{"id":2561,"date":"2021-02-27T13:24:18","date_gmt":"2021-02-27T12:24:18","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=2561"},"modified":"2022-02-24T01:17:42","modified_gmt":"2022-02-24T00:17:42","slug":"zmierzch-demokracji-zwodniczy-powab-autorytaryzmu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2021\/02\/27\/zmierzch-demokracji-zwodniczy-powab-autorytaryzmu\/","title":{"rendered":"Zmierzch demokracji. Zwodniczy powab autorytaryzmu"},"content":{"rendered":"\n
Anne Applebaum\u00a0<\/strong><\/h5>\n

\"\"<\/p>\n


<\/strong>Zmierzch demokracji. Zwodniczy powab autorytaryzmu
<\/strong>Prze\u0142o\u017cy\u0142 Piotr Tarczy\u0144ski
<\/strong>Wydawnictwo Agora, Warszawa 2020<\/strong><\/h4>\n

Rekomendacja: 5\/7
<\/strong>Ocena ok\u0142adki: 3\/5<\/strong><\/span><\/p>\n

M\u0105dremu biada…<\/u><\/strong><\/span><\/h2>\n

31 grudnia 1999 roku pani Anne Applebaum wesp\u00f3\u0142 z m\u0119\u017cem – panem Rados\u0142awem Sikorskim – wydali bal sylwestrowy w swej posiad\u0142o\u015bci w Chobielinie (hen, na Pomorzu gdzie\u015b…). Go\u015bci przyby\u0142o ze stu, mo\u017ce wi\u0119cej \u2013 z ca\u0142ego \u015bwiata: od Moskwy do Nowego Jorku, a ich wsp\u00f3ln\u0105 cech\u0105 m\u0142odo\u015b\u0107 by\u0142a (no tak, dobre dwie dekady temu…) i pogl\u0105dy liberalno-konserwatywne tudzie\u017c antykomunistyczne. Generalnie: prawicowe… Wszyscy bawili si\u0119 dobrze i rozumieli te\u017c niezgorzej; byli przecie\u017c wsp\u00f3lnot\u0105 \u2013 ideow\u0105, emocjonaln\u0105, intelektualn\u0105, wreszcie polityczn\u0105. Po latach pani Applebaum z omaszczonym nostalgi\u0105 \u017calem konstatuje, i\u017c drogi balowicz\u00f3w kompletnie si\u0119 rozesz\u0142y. Po\u0142owa z nich drugiej po\u0142owy nie cierpi, nienawidzi mo\u017ce nawet. I wzajemnie. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 jest gotowa \u017carliwie zaprzeczy\u0107, \u017ce w og\u00f3le na tym balu byli. Nie rozmawiaj\u0105 ze sob\u0105, a je\u015bli \u2013 to w tonie k\u0142\u00f3tni \u015bmiertelnej. Na og\u00f3\u0142, gdy kogo\u015b znajomego zobacz\u0105, przechodz\u0105 na drug\u0105 stron\u0119 ulicy… Dlaczego tak si\u0119 porobi\u0142o? – pyta Applebaum.<\/p>\n

[Mam swoj\u0105 \u015bci\u015ble osobist\u0105 hipotez\u0119 w tej kwestii, cho\u0107 nie jest ona ani ideologiczna, ani polityczna. Raczej… kulinarna. Applebaum wspomina: \u201e(…) nagotowa\u0142y\u015bmy z te\u015bciow\u0105 kilka gar\u00f3w gulaszu i pieczonych buraczk\u00f3w.\u201d<\/i> No i tu ci\u0119 mamy… Gulasz jak to gulasz \u2013 potrawa umi\u0119dzynarodowiona, neutralna; trudno spieprzy\u0107 (cho\u0107 znam i takich mistrz\u00f3w, dobrze znam!). Ale te buraczki pieczone? Trudno mi sobie wyobrazi\u0107 co\u015b obrzydliwszego, wi\u0119c rozumiem abominacj\u0119 ludzi, zmuszonych przez okoliczno\u015bci towarzyskie do konsumpcji czego\u015b takiego. Z czasem ta abominacja mog\u0142a si\u0119 przenie\u015b\u0107 i na towarzyszy niedoli…<\/p>\n

