![\"\"](\"http:\/\/100zastu.pl\/wp-content\/uploads\/2017\/06\/martell-poziom-300x169.jpg\")
\nWysokie G\u00f3ry Portugalii
\nPrzek\u0142ad: Pawe\u0142 Lipszyc
\nWydawnictwo Albatros Andrzej Kury\u0142owicz S.C.,
\nWarszawa 2017<\/h4>\n
Rekomendacja: 4\/7<\/strong><\/span> Ka\u017cdy, kto widzia\u0142 film Anga Lee \u201e\u017bycie Pi\u201d (2012), a do tego jeszcze przeczyta\u0142 powie\u015b\u0107 Martela pod tym\u017ce tytu\u0142em (wydana w 2001 roku; nagroda Bookera w 2002…), zdaje sobie spraw\u0119, \u017ce obcowa\u0142 z kawa\u0142kiem literatury wysokiej pr\u00f3by. Ale wytrawni krytycy powiadaj\u0105, \u017ce ten kanadyjski pisarz jest nier\u00f3wny, \u017ce inne jego pr\u00f3bki literackie (na przyk\u0142ad \u201eJa\u201d lub \u201eBeatrycze i Wergili\u201d) do poziomu \u201e\u017bycia Pi\u201d nawet nie pr\u00f3buj\u0105 r\u00f3wna\u0107. C\u00f3\u017c, sprawa to dyskusyjna, ale jakie\u015b racjonalne j\u0105dro w tych opiniach musi tkwi\u0107. Z tym wi\u0119kszym niepokojem (jako \u017ce zdecydowanym admiratorem \u201e\u017bycia Pi\u201d jestem…) czeka\u0142em na \u201eWysokie G\u00f3ry Portugalii\u201d. Ale Martel oszcz\u0119dzi\u0142 mi zawodu… Ba, rado\u015bci przysporzy\u0142, albowiem doprawdy rzecz nadspodziewanie jest dobra… <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Yann Martel\u00a0 Wysokie G\u00f3ry Portugalii Przek\u0142ad: Pawe\u0142 Lipszyc Wydawnictwo Albatros Andrzej Kury\u0142owicz S.C., Warszawa 2017 Rekomendacja: 4\/7 Ocena ok\u0142adki: 3\/5 Krucyfiks ojca Ulissesa, czyli iskanie szympansa Ka\u017cdy, kto widzia\u0142 film Anga Lee \u201e\u017bycie Pi\u201d (2012), a do tego jeszcze przeczyta\u0142 powie\u015b\u0107 Martela pod tym\u017ce tytu\u0142em (wydana w 2001 roku; nagroda Bookera w 2002…), zdaje sobie spraw\u0119, \u017ce obcowa\u0142 z kawa\u0142kiem literatury wysokiej pr\u00f3by. Ale wytrawni krytycy powiadaj\u0105, \u017ce ten kanadyjski pisarz jest nier\u00f3wny, \u017ce inne jego pr\u00f3bki literackie (na przyk\u0142ad \u201eJa\u201d lub \u201eBeatrycze i Wergili\u201d) do poziomu \u201e\u017bycia Pi\u201d nawet nie pr\u00f3buj\u0105 r\u00f3wna\u0107. C\u00f3\u017c, sprawa to dyskusyjna, ale jakie\u015b racjonalne j\u0105dro w tych opiniach musi tkwi\u0107. Z tym wi\u0119kszym niepokojem (jako \u017ce zdecydowanym admiratorem \u201e\u017bycia Pi\u201d jestem…) czeka\u0142em na \u201eWysokie G\u00f3ry Portugalii\u201d. Ale Martel oszcz\u0119dzi\u0142 mi zawodu… Ba, rado\u015bci przysporzy\u0142, albowiem doprawdy rzecz nadspodziewanie jest dobra… Formalnie rzecz ujmuj\u0105c to tryptyk, sklejony w ca\u0142o\u015b\u0107 przez w\u0105t\u0142\u0105 z pozoru (acz fabularnie obiecuj\u0105c\u0105…) anegdot\u0105 o XVII-wiecznym krucyfiksie, wyrze\u017abionym przez wytr\u0105conego z duchowej i wszelkiej innej r\u00f3wnowagi misjonarza (trauma jak z conradowskiego \u201eJ\u0105dra ciemno\u015bci\u201d!)na r\u00f3wnikowej wyspie \u015bwi\u0119tego Tomasza \u2013 portugalskiej kolonii, w owym czasie pe\u0142ni\u0105cej rol\u0119 wielkiej faktorii handlu niewolnikami. M\u0142odego Tomasa Lobo, kustosza w portugalskim Muzeum Narodowym, poznajemy pewnego s\u0142onecznego dnia w…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":542,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"","book_review_summary":""},"categories":[17],"tags":[76],"wppr_data":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/262"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=262"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/262\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":543,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/262\/revisions\/543"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/542"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=262"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=262"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=262"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\nOcena ok\u0142adki: 3\/5<\/strong><\/span><\/p>\nKrucyfiks ojca Ulissesa, czyli iskanie szympansa<\/span><\/h3>\n
\nFormalnie rzecz ujmuj\u0105c to tryptyk, sklejony w ca\u0142o\u015b\u0107 przez w\u0105t\u0142\u0105 z pozoru (acz fabularnie obiecuj\u0105c\u0105…) anegdot\u0105 o XVII-wiecznym krucyfiksie, wyrze\u017abionym przez wytr\u0105conego z duchowej i wszelkiej innej r\u00f3wnowagi misjonarza (trauma jak z conradowskiego \u201eJ\u0105dra ciemno\u015bci\u201d!)na r\u00f3wnikowej wyspie \u015bwi\u0119tego Tomasza \u2013 portugalskiej kolonii, w owym czasie pe\u0142ni\u0105cej rol\u0119 wielkiej faktorii handlu niewolnikami.
\nM\u0142odego Tomasa Lobo, kustosza w portugalskim Muzeum Narodowym, poznajemy pewnego s\u0142onecznego dnia w grudniu 1904 roku, gdy w\u0119druje pieszo przez Lizbon\u0119, ku rezydencji swego bogatego stryja Martima, sk\u0105d ma zamiar wyruszy\u0107 w \u015bledczo-eksploratorsk\u0105 podr\u00f3\u017c do Altas Montanhas de Portugal. W istocie to ani g\u00f3ry, ani wysokie \u2013 ot, pag\u00f3rkowata wy\u017cyna (\u015brednio 1000 metr\u00f3w nad poziom morza…), kamienista i jakby stepowiej\u0105ca, wci\u015bni\u0119ta w p\u00f3\u0142nocno-wschodni r\u00f3g Portugalii, wok\u00f3\u0142 miasta Bragan\u00e7a. Wyprawi si\u0119 u\u017cyczonym i wyposa\u017conym przez stryjaszka… 14-konnym automobilem braci Renault, pojazdem nowoczesnym, wytrzyma\u0142ym i eleganckim, kt\u00f3rym m\u0142ody Tomas… nie potrafi kierowa\u0107 sk\u0105din\u0105d. Motywy tej eskapady poznajemy podczas spaceru w poprzek Lizbony; troch\u0119 to trwa, bowiem Tomas ma zwyczaj chodzi\u0107… ty\u0142em na znak sprzeciwu wobec okrucie\u0144stwa losu, kt\u00f3ry rok wcze\u015bniej zabra\u0142 mu synka i jego matk\u0119 (s\u0142u\u017c\u0105c\u0105 zreszt\u0105 w domu stryja), u\u017cywaj\u0105c dyfterytu jako narz\u0119dzia pomsty… Podczas s\u0142u\u017cbowej wizyty w archiwum