, krew, pot i \u0142zy… Pod tym wzgl\u0119dem wszystkie wojny s\u0105 wobec siebie to\u017csame – i to od czas\u00f3w, gdy jedna horda drugiej hordzie postanowi\u0142a da\u0107 po mordzie (z powodu na przyk\u0142ad truch\u0142a mamuta…). Wi\u0119c oboj\u0119tne, czy to wojna najezdnicza, czy obronna, wyzwole\u0144cza, domowa, sprawiedliwa lub nie (a c\u00f3\u017c to za r\u00f3\u017cnica – z punktu widzenia ofiar zw\u0142aszcza?) – skutki w czysto ludzkiej sferze s\u0105 podobne. Jednym s\u0142owem: destrukcja…<\/p>\n

Wojna Antunesa by\u0142a do wszystkich innych podobna \u2013 aczkolwiek zarazem nieco inna, osobliwie absurdalna, bezsensowna i bezzasadnie okrutna. Oto w po\u0142owie dwudziestego wieku najbiedniejsze (nie licz\u0105c odci\u0119tego \u017celazn\u0105 kurtyn\u0105 \u015brodka i wschodu kontynentu) chyba w\u00f3wczas pa\u0144stwo Europy \u2013 czyli Portugalia \u2013 by\u0142o jednocze\u015bnie dumnym posiadaczem ca\u0142kiem sporego imperium kolonialnego. Wprawdzie ledwie resztki to by\u0142y niegdysiejszej globalnej pot\u0119gi, \u015bwietno\u015bci i bogactwa, ale i tak by\u0142o si\u0119 czym zachwyca\u0107. Suchy spis potencja\u0142\u00f3w dw\u00f3ch najwi\u0119kszych, afryka\u0144skich pere\u0142 w koronie luzyta\u0144skiego imperium \u2013 Angoli i Mozambiku \u2013 ka\u017cdego kapitalistycznego inwestora przyprawia\u0142 o dr\u017cenie r\u0105k i \u015blink\u0119 po\u017c\u0105dania. Ca\u0142a tablica Mendelejewa plus ropa! Niestety, \u00f3wczesny w\u0142adca Portugalii, krwawy i ponury konserwatywno-chrze\u015bcija\u0144ski (przez niekt\u00f3rych, a w zasadzie licznych, badaczy dziej\u00f3w uznawany za faszyst\u0119…) dyktator Ant\u00f3<\/span>nio de Oliveira Salazar (aczkolwiek sk\u0105din\u0105d profesor ekonomii…), nie mia\u0142 dobrego pomys\u0142u na swe dobra afryka\u0144skie. Owszem \u2013 dylematy powojennej biedy, zastoju gospodarczego, przeludnienia wsi pr\u00f3bowa\u0142 rozwi\u0105za\u0107 przy pomocy projektu nowej kolonizacji afryka\u0144skich posiad\u0142o\u015bci, ale to by\u0142 trudny, wymagaj\u0105cy wyrzecze\u0144 na wst\u0119pie program; portugalscy ch\u0142opi woleli fuch\u0119 gastarbeitera w RFN czy Francji.<\/p>\n