Ja przepraszam, pani Anno, za ten \u017cart – prostacki i mo\u017ce nazbyt okrutny \u2013 zw\u0142aszcza wobec autorki ca\u0142kiem zgrabnej ksi\u0105\u017cki kucharskiej. Ale nie mog\u0142em si\u0119 powstrzyma\u0107; pieczone buraczki bowiem s\u0105 biegunowo odleg\u0142e od mych potraw faworytnych. A jada\u0142em na sylwestrowych ucztach dania nie mniej osobliwe \u2013 na przyk\u0142ad zaadaptowane na chybcika do polskich warunk\u00f3w portugalskie sardynki ze szpinakiem; to dopiero by\u0142a jazda!]<\/p>\n

No wi\u0119c dlaczego? Najprostsza odpowied\u017a: bo \u015bwiat nie stoi w miejscu i nic nie jest dane raz na zawsze, nic samo z siebie nie trwa wiecznie. A konkretnie \u2013 to liberalno-konserwatywna oferta urz\u0105dzenia \u015bwiata okaza\u0142a nie do\u015b\u0107 atrakcyjna, by utrzyma\u0107 przy sobie wszystkich swych \u00f3wczesnych zwolennik\u00f3w. Id\u0105c dalej \u2013 to demokracja zawiod\u0142a…<\/p>\n

Naprawd\u0119?<\/p>\n

Mniejsza na razie o to, czy zawiod\u0142a, czy nie zawiod\u0142a \u2013 ale czym\u017ce ona w istocie jest? Najpro\u015bciej powiedzie\u0107, \u017ce ustrojem, czyli organizacj\u0105 – konstrukcj\u0105 \u017cycia publicznego. Oto dobrowolne zgromadzenie wolnych i r\u00f3wnych sobie obywateli postanawia jednomy\u015blnie (w tym sensie wym\u00f3g pierwotnej jednomy\u015blno\u015bci ma charakter za\u0142o\u017cycielski, konstytutywny) wst\u0105pi\u0107 w zwi\u0105zek, kt\u00f3ry odt\u0105d b\u0119dzie swoje interesy, d\u0105\u017cenia, pragnienia, cele formu\u0142owa\u0142 i wyra\u017ca\u0142 w trybie ustalania wi\u0119kszo\u015bci \u2013 wy\u0142anianej, okre\u015blanej i liczonej w drodze oddawania g\u0142os\u00f3w \u201eza\u201d lub \u201eprzeciw\u201d. Istota za\u015b owego zwi\u0105zku polega\u0107 b\u0119dzie na tym, \u017ce mniejszo\u015b\u0107 za ka\u017cdym razem uzna rezultat za sw\u00f3j i wa\u017cny, tudzie\u017c mu si\u0119 podporz\u0105dkuje, wi\u0119kszo\u015b\u0107 za\u015b pow\u015bci\u0105gliwie i roztropnie nie b\u0119dzie swej przewagi nadu\u017cywa\u0107 (innymi s\u0142owy: g\u0142os wi\u0119kszo\u015bci nie stanie si\u0119 narz\u0119dziem ucisku). Demokracja to prosta regu\u0142a \u017cycia zbiorowego: wszyscy\u015bmy r\u00f3wni i wolni oraz dobrowolnie zwi\u0105zani, a gdy zdanie wi\u0119kszo\u015bci staje si\u0119 prawem \u2013 staje si\u0119 prawem ka\u017cdego z nas i dla ka\u017cdego z nas.<\/p>\n

