{"id":2474,"date":"2021-01-17T17:13:29","date_gmt":"2021-01-17T16:13:29","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=2474"},"modified":"2022-05-19T17:26:13","modified_gmt":"2022-05-19T15:26:13","slug":"cywilizacje","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2021\/01\/17\/cywilizacje\/","title":{"rendered":"Cywilizacje"},"content":{"rendered":"\n

Laurent Binet\u00a0<\/strong><\/h3>\n

\"\"<\/h3>\n


<\/strong>Cywilizacje
<\/strong>Prze\u0142o\u017cy\u0142 Wiktor D\u0142uski
<\/strong>Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2020<\/strong><\/h3>\n

Rekomendacja: 4\/7
<\/strong>Ocena ok\u0142adki: 4\/5<\/strong><\/span><\/p>\n

Historia przenicowana<\/u><\/strong><\/span><\/h2>\n

Sto z ok\u0142adem lat temu przyzwoity \u0142\u00f3dzki krawiec \u2013 jeden z tych, co to ich Tuwim reklamowa\u0142 w nie\u015bmiertelnych \u201eKwiatach polskich\u201d: \u201eI ten stercz\u0105cy g\u0142upio Savoy,\/ i wyfioczone przekupki,\/ i szyld odwieczny: \u201eMu\u017cskij partnoj, on\u017ce madam i pszerupki\u201d<\/i> – chocia\u017c w zasadzie utrzymywa\u0142 si\u0119 z trzeciego cz\u0142onu tego szyldu, czyli przer\u00f3bek, ka\u017cd\u0105 propozycj\u0119 operacyjnego przed\u0142u\u017cenia \u017cycia wykwintnemu garniturkowi kwitowa\u0142 skrupulatn\u0105 auskultacj\u0105, a wyroki po niej by\u0142y nieodwo\u0142ane i poza dyskusj\u0105. Je\u017celi zakwestionowany \u0142ach pochodzi\u0142 z Brzezin \u2013 \u201estarozakonnego\u201d zag\u0142\u0119bia konfekcyjnego na skal\u0119 europejsk\u0105 \u2013 o przeprowadzeniu zabiegu tzw. nicowania nie mog\u0142o by\u0107 mowy; profesjonalna duma i uczciwo\u015b\u0107 nie pozwala\u0142y. Ale im dalej od Savoyu i tamtego szyldu… Na przedmiejskich uliczkach rozliczni mistrzowie ig\u0142y gotowi byli za niewyg\u00f3rowan\u0105 op\u0142at\u0105 dowolny ciuch przerobi\u0107 na \u201ebrylant, no istny cud\u201d – niechby on sobie nawet by\u0142 i z Brzezin…<\/p>\n

Taaa, nicowanie to stary koncept. Czyli zszywanie na nowo z prawej na lewo, z lewej na prawo, by teraz popracowa\u0142a druga strona, dot\u0105d skryta pod podszewk\u0105… W obr\u0119bie krawiectwa r\u0119cznego, przy odrobinie fachowo\u015bci, mog\u0142o to nawet dawa\u0107 znakomite rezultaty, nie od odr\u00f3\u017cnienia od orygina\u0142u. Ale w innych dziedzinach? R\u00f3\u017cnie bywa\u0142o. I bywa nadal. Nicowanie historii na przyk\u0142ad. Na przyk\u0142ad, \u017ce Hitler jednak wygra\u0142 wojn\u0119. Koncept stary, ale atrakcyjny \u2013 i tylko od zasi\u0119gu eksces\u00f3w wyobra\u017ani zale\u017cy, jaki wy\u0142oni si\u0119 z tego \u015bwiat; naj\u017cwawiej usposobieni autorzy zaprz\u0119gali do swych rydwan\u00f3w intelektu si\u0142\u0119 nieczyst\u0105, kosmit\u00f3w i reptilian, tudzie\u017c genialne wynalazki Wernera von Brauna…<\/p>\n