Niemniej forsowna kolonizacja pewne rezultaty przynios\u0142a \u2013 przyby\u0142o bia\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w Angoli… A przy okazji gromadka m\u0142odzie\u0144c\u00f3w z czo\u0142\u00f3wki intelektualnej kilku plemion grupy Bantu \u2013 g\u0142\u00f3wnie Ovimbundu \u2013 zosta\u0142a wys\u0142ana na nauk\u0119 do imperialnej centrali, by mogli s\u0142u\u017cy\u0107 pomoc\u0105 w dziele kolonizacji. Na prowincjonalnych, odseparowanych od obiegu idei i my\u015bli uniwersytetach w zat\u0119ch\u0142ej Lizbonie, Coimbrze czy Porto to si\u0119 oni wiele nie nauczyli. Ale do Pary\u017ca ju\u017c mieli blisko \u2013 a tam, w kafejkach i knajpkach na Lewym Brzegu s\u0142owo \u201erewolucja\u201d kr\u0105\u017cy\u0142o jeszcze cz\u0119\u015bciej ni\u017c je t’aime<\/i>… Po powrocie z metropolii na afryka\u0144sk\u0105 prowincj\u0119 za nic nie chcieli uczestniczy\u0107 w strukturach kolonialnej administracji. Wzi\u0119li w r\u0119ce karabiny i poszli w busz, wznosz\u0105c has\u0142a rewolucji socjalnej, a nawet \u2013 o zgrozo! – komunistyczne. Potem podj\u0119li idee wyzwole\u0144cze (a by\u0142a to epoka, gdy zacz\u0119\u0142a si\u0119 budzi\u0107 ca\u0142a Afryka). Biali koloni\u015bci jeszcze nie ca\u0142kiem okrzepli, nie rozgospodarowali si\u0119 na nowym \u201eswoim\u201d, wi\u0119c si\u0119 lekko spietrali, a wtedy dziadek Salazar wys\u0142a\u0142 wojsko. I tak wysy\u0142a\u0142 je wiele lat: kiepsko dowodzone, s\u0142abo uzbrojone, niedostatecznie zaopatrywane. Ale nawet gdyby by\u0142o inaczej, nic by nie pomog\u0142o \u2013 bo w istocie ta wojna by\u0142a nie do wygrania. Ant\u00f3<\/span>nio Lobo Antunes by\u0142 w tej armii; nie zd\u0105\u017cy\u0142 zadekowa\u0107 si\u0119 przed poborem i wojowa\u0142 na zadupiu \u015bwiata \u2013 jako frontowy medyk \u2013 dwa lata. O tym w zasadzie jest ta ksi\u0105\u017cka. Ale to jednak zbytnie, nader powierzchowne uproszczenie \u2013 w sense \u015bcis\u0142ym bowiem te \u201eZadupia\u201d to prolegomena do procesu pojmowania fenomenu nostalgicznej, introwertycznej, Cholernie-Smutnej-Nie-Wiadomo-Dlaczego Portugalii i takich\u017ce Portugalczyk\u00f3w. Gdyby kto\u015b na serio zechcia\u0142 ten fenomen bada\u0107… Mo\u017cna s\u0142ucha\u0107 rozdzieraj\u0105cego serce i dusz\u0119 melancholijnego fado, mo\u017cna czyta\u0107 przesi\u0105kni\u0119te duchem saudade<\/i> \u201eZadupia\u201d.<\/p>\n

Wojnie po\u0142o\u017cy\u0142a kres rewolucja go\u017adzik\u00f3w w 1974 roku. Angola i pozosta\u0142e kolonie uzyska\u0142y niepodleg\u0142o\u015b\u0107. Koloni\u015bci przewa\u017cnie wyjechali \u2013 cho\u0107 niekoniecznie z powrotem nad Tag czy Douro. W Angoli niemal natychmiast zacz\u0119\u0142a si\u0119 wojna domowa \u2013 tu i \u00f3wdzie tamten konflikt tli si\u0119 do dzisiaj. Ale to temat na ca\u0142kiem inne opowiadanie. Przetr\u0105cony psychicznie, obola\u0142y fizycznie, skot\u0142owany i odr\u0119twia\u0142y Antunes wr\u00f3ci\u0142 do Lizbony. Wraz z nim \u2013 jego literackie alter ego, \u201epodmiot liryczny\u201d, narrator i samozwa\u0144czy biograf. No, ten facet, kt\u00f3ry wytrwale zagaduje i nagabuje wieczorami kobiety w lizbo\u0144skich barach, by niestrudzenie nawija\u0107 im na uszy histori\u0119 swego wojennego i postwojennego, traumatycznego \u017cywota, nie sk\u0105pi\u0105c przy tym trunk\u00f3w i liczne stawiaj\u0105c kolejki \u2013 a to w nadziei osi\u0105gni\u0119cia przynajmniej jednorazowego sukcesu seksualnego. Co si\u0119 oczywi\u015bcie zdarza, albowiem poziom towarzyskiej inwestycji w alkohol w pewnych kr\u0119gach, posi\u0142kuj\u0105cych si\u0119 specyficznymi honorowymi zasadami, w zasadzie gwarantuje rewan\u017c w postaci co najmniej jednego \u2013 powiedzmy \u2013 bzykni\u0119cia…<\/p>\n