Przez wieki \u2013 ba, tysi\u0105clecia praktycznego stosowania demokratyczna regu\u0142a organizacji \u017cycia publicznego obros\u0142a rozmaitymi u\u015bci\u015bleniami, regu\u0142kami doprecyzowuj\u0105cymi, interpretacjami, przemy\u015bleniami, komentarzami, obja\u015bnieniami (niekt\u00f3rymi z moc\u0105 ustawy…). W szczeg\u00f3lno\u015bci wielorakich definicji doczeka\u0142y si\u0119 poj\u0119cia wolno\u015bci i r\u00f3wno\u015bci. Zdaniem pisz\u0105cego te s\u0142owa wolno\u015b\u0107 to niczym nieskr\u0119powana mo\u017cno\u015b\u0107 stanowienia o sobie samym. A r\u00f3wno\u015b\u0107 znaczy, \u017ce stoimy obok siebie r\u00f3wni jeden przy drugim, a nikt nad nikim nie stoi; wa\u017cymy tyle samo (nie w sensie kilogram\u00f3w, tylko si\u0142y swego g\u0142osu) i jeste\u015bmy tak samo wa\u017cni (w sensie nikt nad nikim nie g\u00f3ruje znaczeniem w obliczu tych g\u0142os\u00f3w sumowania…).<\/p>\n

I tak to sobie obrasta\u0142o, p\u0119cznia\u0142o, wzbogaca\u0142o, komplikowa\u0142o, a\u017c musia\u0142o doj\u015b\u0107 do powa\u017cnego prze\u0142omu organizacyjnego. Demos<\/i> (znaczy ten lud praktykuj\u0105cy demokracj\u0119, czyli swoj\u0105 samow\u0142adz\u0119) tak sp\u0119cznia\u0142, \u017ce ju\u017c nie potrafi\u0142 si\u0119 porozumie\u0107 w jednym, r\u00f3wnym i jednoczesnym akcie wyra\u017cenia woli. No, po prostu za du\u017co si\u0119 nas zrobi\u0142o… O ile na agorze obywatele polis jeszcze z bid\u0105 si\u0119 s\u0142yszeli i widzieli, o tyle lud rzymski \u2013 ju\u017c nie. Wi\u0119c wpadli na koncept, by tereny swoje podzieli\u0107 umownie na mniejsze (ale r\u00f3wne) kawa\u0142ki, a lud ka\u017cdego kawa\u0142ka wybra\u0142 swojego delegata, da\u0142 mu swe pe\u0142nomocnictwo (czasem wzbogacone o szczeg\u00f3\u0142owe instrukcje \u2013 czasem nie…); i tak zasada rz\u0105dzenia (czyli stanowienia praw i wydawania wyrok\u00f3w oraz administrowania dobrem wsp\u00f3lnym, w tym tak\u017ce strze\u017ceniem egzekucji praw i bezpiecze\u0144stwa) przez wszystkich wobec siebie zachowa\u0142a sw\u0105 istot\u0119 \u2013 a w ka\u017cdym razie jej rdze\u0144 pozosta\u0142 niezmienny…<\/p>\n