Przyznaj\u0119, \u017ce jestem przeciwnikiem nicowania historii, odwracania jej biegu i puszczania na nowo, ale\u00a0\u00e0 rebours<\/i>… Ta prawdziwa jest dostatecznie ciekawa. Wymy\u015blacze i propagatorzy alternatywnych wersji historii kre\u015bl\u0105 swoje wizje i scenariusze typu \u2013 co by by\u0142o, gdyby… – usi\u0142uj\u0105c dochowa\u0107 wymog\u00f3w obiektywizmu, nie zwa\u017caj\u0105c, \u017ce czasem to \u201egdyby\u201d jest rzeczywi\u015bcie tyciutkie, ale przewa\u017cnie wymiarami si\u0119ga niemo\u017cliwego (na og\u00f3\u0142 to konstrukcje my\u015blowe, kt\u00f3re zawalaj\u0105 si\u0119 pod w\u0142asnym ci\u0119\u017carem). Ale przede wszystkim u ka\u017cdego z tych alternatywnych dziejopis\u00f3w, nicuj\u0105cych historyczne \u201egarniturki fakt\u00f3w\u201d na drug\u0105 stron\u0119, wyczuwam s\u0142abo maskowany trend intelektualny, kt\u00f3ry niczym innym nie jest, jak jeno chucp\u0105 pospolit\u0105, lepiejwiedz\u0105cym mniemaniem, \u017ce nie tyle tak mog\u0142o by\u0107, lecz tak p o w i n n o by\u0107. Na naszym krajowym gruncie pewnym mirem cieszy si\u0119 na przyk\u0142ad pewien wymy\u015blacz alternatywny, przekonany, \u017ce powinni\u015bmy zawrze\u0107 sojusz z Hitlerem i przyst\u0105pi\u0107 do planu Barbarossa. Bortnowski z von Leebem na Leningrad, Kutrzeba \u0142okie\u0107 w \u0142okie\u0107 z von Bockiem na Moskw\u0119, a \u015amig\u0142y po staremu na Kij\u00f3w, ale tym razem pod komend\u0105 von Rundstedta… Dobre? Mo\u017ce w psychiatryku…<\/p>\n

Wi\u0119c historiom alternatywnym m\u00f3wimy \u2013 nie… Wyj\u0105wszy literatur\u0119 \u2013 fikcj\u0119 fabularn\u0105. Odwracanie historii jak kota ogonem mo\u017ce mie\u0107 walory rozrywkowe, poznawcze (o ile napisane jest z poszanowaniem dla imponderabili\u00f3w, didaskali\u00f3w, scenografii i w og\u00f3le tak zwanego decorum, czyli zgodno\u015bci tre\u015bci z form\u0105…), a nawet mo\u017ce mie\u0107 pewne walory intelektualne – jako nieograniczone \u017cadnymi wymogami \u0107wiczenie z wyobra\u017ani, laboratorium \u015bmia\u0142ych pomys\u0142\u00f3w. No to do roboty…<\/p>\n