Formu\u0142a fabularna \u201eZadupi\u201d (a mo\u017ce zadupi\u00f3w?), czyli umiarkowanie chronologiczny \u0142a\u0144cuszek barowych monolog\u00f3w \u2013 z pocz\u0105tku zbornych i zdyscyplinowanych intelektualnie, ale w miar\u0119 \u201eoliwienia\u201d stosownymi p\u0142ynami trybik\u00f3w \u201emaszyny narracyjnej\u201d troch\u0119 si\u0119 dezintegruj\u0105cych (gdy cia\u0142o emancypuje si\u0119 od umys\u0142u i nie reaguje na polecenia…) \u2013 to rezultat genialnej, cho\u0107 zapewne bardziej intuicyjnej ni\u017c \u015bwiadomej decyzji Antunesa. Pozwalam sobie mniema\u0107, \u017ce mia\u0142 to przepracowane na w\u0142asnej sk\u00f3rze… To znaczy \u2013 ten tryb snucia opowie\u015bci: z wysoko\u015bci barowego sto\u0142ka, z szklaneczk\u0105 pod\u0142ej whisky w r\u0119ku, co rusz nape\u0142nianej przez \u017cyczliwego barmana. Doktor Antunes, zanim podj\u0105\u0142 si\u0119 spisania swego do\u015bwiadczenia, wyszlifowa\u0142 t\u0119 narracj\u0119 po stokro\u0107 w barowych \u201ekomorach dekompresyjnych\u201d, w towarzystwie przygodnych dam, \u0142asych na m\u0119skiego kompana i te par\u0119 kieliszk\u00f3w wina.<\/p>\n

Wysz\u0142a mu z tego literatura co si\u0119 zowie: zuchwa\u0142a, troch\u0119 oskar\u017cycielska, rozliczeniowa, troch\u0119 terapeutyczna. Nieco ironiczna. Czasem bezkompromisowa (na kraw\u0119dzi \u015bmiechu nawet), ale przez to ogromnie smutna. Jednym s\u0142owem: saudade, saudade,<\/i> dekadenckie saudade<\/i>… Nie podejmuj\u0119 si\u0119 obja\u015bni\u0107, co to znaczy \u2013 tak bardzo portugalskie, osobne to zjawisko. Najbli\u017cej chyba b\u0119dzie melancholia… Ale i s\u0142owia\u0144ska, witkacowska gl\u0105twa – w takim nieco szerszym pojmowaniu. Bo zasadnicze \u017ar\u00f3d\u0142o gl\u0105twa ma w alkoholu: to opis (nieco onomatopeiczny…) stanu tzw. kaca. Lecz gl\u0105twa duchowa to co\u015b bli\u017cszego w\u0142a\u015bnie saudade<\/i>…<\/p>\n

Wyobra\u017acie sobie (a mo\u017ce tylko przypomnijcie…), \u017ce zasiadacie na wygodnym (rzadko\u015b\u0107) barowym hokerze z zamiarem nawalenia si\u0119 jak stodo\u0142a. Wprowadzacie do organizmu szota za szotem, jakie\u015b piwko, szklaneczki whisky, zmieszane z byle czego \u201ewynalazki barma\u0144skie\u201d zwane dla niepoznaki koktajlami… I powoli czujecie jak dyscyplina intelektualna, powstrzymuj\u0105ca nat\u0142ok my\u015bli, zaczyna d\u0142awi\u0107 si\u0119 i puszcza\u0107 na zaworach. Najpierw \u2013 jak legendarny Haansje Brinker, holenderski ch\u0142opiec, kt\u00f3ry uratowa\u0142 kraj przed zalaniem, zatykaj\u0105c r\u0119k\u0105 dziur\u0119 w wale polderu ko\u0142o Haarlemu \u2013 pr\u00f3bujecie zahamowa\u0107 przeciek samym sob\u0105. Ale gdzie tam \u2013 ci\u015bnienie wymiata, a sp\u00f3jny i w miar\u0119 pow\u015bci\u0105gliwy tok opowiadania zmienia si\u0119 w rw\u0105cy strumie\u0144 pijackiego be\u0142kotu \u2013 s\u0142owa zakwitaj\u0105 kr\u0105g\u0142ymi, acz niekoniecznie logicznymi metaforami, skojarzenia przekraczaj\u0105 granic\u0119 logiki, poetyka wywodu zaczyna przypomina\u0107 be\u0142kotliw\u0105 erupcj\u0119 poza wszelk\u0105 kontrol\u0105… Cel osi\u0105gni\u0119ty \u2013 nawalili\u015bcie si\u0119 jak stodo\u0142a. Antunes wspaniale to zapisa\u0142, zapanowa\u0142 nad osobliwym j\u0119zykiem saudade<\/i>.<\/p>\n

