{"id":2915,"date":"2021-08-25T00:53:23","date_gmt":"2021-08-24T22:53:23","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=2915"},"modified":"2021-11-24T03:27:48","modified_gmt":"2021-11-24T02:27:48","slug":"krzycz-teraz","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2021\/08\/25\/krzycz-teraz\/","title":{"rendered":"Krzycz! Teraz!"},"content":{"rendered":"\n

Zbigniew Mentzel\u00a0<\/strong><\/h4>\n

\"\"<\/h4>\n


<\/strong>Krzycz! Teraz!
<\/strong>Wydawnictwo Znak,
Krak\u00f3w 2021<\/strong><\/h4>\n

Rekomendacja: 2\/7
<\/strong>Ocena ok\u0142adki: 4\/5<\/strong><\/span><\/p>\n

Autobiografia niew\u0105tpliwie tak, ale nie wszystko na sprzeda\u017c…<\/u><\/strong><\/span><\/h2>\n

\u201eWszystko ju\u017c by\u0142o, rzek\u0142 ben Akiba.
<\/i>A gdy nie by\u0142o, \u015bni\u0142o si\u0119 chyba.\u201d
<\/i>Konstanty Ildefons Ga\u0142czy\u0144ski<\/b><\/p>\n

Potomstwo powojennego wzmo\u017cenia towarzysko-familiarnego (a wi\u0119c te\u017c post\u0119puj\u0105cego za nim wy\u017cu demograficznego) jeszcze nie ca\u0142kiem wypisa\u0142o si\u0119 ze swych zapami\u0119ta\u0144, traum, koszmar\u00f3w i egzystencjalnych wybor\u00f3w. \u015awiadectwem tej niezupe\u0142no\u015bci jest powie\u015b\u0107 Zbigniewa Mentzla pod dramatycznym, zapowiadaj\u0105cym nie byle jakie emocje tytu\u0142em \u201eKrzycz! Teraz!\u201d Skoro taki autor (rocznik 1951; jak dla mnie \u2013 m\u0142odziak…) uzna\u0142 za istotne sporz\u0105dzi\u0107 powie\u015b\u0107 w zasadzie autobiograficzn\u0105, to oznacza\u0142oby, \u017ce w jego mniemaniu nie wszystko o czasach i ludziach zosta\u0142o powiedziane. Bo \u017ce nie zosta\u0142o powiedziane o nim samym \u2013 to oczywista oczywisto\u015b\u0107…<\/p>\n

Ale \u015bwiadectwo \u015bwiadkowania Historii? Czyli Mentzel na tle Epoki? Bo cho\u0107 bohater tekstu Mentzla ma na imi\u0119 Mi\u0142osz (aczkolwiek ojciec chcia\u0142 mu da\u0107 Zbigniew…), to dziesi\u0105tki trop\u00f3w prowadz\u0105 wprost do prawdziwego \u017cyciorysu Mentzla \u2013 nawet to, co ze \u015brodka jego prawdziwej egzystencji zosta\u0142o wydarte i w tej autobiograficznej prozie si\u0119 nie znalaz\u0142o. Znawcy przedmiotu i \u015brodowiska wiedz\u0105, o jaki mniej wi\u0119cej epizod chodzi… Taaak \u2013 jak si\u0119 pisze powie\u015b\u0107 z kluczem i podtyka si\u0119 czytelnikowi p\u0119k wyci\u0105gni\u0119tych z kieszeni w\u0142asnych kluczy, to nie ma przebacz \u2013 czytelnik przy okazji pogrzebie sobie komparatystycznie w innych \u017ar\u00f3d\u0142ach, to i owo dopasuje i obrazek ca\u0142o\u015bciowy mu si\u0119 posk\u0142ada. A tu w \u015brodku dziura, mi\u0142y Zbyszku… I co Ty na to? T\u0142umaczy\u0107 si\u0119, \u017ce to fikcja fabularna, kreacja literacka? No, niby mo\u017cna, ale jako\u015b \u0142yso… Wi\u0119c tu minus dla Mentzla za nieszczero\u015b\u0107. A mo\u017ce jeszcze tamtego nie przetrawi\u0142, nie nabra\u0142 dystansu, nie wybaczy\u0142 sobie i innym? Mo\u017ce \u2013 ale jako\u015b w to nie wierz\u0119. Ch\u0142op siedemdziesi\u0119cioletni?<\/p>\n