Fantazje literackie, buduj\u0105ce kompletne \u015bwiaty \u2013 ju\u017c to r\u00f3wnoleg\u0142e, komunikuj\u0105ce si\u0119 nieomal osmotycznie, ju\u017c to osobne, autonomiczne i autarkiczne \u2013 to koncept kreacyjny, stosowany przez pisarzy od dawna i wielokrotnie. Z r\u00f3\u017cnym skutkiem. Zabawy i manipulacje odmiennymi stanami historii s\u0142u\u017cy\u0142y, bywa\u0142o, jako pomost monta\u017cowy r\u00f3\u017cnych szlachetnych utopii, moralnych program\u00f3w naprawczych ludzko\u015bci jako takiej. Lub wr\u0119cz odwrotnie \u2013 okrutnych dystopii, zapowiadaj\u0105cych degrengolad\u0119, upadek cywilizacji. Ale to, co wykoncypowa\u0142 Laurent Binet, to zupe\u0142nie inne zastosowanie historii do opowiedzenia rzeczywisto\u015bci alternatywnej, odwr\u00f3conej na nice, spreparowanej jako globalny wybryk cywilizacji… Binet za\u0142o\u017cy\u0142 bowiem, \u017ce wyprawa genue\u0144czyka Kolumba (za pieni\u0105dze obojga kr\u00f3l\u00f3w Hiszpanii \u2013 Ferdynanda i Izabeli) ponios\u0142a kl\u0119sk\u0119, Kolumb zmar\u0142 osamotniony na Kubie, a po jego okr\u0119tach, \u017ceglarzach i wojakach zagin\u0105\u0142 wszelki \u015blad. To prawdopodobne, ale pewnie nie powstrzyma\u0142oby awanturniczej pasji odkrywania, zdobywania, okradania, nawracania, poszerzania widocznego \u015bwiata \u2013 trawi\u0105cej Europejczyk\u00f3w. Za\u0142\u00f3\u017cmy wszak\u017ce, \u017ce tak si\u0119 sta\u0142o \u2013 Kolumb nie wraca, czort z nim, niech b\u0119dzie nasza strata; ale zajmijmy si\u0119 naprawd\u0119 wa\u017cnymi sprawami…<\/p>\n

A\u017c tu nagle – jakie\u015b trzydzie\u015bci z ok\u0142adem lat p\u00f3\u017aniej, a konkretnie roku pa\u0144skiego tysi\u0105c pi\u0119\u0107set trzydziestego pierwszego \u2013 zza zachodniego horyzontu wyp\u0142yn\u0119\u0142y okr\u0119ty, jako \u017cywo przypominaj\u0105ce kolumbow\u0105 flotyll\u0119, tylko za\u0142oga by\u0142a jaka\u015b inna \u2013 miedzianosk\u00f3rzy wojownicy, kobiety przybrane w snopy bi\u017cuterii, ale bez szat nijakich, dziwne zwierz\u0119ta na pok\u0142adach… A wodzem by\u0142 niejaki Atahualpa z andyjskiego narodu Ink\u00f3w, kt\u00f3ry w\u0142a\u015bnie… przegra\u0142 wojn\u0119 domow\u0105 ze swym bratem Huascarem i ledwo zbieg\u0142 pogoniom na Kub\u0119, sk\u0105d po\u017ceglowa\u0142, szukaj\u0105c nowych ziem do zdobycia… Na szcz\u0119\u015bcie zdolni inkascy cie\u015ble zdo\u0142ali skopiowa\u0107 nowe okr\u0119ty z resztek kolumbowej floty. A inwencja kreacyjna Laurenta Bineta u\u0142atwi\u0142a im l\u0105dowanie w Lizbonie. L\u0105dowali bowiem akurat w dniu, w kt\u00f3rym portugalsk\u0105 stolic\u0119 spustoszy\u0142o trz\u0119sienie ziemi i wielkie tsunami; wi\u0119c ma\u0142o kto mia\u0142 czas i si\u0142y, by zajmowa\u0107 si\u0119 dziwnymi go\u015b\u0107mi. (Taka tektoniczna awaria istotnie zmiot\u0142a Lizbon\u0119 z powierzchni ziemi, ale du\u017co p\u00f3\u017aniej \u2013 dok\u0142adnie 1 listopada 1755 roku…).<\/p>\n

I tak si\u0119 zaczyna ta przenicowana historia cywilizacji europejskiej. Najechanej, zdekomponowanej i na nowo pobudowanej przez ameryka\u0144skich Indian (bo p\u00f3\u017aniej do Ink\u00f3w do\u0142\u0105czyli jeszcze meksyka\u0144scy Aztekowie spod ber\u0142a Montezumy). O szczeg\u00f3\u0142y mniejsza; przeczytacie sobie sami. Z przyjemno\u015bci\u0105. A zdradza\u0107 przebiegu intrygi oczywi\u015bcie nie wypada… Ale godzi si\u0119 tylko powiedzie\u0107, \u017ce ta\u017c intryga skonstruowana jest precyzyjnie, konsekwentnie i z wielkim prawdopodobie\u0144stwem. No \u2013 i to jest pomy\u0142 prawdziwie literacki! Laurent Binet to go\u015b\u0107… Zuchwalec i awanturnik, obszczymur (w sensie demonstracyjnego braku szacunku dla intelektualnych relikwii, totem\u00f3w i dogmat\u00f3w), a do tego pikarejczyk z sardonicznym poczuciem humoru i zmys\u0142em dobrej zabawy. \u201eCywilizacje\u201d to zapis radosnej dezynwoltury (ale bez przypadkowo\u015bci, bez improwizacji…) podczas procesu tworzenia \u2013 z nadziej\u0105, \u017ce czytelnik wci\u0105gnie si\u0119 w gr\u0119 i b\u0119dzie bawi\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie dobrze.<\/p>\n