I trwa po dzi\u015b dzie\u0144. Ale czy si\u0119 zmierzcha?<\/p>\n

Demokracja jako ustr\u00f3j, mechanizm organizacji \u017cycia publicznego, obros\u0142a przez wieki nie tylko dos\u0142ownie setkami uszczeg\u00f3\u0142owie\u0144, interpretacji, wyrok\u00f3w s\u0105dowych z moc\u0105 precedens\u00f3w i bez tej mocy, komentarzy \u2013 tyle\u017c krytycznych co i aprobatywnych b\u0105d\u017a nawet gloryfikuj\u0105cych, naukowych teorii i szczeg\u00f3\u0142owych rozpracowa\u0144. Rozszerzaj\u0105cych i postulatywnych (w trybie de lege ferenda…<\/i>) – a bywa\u0142o, \u017ce i pow\u0105tpiewaj\u0105cych. W miar\u0119 up\u0142ywu lat demokracja \u2013 w sumie do\u015b\u0107 atrakcyjna, chocia\u017c skomplikowana w obs\u0142udze, wymagaj\u0105ca specjalnych kwalifikacji i na og\u00f3\u0142 niewydolna obietnica urz\u0105dzenia \u015bwiata \u2013 obros\u0142a jeszcze czym\u015b: swoist\u0105 aur\u0105, klimatem, mitologiczn\u0105 ba\u0144k\u0105, metafizycznym zbiorem regu\u0142 egzystencjalnych, \u201eskarmelizowanym\u201d do postaci ideologii, obiektu transcendentalnej wiary i adoracji. Sta\u0142a si\u0119 ide\u0105, wyznaniem zgo\u0142a. Tu i \u00f3wdzie sta\u0142a si\u0119 tak silnym przekonaniem, jak w kr\u0119gach religijnych wiara w paruzj\u0119.<\/p>\n

Jak teraz sprawi\u0107, by uda\u0142o si\u0119 w miar\u0119 mo\u017cliwo\u015bci bezspornie poj\u0105\u0107 rdzenny sens tej zbitki poj\u0119\u0107 demosu<\/i> i kratosu<\/i>? Demos to jasne \u2013 lud, obywatele. A kratos? To oznacza pot\u0119g\u0119, ale i przemoc. Kracja to sprawowanie w\u0142adzy. Je\u015bli zatem, u\u017cywaj\u0105c brzytwy Ockhama, ogolimy urodziw\u0105 i atrakcyjn\u0105 formu\u0142\u0119 demokracji ze zb\u0119dnych, nadmiarowych fantazmat\u00f3w i s\u0142\u00f3w, to po tej bolesnej redukcji otrzymamy formu\u0142\u0119 prost\u0105: demokracja to tylko jeden z mo\u017cliwych sposob\u00f3w sprawowania w\u0142adzy. Wcale nie jest najlepszy \u2013 przeciwnie: powolny, inercyjny zgo\u0142a, do tego bywa kosztowny i niewydajny. Rozlaz\u0142y jaki\u015b, nudny i niewyra\u017any… Gdzie tam demokracji do zuchowatej, brutalnej, gwa\u0142townej bezpo\u015brednio\u015bci autorytarnej dyktatury, do opresyjnej, ale pow\u015bci\u0105gliwej stanowczo\u015bci monarchii absolutnej, gdzie do rozpi\u017adziaju anarchistycznego falansteru. No, ale co\u015b w niej musi by\u0107, skoro upieraj\u0105 si\u0119 (czasem a\u017c do krwi ostatniej…) przy niej miliony.<\/p>\n

Co to takiego? Nie jestem pewien, ale mniemam, \u017ce chodzi o zaspokojenie naturalnej potrzeby r\u00f3wno\u015bci; demokracja odpowiada ka\u017cdemu, kto nie chce, by ktokolwiek si\u0119 ponad niego wywy\u017csza\u0142 (no i nie chce sam si\u0119 wywy\u017csza\u0107 nad kogokolwiek). R\u00f3wny g\u0142os, wolno\u015b\u0107 i bezpiecze\u0144stwo. No i jeszcze \u017ceby by\u0142o co od\u0142o\u017cy\u0107 i do garnka w\u0142o\u017cy\u0107. By by\u0142o mi\u0142o, spokojnie i sprawiedliwie. Tak, jakby\u015bmy wszyscy zapomnieli, \u017ce formu\u0142\u0105 wyj\u015bciow\u0105 demokratycznego \u0142adu jest jednak rywalizacja. Pomys\u0142y, has\u0142a, programy, wizje, ludzie \u2013 to wszystko walczy, konkuruje o nasz\u0105 uwag\u0119, o nasz g\u0142os (w ramach prawa naturalnie). Kto to zdob\u0119dzie, dostanie mandat do rz\u0105dzenia, kto nie \u2013 poczeka cierpliwie do nast\u0119pnej okazji. A demos? Demos w tak zwanym mi\u0119dzyczasie – gdy wyborczy festiwal zel\u017ceje, gdy demagogia cichnie, gdy mniej wiary, nadziei i wyrachowanych oczekiwa\u0144 pok\u0142adamy w sonda\u017cach \u2013 rozchodzi si\u0119 z miejsca zdarzenia i zajmuje si\u0119 swoimi sprawami. I wiedzcie, \u017ce na co dzie\u0144 nikt specjalnie nie przejmuje si\u0119 demokracj\u0105, nie my\u015bli o niej stale i dzi\u0119kczynnie. Przynajmniej tu, w naszym kraju (i paru innych te\u017c).<\/p>\n