Ale dajmy pok\u00f3j temu dylematowi… Prawdziwy problem z powie\u015bci\u0105 \u201eKrzycz! Teraz!\u201d tkwi w innym miejscu. Autor zastosowa\u0142 formu\u0142\u0119 prostego, tradycyjnego, liniowego zapisu dziej\u00f3w bohatera wzgl\u0119dem osi czasu. Nie ma w tym nic z\u0142ego \u2013 poza tym, \u017ce zmusza czytelnik\u00f3w do (po raz nie wiem ju\u017c, kt\u00f3ry) zanurzenia si\u0119 w dobrze znanym bajorku dziej\u00f3w. Z pocz\u0105tku \u2013 jako \u017ce mikrokosmos dziecka jest niewielki, a pami\u0119\u0107 szczeg\u00f3\u0142owa zatarta \u2013 jakie\u015b oderwane obrazy o naturze nieco formacyjnej \u2013 domowe traumy i awantury, wakacyjne przygody, pierwsze erotyczne fascynacje, problemy socjalizacyjne… Ani odkrywcze, ani specjalnie bulwersuj\u0105ce, ani niepodobne do innych. Przeciwnie: bardzo podobne. Na pocz\u0105tku historia jest kameralna, wewn\u0105trzrodzinna. Ot, jakie\u015b tajemnice rodzicielskie, ledwo wyczuwalne napi\u0119cie, znacjonalizowana apteka dziadka, podr\u0119cznik Van de Velde’a \u201eMa\u0142\u017ce\u0144stwo doskona\u0142e\u201d ukryty pod po\u015bciel\u0105 w szafie, jakie\u015b w\u0119dkarskie przygody na wakacjach, marzenie o Wielkiej Brzanie, socjalna segregacja w szkole na Saskiej K\u0119pie, dylemat \u2013 go\u0142a baba jak wygl\u0105da?<\/p>\n

Sprz\u0119gni\u0119cia z Histori\u0105 Wi\u0119ksz\u0105 jeszcze nie ma \u2013 ani Czerwiec, ani Pa\u017adziernik ’56 nie zostawiaj\u0105 \u015bladu w opowie\u015bci Mentzla. Tylko gomu\u0142czana, buraczana, prza\u015bna stabilizacja. A z literatury \u2013 odcisk Andrzeja Brychta i jego arcys\u0142awnego \u201eDancingu w kwaterze Hitlera\u201d tudzie\u017c \u201eRaportu z Monachium\u201d. Tylko tyle? Ale ju\u017c zza horyzontu dobiegaj\u0105 echa kanonady z pusty\u0144 Synaju, wzg\u00f3rz Golan i Zachodniego Brzegu. Niby daleko, ale s\u0142ycha\u0107 dobrze. Mo\u017ce nawet za dobrze \u2013 jak si\u0119 p\u00f3\u017aniej oka\u017ce. W ka\u017cdym razie Mentzel w tym momencie uwra\u017cliwia swego bohatera Mi\u0142osza (ergo: samego siebie; nie unikajmy tych podejrze\u0144…) politycznie i historycznie, ka\u017c\u0105c mu dowiadywa\u0107 si\u0119, co to za jedni ci syjoni\u015bci, i wys\u0142uchiwa\u0107 s\u0142ynnego przem\u00f3wienia Gomu\u0142ki o pi\u0105tej kolumnie i nieczynieniu przeszk\u00f3d \u017bydom, kt\u00f3rzy chc\u0105 z Polski wyemigrowa\u0107 do Izraela. Za\u015b w s\u0142awetnym marcu ’68 Mi\u0142osz wymyka si\u0119 z domu wbrew rozs\u0105dnym rodzicielskim zakazom, by na Krakowskim Przedmie\u015bciu goni\u0107 si\u0119 w te i nazad z tyralierami milicjant\u00f3w i nabuzowanych, krewkich ormowc\u00f3w (pardon \u2013 aktywu robotniczego…) z pa\u0142ami, wrzeszcz\u0105c pod ich adresem \u2013 Gestapo, Gestapo! Ale w 1970 roku, gdy po drugiej pr\u00f3bie zostaje przyj\u0119ty na studia (filologi\u0119 polsk\u0105 \u2013 jak\u017ceby inaczej?), na uniwerku jest pozamiatane. St\u0119ch\u0142e bagienko; Mi\u0142osza dziwi\u0142 tylko wysyp tzw. marcowych docent\u00f3w. I na tym si\u0119 sko\u0144czy\u0142a jego polityczna inicjacja… Czyli na tym samym, na czym si\u0119 zacz\u0119\u0142a.<\/p>\n