Ja si\u0119 wci\u0105gn\u0105\u0142em, cho\u0107 intelektualnie nier\u00f3wna i \u2013 co tu ukrywa\u0107 \u2013 niedomagaj\u0105ca forma zapisu nieco przeszkadza\u0142a. W kwestii tej niedoskona\u0142o\u015bci rozumiem jednak zamiar Bineta \u2013 chcia\u0142 ustanowi\u0107 rekord \u015bwiata z dziedzinie zgodno\u015bci tre\u015bci i formy. Dlatego pierwszy rozdzia\u0142 ma posta\u0107 staronordyckiej sagi, drugi to lu\u017ane podr\u0119czne, surowe zapiski szefa ekspedycji, maj\u0105 by\u0107 w zamy\u015ble podstaw\u0105 opracowania zasadniczej, pog\u0142\u0119bionej protokolarnej relacji dla sponsor\u00f3w przedsi\u0119wzi\u0119cia. Trzeci rozdzia\u0142 to typowa kronika, sporz\u0105dzona przez profesjonalnego dziejopisa, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142 by\u0107 naocznym \u015bwiadkiem przynajmniej cz\u0119\u015bci z opisywanych wydarze\u0144, a co si\u0119 tyczy pozosta\u0142ych – mia\u0142 wiarygodne relacje, na tyle \u015bcis\u0142e, \u017ce pozwalaj\u0105ce na zabieg pewnej fabularyzacji narracji, co umo\u017cliwia\u0142o przedstawienie tej\u017ce narracji protagonist\u00f3w w korzystniejszym \u201eocieplonym\u201d \u015bwietle. A czwarta \u2013 o przygodach Miguela Cervantesa de Saavedry i Domenicosa Theotokopoulosa, zwanego Grekiem (czyli El Greco…) – to ju\u017c powiastka romansowa z nutk\u0105 \u0142otrzykowsk\u0105; bo trzeba wam wiedzie\u0107, \u017ce ci dwaj tw\u00f3rcy kultury zostali… wyeksportowani jako niewolnicy przez nowych w\u0142adc\u00f3w Europy do ich macierzystych krain za Oceanem. Uznano bowiem, \u017ce w dziedzinie literatury i malarstwa Indianie s\u0105 op\u00f3\u017anieni, wi\u0119c ci dwaj mieli uczy\u0107 tam swego fachu…<\/p>\n