archidiecezjalnym kustosz Tomas uleg\u0142 napadowi chwilowej kleptomanii i wyni\u00f3s\u0142 (do ca\u0142kiem prywatnego u\u017cytku) XVII-wieczny manuskrypt: dziennik katolickiego misjonarza w Afryce, ojczulka Ulissesa Manuela Rosario Pinto. Dociekliwe studia nad tre\u015bci\u0105 diariusza doprowadzi\u0142y Tomasa do obiecuj\u0105cej hipotezy \u2013 w kt\u00f3rym\u015b z wiejskich ko\u015bcio\u0142\u00f3w w Altas Montanhas kryje si\u0119 by\u0107 mo\u017ce niezwyk\u0142y artefakt \u2013 sporz\u0105dzony przez ojca Ulissesa pod naciskiem niewys\u0142owionych do ko\u0144ca emocji, mo\u017ce nawet ekstazy, osobliwy, do innych niepodobny, krucyfiks. Wyobra\u017cenie m\u0119ki Chrystusa Ukrzy\u017cowanego. Naukowa sensacja, s\u0142awa, kariera…
\nPo tej koniecznej eksplikacji zaczyna si\u0119 relacja z w\u0119dr\u00f3wki Tomasa wzd\u0142u\u017c bitych (s\u0142abo bitych…) trakt\u00f3w i osad tubylczych w ruralnym pejza\u017cu luzyta\u0144skim. Ju\u017c po lekturze dramatycznego opisu pierwszego dnia, gdzie\u015b z ty\u0142u g\u0142owy j\u0119\u0142o mi si\u0119 ko\u0142ata\u0107 podejrzenie pewne, w miar\u0119 post\u0119p\u00f3w czytania ugruntowuj\u0105ce si\u0119 (a nawet w\u0119druj\u0105ce lekko w stron\u0119 wyrafinowanej fizyki cz\u0105stek elementarnych). To jest przecie\u017c narracja pikarejska! Tyle \u017ce z ujemnym znakiem, odwr\u00f3conym wektorem \u2013 jak antymateria, jak zmieniaj\u0105ce sens lustrzane odbicie… Powie\u015b\u0107 \u0142otrzykowska na odwyrtk\u0119, a rebours \u2013 m\u00f3wi\u0105c elegancko… Prawe jest lewe, cwaniak jest \u0142amag\u0105, \u015bmieszne jest smutne, dramat wywo\u0142uje paroksyzmy chichotu, misterium staje si\u0119 pl\u0105sawic\u0105, strawa duchowa pobudza wymioty, upadek wiedzie w g\u00f3r\u0119, za\u015b wspinaczka w otch\u0142a\u0144…
\nPikarejski podmiot liryczny to sprytny, chytry \u0142azik, cyniczny, acz pe\u0142en zniewalaj\u0105cego wdzi\u0119ku, nadmiarowo obdarzony instynktem samozachowawczym, bystrzak o zwinnych, lepkich r\u0119kach i obrotnym j\u0119zorze, zgrywus pe\u0142en szalonych pomys\u0142\u00f3w i fanfaronad rujnuj\u0105cych pewno\u015b\u0107 siebie u dowolnego przeciwnika, deflorator dziewic, pocieszyciel niestrudzony wd\u00f3w strapionych i zaniedbywanych m\u0119\u017catek… Pikarejczyk z antymaterii to \u0142ajza, \u015bci\u0105gaj\u0105ca plagi i nieszcz\u0119\u015bcia w dowolnym momencie czasu i przestrzeni, wycofaniec, godna politowania niezdara, genetycznie niemal pozbawiona apetitus societatis, wr\u0119cz socjopata… Martel jego przypadki i upadki w czas tej osobliwej pielgrzymki relacjonuje z zaci\u0119ciem godnym Ksenofontowej Anabasis. Odkrycie prawdy za\u015b ko\u0144czy si\u0119 malowniczym (je\u015bli kto\u015b lubi ten styl…) seansem womitalno-\u0142zawego zw\u0105tpienia. Jakby antymaterialnym powidokiem ono by\u0142o fina\u0142owego monologu szekspirowskiego Prospera… Ot, maestria Martela!