Mi\u0142osz, bohater prozy Mentzla, odt\u0105d zaj\u0105\u0142 si\u0119 studiowaniem, robieniem kariery, podj\u0105\u0142 pr\u00f3by (rozpaczliwe niekiedy w gruncie rzeczy) zdobycia do\u015bwiadczenia seksualnego (ale najlepiej, gdyby obesz\u0142o si\u0119 w tej mierze bez zobowi\u0105za\u0144…), zacz\u0105\u0142 p i s a \u0107 (w sensie \u015bci\u015ble literackim tudzie\u017c publicystycznym). Z karier\u0105 naukow\u0105 na uczelni mu nie wysz\u0142o, ale \u201enagroda pocieszenia\u201d by\u0142a okaza\u0142a i nobilituj\u0105ca \u2013 dosta\u0142 etat w \u201ePolityce\u201d, wi\u0119c jego \u015brodowiskowa ranga intelektualna tudzie\u017c atrakcyjno\u015b\u0107 na rynku idei (nie wspominaj\u0105c ju\u017c o rynku damsko-m\u0119skim) wzros\u0142y niepomiernie. Oczywi\u015bcie \u2013 szesnastomiesi\u0119czny karnawa\u0142 \u201eSolidarno\u015bci\u201d i p\u00f3\u017aniejsza zapa\u015b\u0107 stanu wojennego zwichrowa\u0142y tak obiecuj\u0105 karier\u0119, czemu jednak Mentzel nie nada\u0142 spo\u0142ecznie oczekiwanego i naturalnie aprobowanego w literaturze opiewaj\u0105cej tamten czas sznytu martyrologiczno-heroicznego. Mo\u017ce zda\u0142 sobie spraw\u0119, \u017ce przekroczy\u0142by granice \u015bmieszno\u015bci i chwa\u0142a mu za to. No bo zr\u00f3bmy takie proste \u0107wiczenie logiczne, nie odbiegaj\u0105ce trudno\u015bci\u0105 od przeci\u0119tnej \u0142amig\u0142\u00f3wki sudoku \u2013 je\u017celi dwu-i-p\u00f3\u0142milionowa partia by\u0142a (tak dzi\u015b twierdz\u0105 \u201ebadacze\u201d) zbieranin\u0105 karierowicz\u00f3w, konformist\u00f3w, koniunkturalist\u00f3w, kryminalist\u00f3w i innej swo\u0142oczy, to ilu ich by\u0142o w cztery razy wi\u0119kszej, podobno dziesi\u0119ciomilionowej tzw. pierwszej \u201eSolidarno\u015bci\u201d? Ani jednego? Nie do pomy\u015blenia \u2013 i nadto statystycznie, obiektywnie niemo\u017cliwe. Dobrze, \u017ce Mentzel sam to zauwa\u017cy\u0142 i si\u0119 nie wypina\u0142 (w sensie \u2013 swego Mi\u0142osza piersi po ordery…). I tak oto mentzlowski Mi\u0142osz zosta\u0142 cz\u0142owiekiem \u017cyj\u0105cym z p\u0142od\u00f3w pi\u00f3ra, a jednocze\u015bnie niestrudzonym badaczem istoty kobieco\u015bci i sensu samego seksu w \u017cyciu. Aczkolwiek badaczem troch\u0119 wycofanym, hamletyzuj\u0105cym obficie i unikaj\u0105cym decyzji o powa\u017cnych konsekwencjach, a na pewno nieskorym do uczynienia paru krok\u00f3w naprzeciw obiektom swych bada\u0144. Nie odnalaz\u0142 w sobie, mimo dojmuj\u0105cej potrzeby kobiety jako takiej, dostatecznie wiele \u015bmia\u0142o\u015bci do kobiet…<\/p>\n