Anne Applebaum zauwa\u017ca, \u017ce to powszechnie niepraktykowanie demokracji my\u015bl\u0105, mow\u0105 i uczynkiem w trybie ci\u0105g\u0142ym przez zwarte spo\u0142ecze\u0144stwo obywatelskie sprzyja tym \u0142acniejszemu wciskaniu si\u0119 w mentalne i emocjonalne szczeliny rozmaitych autorytarnych populist\u00f3w, demagog\u00f3w rozsnuwaj\u0105cych fabu\u0142\u0119 o narodzie, kt\u00f3remu si\u0119 nale\u017cy godne miejsce w Europie (a za lata krzywd sprawiedliwa zap\u0142ata), ale nie dostaje \u201enale\u017cnego\u201d, bo \u201esystem komunistyczny\u201d nadal rz\u0105dzi, prawdziwa wiara nieustannie jest atakowana, a liberalna gospodarka pod dyktando mi\u0119dzynarodowej mafii ateistyczno-\u017cydowsko-maso\u0144sko-gejowskiej nic innego nie robi, tylko knuje, zwalcza, likwiduje, unicestwia…<\/p>\n

Kaczyzm \u2013 jak trafnie i przenikliwie zauwa\u017ca Applebaum \u2013 dokona\u0142 dobrego rozpoznania nastroj\u00f3w i skutecznie wykorzysta\u0142 t\u0119 periodyczn\u0105 demobilizacj\u0119 demosu, po\u0142\u0105czon\u0105 z programow\u0105 abdykacj\u0105 i znu\u017ceniem demolibera\u0142\u00f3w. Je\u015bli jeste\u015b nieustannie ostrzeliwany godno\u015bciow\u0105 amunicj\u0105 z narodowej armaty, to w ko\u0144cu uwierzysz, \u017ce jaka\u015b wra\u017ca potencja nastaje na ciebie, tw\u0105 rodzin\u0119 i dobytek. Podobne manewry w \u015bwiecie podj\u0105\u0142 orbanizm, erdoganizm, putinizm, \u0142ukaszenkizm, trumpizm, brexityzm… I par\u0119 innych \u201eizm\u00f3w\u201d (ale bez takich sukces\u00f3w).<\/p>\n