\nDruga faza tryptyku to zwarta relacja z wachty w sylwestrow\u0105 noc 1938 roku, kt\u00f3r\u0105 naczelny anatomopatolog szpitala we wspomnianej ju\u017c Bragan\u00e7y, niejaki Eusebio Lozora, sp\u0119dza w swym prosektorium. Najpierw nawiedza go \u017cona. Zmar\u0142a zreszt\u0105 czas jaki\u015b temu, poprzez \u2013 hm, depontyzacj\u0119, czyli skok z mostu: dobrowolny, a mo\u017ce wymuszony… Maria wci\u0105ga m\u0119\u017ca w dyskurs teologiczny o naturze, definicjach i typologii cud\u00f3w czynionych przez Chrystusa oraz przypowie\u015bci, kt\u00f3rymi On si\u0119 pos\u0142uguje, g\u0142osz\u0105c S\u0142owo. Pani doktorowa buduje i weryfikuje hipotez\u0119, i\u017c dzie\u0142o Chrystusowe doskonale t\u0142umacz\u0105… powie\u015bci kryminalne Agathy Christie, \u017ce w nich tkwi klucz do zrozumienia Ewangelii. Ledwo opr\u00f3\u017cnia si\u0119 butelka wina, a drzwi za duchem si\u0119 zatrzaskuj\u0105, w prosektorium stawia si\u0119 senhora Maria Castro, wdowa z g\u00f3rskiej wioski. Z waliz\u0105, w kt\u00f3rej taszczy… zw\u0142oki ma\u0142\u017conka (i arcysprawnego kochanka) Rafaela, prosz\u0105c o niezw\u0142oczn\u0105 sekcj\u0119 takowych… Rezultat ci\u0119cia przekracza do\u015bwiadczenia i zdolno\u015b\u0107 pojmowania patologa Lozory. Oszcz\u0119d\u017amy teraz drastycznych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w, zostawmy co\u015b do samodzielnej lektury chciwemu wra\u017ce\u0144 czytelnikowi… Do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce Rafael by\u0142 osobnikiem… wsobnym. W sensie \u015bcis\u0142ym, w zasadzie dos\u0142ownym. Obcuj\u0105c z rzeczami, wch\u0142ania\u0142 je do wewn\u0105trz; zdaje si\u0119, \u017ce nawet rzyga\u0142 sobie do \u015brodka…. Na przyk\u0142ad jego okaza\u0142y m\u0119ski organ p\u0142ciowy wype\u0142niony by\u0142 fragmentami mocno spracowanego drewnianego fletu, pieczo\u0142owicie niegdy\u015b wyrze\u017abionego przez Rafaela w m\u0142odo\u015bci… I tak dalej. Ale drastycznych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w, jako si\u0119 rzek\u0142o, sobie oszcz\u0119dzimy… Oczywi\u015bcie relacja z makabrycznej sekcji wiele ma wsp\u00f3lnego z narracj\u0105 antypikarejsk\u0105 w pierwszej cz\u0119\u015bci \u2013 mianowicie pewn\u0105 powtarzalno\u015b\u0107 miejsca i rekwizyt\u00f3w.
\nI to u\u0142atwia p\u0142ynne przej\u015bcie do fina\u0142u tryptyku. W 1981 roku kanadyjski senator Peter Tovy po \u015bmierci \u017cony rezygnuje z mandatu, z uniwersyteckiego o\u015brodka badawczego w Oklahomie wykupuje wyluzowanego, przyjaznego szympansa o imieniu Odo i rusza z nim w podr\u00f3\u017c. W poszukiwaniu korzeni. Do Portugalii, do Altas Montanhas (domy\u015blili\u015bcie si\u0119, nieprawda\u017c?). Trafia do wioski Tuizelo (tej z krucyfiksem ojca Ulissesa…), przypadkiem osiedla si\u0119 w domu, przed laty opuszczonym przez… jego famili\u0119 (i senhory Marii Castro), gdy emigrowali do Kanady. Tajemnica figury Ukrzy\u017cowanego znajduje rozwi\u0105zanie, ale Peter nie do\u017cyje ko\u0144ca: oddaje ducha na g\u0142azach Wysokich G\u00f3r Portugalii, a szympans Odo odkrywa reliktowego… nosoro\u017cca iberyjskiego. Co pi\u0119knym (i wymagaj\u0105cym) mo\u017ce by\u0107 wst\u0119pem do kolejnej, frapuj\u0105cej niemniej zagadki…
\n\u201eWysokie G\u00f3ry Portugalii\u201d to traktat filozoficzny bez ma\u0142a, istotnie uzupe\u0142niaj\u0105cy teori\u0119 ewolucji Darwina, osobliwie w jej punktach konfliktu z dogmatami wiary chrze\u015bcija\u0144skiej. Lektur\u0119 t\u0119 warto mie\u0107 za sob\u0105. A ma\u0142pa te\u017c cz\u0142owiek…
\nTomasz Sas
\n(4 02 2017)<\/p>\n
\n