Autor niniejszego zna t\u0119 i podobne jej historyjki na pami\u0119\u0107. Zna ich na tyle du\u017co, \u017ce m\u00f3g\u0142by napisa\u0107 w\u0142asn\u0105. Z rozdrobnionych i przemieszanych kawa\u0142k\u00f3w \u2013 ale tak, by nie by\u0142o wida\u0107 \u015blad\u00f3w sklecania. Albo te\u017c w\u0142asn\u0105 w sensie \u015bcis\u0142ym, bo wy\u0142\u0105czn\u0105 – prze\u017cyt\u0105 i prze\u017cut\u0105 w swoim do\u015bwiadczeniu. Lecz \u017cadnej nie napisze. Nie wszystko na sprzeda\u017c, a poza tym w\u0142asne, sprawdzone mniemanie o niemaniu dostatecznej kwoty prozatorskiego talentu chyba wystarczy \u2013 n’est ce pas?<\/i> Dodam tylko na dygresyjnym marginesie, \u017ce autorowi niniejszego, podobne jak by\u0107 mo\u017ce Mentzlowi i jego bohaterowi, wydaje si\u0119 (w stopniu granicz\u0105cym z pewno\u015bci\u0105), \u017ce do\u015bwiadczenie marcowe mia\u0142o na jego \u017cycie wp\u0142yw zaiste formacyjny. Nie Grudzie\u0144 ’70, nie Radom ’76, nie stan wojenny (z Wujkiem w\u0142\u0105cznie), nie Okr\u0105g\u0142y St\u00f3\u0142, nie wybory czerwcowe, nie Smole\u0144sk, ani \u017cadne inne zdarzenie (nawet takie, gdy strzelano i by\u0142y ofiary w ludziach) \u2013 tylko Marzec ’68 i wszystko, co si\u0119 wok\u00f3\u0142 dzia\u0142o. A sta\u0142o si\u0119 wieloznacznie \u2013 same wydarzenia marcowe to bunt m\u0142odzie\u017cowo-inteligencki, bez szerokiego poparcia czy cho\u0107by zrozumienia, wyizolowany z b\u0142ocka gomu\u0142kowskiej stagnacji, stabilizacji. Ale to panoptikum, co si\u0119 obok przetacza\u0142o od czerwca ’67: te wskrzeszone demony, powstaj\u0105ce z ideowych grob\u00f3w zombie antysemityzmu, z pe\u0142n\u0105 frazes\u00f3w narodowo-faszystowskich mask\u0105 przedwojennego falangisty, oenerowca, pa\u0142karza, \u017cyletkarza, okupacyjnego szmalcownika i powojennego stra\u017cnika \u201ezdobyczy\u201d po Zag\u0142adzie… I wszystko za przyzwoleniem \u2013 p\u00f3\u0142oficjalnym, lecz skutecznym \u2013 \u201esi\u0142y przewodniej\u201d. To, co si\u0119 wtedy obudzi\u0142o po dwudziestu z g\u00f3r\u0105 latach (hibernacji, lecz jak si\u0119 okaza\u0142o, odwracalnej…) – towarzyszy nam po dzi\u015b dzie\u0144. I ma si\u0119 niezgorzej. I to jest najwi\u0119ksza polska powojenna tragedia \u017cycia publicznego \u2013 warto mie\u0107 t\u0119 \u015bwiadomo\u015b\u0107.<\/p>\n