Wielu swoich przyjaci\u00f3\u0142 Applebaum odnalaz\u0142a w tamtych szeregach, po ciemnej stronie mocy \u2013 jako pomagier\u00f3w, teoretyk\u00f3w, opowiadaczy, interpretator\u00f3w, konferansjer\u00f3w, harcownik\u00f3w. I si\u0119 gorzko zdziwi\u0142a \u2013 czemu\u017c, ach czemu\u017c? Odpowied\u017a nie jest \u0142atwa \u2013 nie jest te\u017c pochlebna dla liberalno-konserwatywnego kr\u0119gu \u201ekrewnych i znajomych kr\u00f3lika\u201d. Jedni trafili tam z g\u0142upoty. Tak, tak \u2013 po prostu dzi\u0119ki rozwojowi medi\u00f3w spo\u0142eczno\u015bciowych i tzw. sieci w og\u00f3le Matka Natura przesta\u0142a z surowo\u015bci\u0105 i precyzj\u0105 eliminowa\u0107 g\u0142upc\u00f3w; ich populacja, s\u0142abiej niepokojona przez si\u0142y przyrody, rozrasta si\u0119 a\u017c do stopnia nies\u0142ychanego. Po drugie \u2013 wydaje si\u0119, \u017ce liberalna demokracja ju\u017c w znacznym stopniu zaspokoi\u0142a potrzeby, wymagania i zachcianki swoich \u201eklerk\u00f3w\u201d – elit, intelektualist\u00f3w, celebryt\u00f3w. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich zdradza, szukaj\u0105c innych podniet i powab\u00f3w, by strumie\u0144 korzy\u015bci utrzyma\u0107 b\u0105d\u017a (daj Bo\u017ce!) powi\u0119kszy\u0107. Autorytaryzm w tej kwestii wydaje si\u0119 lepszy, a w ka\u017cdym razie bezpieczniejszy ni\u017c na przyk\u0142ad rewolucja ludowa. Obiecuje te\u017c wi\u0119cej korzy\u015bci.<\/p>\n

Dla zatroskanej pani Applebaum (naprawd\u0119 szacunek i uk\u0142on g\u0142\u0119boki za t\u0119 analiz\u0119!) mam dwie wiadomo\u015bci \u2013 dobr\u0105 i z\u0142\u0105… Najpierw dobra. Zmierzch demokracji \u2013 tak sugestywnie przez ni\u0105 opisany i przybli\u017cony \u2013 to jeszcze nie zach\u00f3d; to raczej subpolarna bia\u0142a noc, po kt\u00f3rej wpr\u0119dce znowu przyjdzie \u015bwit. Nie wydaje si\u0119, by demokracja mog\u0142a ulec autorytaryzmom i populizmom wszelkiej ma\u015bci. Nie tym razem. Zreszt\u0105 wygl\u0105da na to, \u017ce sygna\u0142y otrze\u017awienia zyskuj\u0105 na znaczeniu. Warto\u015b\u0107 wolno\u015bci i r\u00f3wno\u015bci, mimo pewnych wahni\u0119\u0107, wydaje si\u0119 wci\u0105\u017c istotna \u2013 tak w obrocie publicznym, jak i w prywatnym katalogu cn\u00f3t ka\u017cdego z nas… Wi\u0119c b\u0119dziemy j\u0105 kultywowa\u0107, a demokracj\u0119 praktykowa\u0107… Ale wiadomo\u015b\u0107 z\u0142a jest taka, \u017ce demokracja jednak przegra\u0107 mo\u017ce. Z kretesem. I to w nieodleg\u0142ej, cho\u0107 jeszcze nie daj\u0105cej si\u0119 przewidzie\u0107 dok\u0142adnie przysz\u0142o\u015bci. Wystarczy jednak kolaps cywilizacyjny, wywo\u0142any przez nadci\u0105gaj\u0105c\u0105 katastrof\u0119 klimatyczn\u0105. Znane nam dzi\u015b urz\u0105dzenia spo\u0142eczne mog\u0105 zosta\u0107 zmiecione przez niekontrolowany strumie\u0144 migracji, wojn\u0119 o wod\u0119, wojn\u0119 o \u017ar\u00f3d\u0142a energii. Zdziwi\u0142bym si\u0119 bardzo, gdyby demokratyczny porz\u0105dek utrzyma\u0142 si\u0119 w obliczu awarii \u015bwiata i utrzyma\u0142 w ryzach takie zagro\u017cenia. Istnieje jednak przypuszczenie granicz\u0105ce z pewno\u015bci\u0105, \u017ce tego nie do\u017cyj\u0119… Z takim Trumpem czy Kaczy\u0144skim mo\u017cna sobie poradzi\u0107 \u2013 wystarczy wygra\u0107 wybory. Ale gdy \u015brednia temperatura globalna wzro\u015bnie o p\u00f3\u0142tora stopnia? Temu demokracja jako spos\u00f3b sprawowania w\u0142adzy mo\u017ce nie sprosta\u0107.<\/p>\n