Przygn\u0119biaj\u0105ce? Niezupe\u0142nie. Zawsze si\u0119 ciesz\u0119, gdy napotykam tak\u0105 sprawno\u015b\u0107 j\u0119zykow\u0105. Na pierwszy rzut oka ta s\u0142owna ekwilibrystyka wygl\u0105da na rojenia napompowanego podtlenkiem azotu (czyli gazem rozweselaj\u0105cym) grafomana. Ale nie \u2013 ten osobliwy tygiel zaskakuj\u0105cych metafor i fantazyjnych, \u0142ami\u0105cych regu\u0142y zwi\u0105zk\u00f3w frazeologicznych, to nie jest grafoma\u0144ski s\u0142owotok \u2013 to precyzyjna gra intelektualna, wymagaj\u0105ca najwy\u017cszego skupienia, by j\u0105 zrozumie\u0107. Antunes prowadzi finezyjny zabieg wymierzania j\u0119zykowi sprawiedliwo\u015bci, nakazuj\u0105c mu, wr\u0119cz wymuszaj\u0105c idealne dopasowanie do zamiaru opowiedzenia \u201enieopowiadalnego\u201d, czyli zwerbalizowania masywnego syndromu stresu pourazowego…<\/p>\n

\u0141atwe to nie by\u0142o \u2013 tym wi\u0119ksza chwa\u0142a dla autora i nie mniejsza dla t\u0142umacza na polski, pana Wojciecha Charchalisa \u2013 dzi\u0119ki niemu ta lektura to zdumiewaj\u0105ca przygoda intelektualna, rzadko ostatnio przytrafiaj\u0105ca si\u0119 na naszym lokalnym rynku. Wi\u0119c marsz na \u201eZadupia\u201d!<\/p>\n

Tomasz Sas <\/strong>
(20 11 2021)<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ant\u00f3nio Lobo Antunes\u00a0 Zadupia Prze\u0142o\u017cy\u0142 Wojciech Charchalis Wydawnictwo Noir sur Blanc, Warszawa 2021 Rekomendacja: 5\/7 Ocena ok\u0142adki: 3\/5 Barowe zwierzenia czyli czy\u015bciec po luzyta\u0144sku Raz w roku oko\u0142o pa\u017adziernika portugalskie \u015brodowiska literackie (a osobliwie wydawcy i krytycy) o\u017cywia nadzieja Nobla dla portugalskiego autora \u2013 a kandydatem tym (drugim wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie \u2013 po sukcesie Jos\u00e9 Saramago) od lat co najmniej kilkunastu jest Ant\u00f3nio Lobo Antunes oczywi\u015bcie. No niech tam… Niech nie trac\u0105 nadziei, chocia\u017c powodu nie widz\u0119. Ale mog\u0119 si\u0119 myli\u0107 \u2013 jako \u017cem sam maluczkim amatorem jest \u2013 bez pretensji do eksperckiego znawstwa, a spiritus flat ubi vult \u2013 czego prze\u015bwietny literacki komitet noblowski po wielokro\u0107 z\u0142o\u017cy\u0142 dowody – mniej lub bardziej bulwersuj\u0105ce… Rzecz nie w tym, czy Antunes \u201ema papiery\u201d na t\u0119 nagrod\u0119 \u2013 daleko wa\u017cniejsze jest, co ma do powiedzenia. A ma sporo… Przede wszystkim sporo osobistych, niekonwencjonalnych do\u015bwiadcze\u0144 \u017cyciowych \u2013 w tym wojennych – i talent wystarczaj\u0105cy, by je z powodzeniem przekszta\u0142ci\u0107 w proz\u0119. Poza tym jest lekarzem \u2013 ze specjalizacji psychiatr\u0105, z wojennego przymusu \u2013 chirurgiem pola walki (ale o przebiegu s\u0142u\u017cby kompletnie niepodobnym do tego, co znamy cho\u0107by z brutalnie dosadnego, prze\u015bmiewczo zwariowanego filmu \u201eM,A.S.H.\u201d Roberta Altmana z 1970 roku, z Donaldem Sutherlandem i Elliottem Gouldem)….<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":3072,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[353,17],"tags":[352],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3070"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3070"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3070\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4544,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3070\/revisions\/4544"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3072"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3070"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3070"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3070"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}