A poza tym pisanie Mentzla ma jedn\u0105 niezaprzeczaln\u0105 zalet\u0119. To j\u0119zyk \u2013 prosty, precyzyjny, celny i komunikatywny. Pozornie tylko wyprany z emocji \u2013 ale w istocie silny (i w pewnym sensie \u2013 serdeczny…), dopasowany do wykreowanego w prozie wizerunku zal\u0119knionego outsidera. Mentzel umie opowiada\u0107, niczego istotnego nie opowiadaj\u0105c. Paradoks? Nie. Grzech niezupe\u0142no\u015bci? Doganianie w\u0142asnego czasu? Aaa, to na pewno. Rezultat jednak mierny. Mo\u017cna czyta\u0107 \u2013 ale z r\u00f3wn\u0105 pewno\u015bci\u0105 mo\u017cna sobie odpu\u015bci\u0107. To jedna z tych lektur niekoniecznych, wobec kt\u00f3rych odrobina pob\u0142a\u017cliwej dezynwoltury ani nie zaszkodzi, ani nie zdyskwalifikuje.<\/p>\n

Tomasz Sas <\/strong>
(24 08 2021)<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Zbigniew Mentzel\u00a0 Krzycz! Teraz! Wydawnictwo Znak, Krak\u00f3w 2021 Rekomendacja: 2\/7 Ocena ok\u0142adki: 4\/5 Autobiografia niew\u0105tpliwie tak, ale nie wszystko na sprzeda\u017c… \u201eWszystko ju\u017c by\u0142o, rzek\u0142 ben Akiba. A gdy nie by\u0142o, \u015bni\u0142o si\u0119 chyba.\u201d Konstanty Ildefons Ga\u0142czy\u0144ski Potomstwo powojennego wzmo\u017cenia towarzysko-familiarnego (a wi\u0119c te\u017c post\u0119puj\u0105cego za nim wy\u017cu demograficznego) jeszcze nie ca\u0142kiem wypisa\u0142o si\u0119 ze swych zapami\u0119ta\u0144, traum, koszmar\u00f3w i egzystencjalnych wybor\u00f3w. \u015awiadectwem tej niezupe\u0142no\u015bci jest powie\u015b\u0107 Zbigniewa Mentzla pod dramatycznym, zapowiadaj\u0105cym nie byle jakie emocje tytu\u0142em \u201eKrzycz! Teraz!\u201d Skoro taki autor (rocznik 1951; jak dla mnie \u2013 m\u0142odziak…) uzna\u0142 za istotne sporz\u0105dzi\u0107 powie\u015b\u0107 w zasadzie autobiograficzn\u0105, to oznacza\u0142oby, \u017ce w jego mniemaniu nie wszystko o czasach i ludziach zosta\u0142o powiedziane. Bo \u017ce nie zosta\u0142o powiedziane o nim samym \u2013 to oczywista oczywisto\u015b\u0107… Ale \u015bwiadectwo \u015bwiadkowania Historii? Czyli Mentzel na tle Epoki? Bo cho\u0107 bohater tekstu Mentzla ma na imi\u0119 Mi\u0142osz (aczkolwiek ojciec chcia\u0142 mu da\u0107 Zbigniew…), to dziesi\u0105tki trop\u00f3w prowadz\u0105 wprost do prawdziwego \u017cyciorysu Mentzla \u2013 nawet to, co ze \u015brodka jego prawdziwej egzystencji zosta\u0142o wydarte i w tej autobiograficznej prozie si\u0119 nie znalaz\u0142o. Znawcy przedmiotu i \u015brodowiska wiedz\u0105, o jaki mniej wi\u0119cej epizod chodzi… Taaak \u2013 jak si\u0119 pisze powie\u015b\u0107 z kluczem i podtyka si\u0119 czytelnikowi p\u0119k wyci\u0105gni\u0119tych…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":2917,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[16],"tags":[345],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2915"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2915"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2915\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3089,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2915\/revisions\/3089"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2917"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2915"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2915"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2915"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}