Ale poza tym zastrze\u017ceniem polityczne diagnozy i wnikliwe obserwacje pani Applebaum s\u0105 bez zarzutu. Zaiste, mamy do czynienia z powa\u017cnym nadw\u0105tleniem nie tylko si\u0142y, ale i atrakcyjno\u015bci demokracji. Lektura tej ksi\u0105\u017cki niew\u0105tpliwie u\u0142atwi nam i przyspieszy proces zrozumienia, ogarni\u0119cia biegu spraw publicznych. Z korzy\u015bci\u0105 dla tych spraw…<\/p>\n

Tomasz Sas <\/strong>
(27 02 2021)<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Anne Applebaum\u00a0 Zmierzch demokracji. Zwodniczy powab autorytaryzmu Prze\u0142o\u017cy\u0142 Piotr Tarczy\u0144ski Wydawnictwo Agora, Warszawa 2020 Rekomendacja: 5\/7 Ocena ok\u0142adki: 3\/5 M\u0105dremu biada… 31 grudnia 1999 roku pani Anne Applebaum wesp\u00f3\u0142 z m\u0119\u017cem – panem Rados\u0142awem Sikorskim – wydali bal sylwestrowy w swej posiad\u0142o\u015bci w Chobielinie (hen, na Pomorzu gdzie\u015b…). Go\u015bci przyby\u0142o ze stu, mo\u017ce wi\u0119cej \u2013 z ca\u0142ego \u015bwiata: od Moskwy do Nowego Jorku, a ich wsp\u00f3ln\u0105 cech\u0105 m\u0142odo\u015b\u0107 by\u0142a (no tak, dobre dwie dekady temu…) i pogl\u0105dy liberalno-konserwatywne tudzie\u017c antykomunistyczne. Generalnie: prawicowe… Wszyscy bawili si\u0119 dobrze i rozumieli te\u017c niezgorzej; byli przecie\u017c wsp\u00f3lnot\u0105 \u2013 ideow\u0105, emocjonaln\u0105, intelektualn\u0105, wreszcie polityczn\u0105. Po latach pani Applebaum z omaszczonym nostalgi\u0105 \u017calem konstatuje, i\u017c drogi balowicz\u00f3w kompletnie si\u0119 rozesz\u0142y. Po\u0142owa z nich drugiej po\u0142owy nie cierpi, nienawidzi mo\u017ce nawet. I wzajemnie. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 jest gotowa \u017carliwie zaprzeczy\u0107, \u017ce w og\u00f3le na tym balu byli. Nie rozmawiaj\u0105 ze sob\u0105, a je\u015bli \u2013 to w tonie k\u0142\u00f3tni \u015bmiertelnej. Na og\u00f3\u0142, gdy kogo\u015b znajomego zobacz\u0105, przechodz\u0105 na drug\u0105 stron\u0119 ulicy… Dlaczego tak si\u0119 porobi\u0142o? – pyta Applebaum. [Mam swoj\u0105 \u015bci\u015ble osobist\u0105 hipotez\u0119 w tej kwestii, cho\u0107 nie jest ona ani ideologiczna, ani polityczna. Raczej… kulinarna. Applebaum wspomina: \u201e(…) nagotowa\u0142y\u015bmy z te\u015bciow\u0105 kilka gar\u00f3w gulaszu i pieczonych buraczk\u00f3w.\u201d No i…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":2563,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[25,165],"tags":[316],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2561"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2561"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2561\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3279,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2561\/revisions\/3279"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2563"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2561"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2561"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2561"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}