No c\u00f3\u017c, zamys\u0142 przeprowadzenia zdyscyplinowanej, wr\u0119cz modelowej zgodno\u015bci tre\u015bci z form\u0105 \u2013 a w\u0142a\u015bciwie znalezienia odpowiedniej formu\u0142y dla swego opowiadania \u2013 powi\u00f3d\u0142 si\u0119 Binetowi nadzwyczajnie. A teza g\u0142\u00f3wna \u2013 o wzgl\u0119dno\u015bci i przypadkowo\u015bci historii globalnej \u2013 wygl\u0105da na powa\u017cnie udokumentowan\u0105… Oczywi\u015bcie tylko tak wygl\u0105da \u2013 w rzeczywisto\u015bci bowiem bieg wypadk\u00f3w historycznych zale\u017cy od setek zmiennych nak\u0142adaj\u0105cych si\u0119 na siebie, interferuj\u0105cych, dezintegruj\u0105cych i wzmacniaj\u0105cych. Historia nie jest wiedz\u0105 typu \u201ena dwoje babka wr\u00f3\u017cy\u0142a\u201d – zawsze mo\u017cna bezspornie wywie\u015b\u0107, dlaczego co\u015b si\u0119 sta\u0142o lub nie sta\u0142o. Historia, cho\u0107 zawi\u0142o\u015bci i zagadek wci\u0105\u017c ma bez liku, jest uk\u0142adem liniowym, przyczynowym. Oczywi\u015bcie mo\u017cna bawi\u0107 si\u0119 gdybaniem, ale to wci\u0105\u017c tylko zabawa, aczkolwiek wielce pouczaj\u0105ca, rozwijaj\u0105ca i m\u0105dra. Przeto nie ukrywam, \u017ce niekt\u00f3re z historiozoficznych tez Bineta bardzo odpowiadaj\u0105 memu usposobieniu \u2013 cho\u0107by hipoteza o decyduj\u0105cym wp\u0142ywie demonstrowanej publicznie kobiecej nago\u015bci najwy\u017cszej jako\u015bci na upadek ortodoksyjnego, sztywnego i dogmatycznego chrze\u015bcija\u0144stwa tudzie\u017c \u015bwi\u0119tej inkwizycji…<\/p>\n

Polonic\u00f3w u Bineta ma\u0142o. I mo\u017ce to dobrze… Jedynie Miko\u0142aj Kopernik (ale anonimowo, bez wymieniania nazwiska, jako astronom sk\u0105d\u015b zza wschodnich rubie\u017cy Rzeszy Niemieckiej) i jego teoria heliocentryczna tudzie\u017c dzie\u0142o \u201eDe revolutionibus…\u201d zyska\u0142y wzmiank\u0119. Poniewa\u017c Inkowie byli wyznawcami kultu S\u0142o\u0144ca, obdarowali Kopernika tytu\u0142em wielkiego kr\u00f3lewskiego astrologa i zaprosili, by rezydowa\u0142 w Sewilli. Poza tym s\u0142owo Polska pojawi si\u0119 raz w pi\u0119ciorz\u0119dnym kontek\u015bcie turystycznej natury. I powtarzam \u2013 dobrze… Bo gdyby kt\u00f3remu\u015b z w\u0142adc\u00f3w Rzeszy czy te\u017c monarchii habsburskich przypomnia\u0142o si\u0119, \u017ce przecie\u017c mo\u017cna poprosi\u0107 o pomoc Jagiellon\u00f3w, losy opowie\u015bci Bineta by\u0142yby przes\u0105dzone; nie mia\u0142by o czym pisa\u0107… Dzielne hufce zbrojne hetmana Tarnowskiego, miast b\u0142\u0105ka\u0107 si\u0119 nad Orsz\u0105 czy pod Starodubem, lub penetrowa\u0107 bez sensu i potrzeby Wo\u0142oszczyzn\u0119, za\u0142atwi\u0142yby problem inkaskiej inwazji w trzy pacierze, mostem k\u0142ad\u0105c, z waln\u0105 pomoc\u0105 kopij i koncerzy, armijk\u0119 Atahualpy. Tak by si\u0119 sta\u0142o, a intrygi Bineta nie uratowa\u0142aby nawet nadprzyrodzona ingerencja…<\/p>\n

Ale mniejsza z tym. Wa\u017cne, \u017ce \u201eCywilizacje\u201d czyta si\u0119 z radosnym zdumieniem i poczuciem dobrej zabawy zarazem; jest te\u017c co nieco ku nauce i rozwadze. W sumie zatem lektura po\u017cyteczna, a czas jej po\u015bwi\u0119cony roztropnie.<\/p>\n

Tomasz Sas <\/strong>
(17 01 2021)<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Laurent Binet\u00a0 Cywilizacje Prze\u0142o\u017cy\u0142 Wiktor D\u0142uski Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2020 Rekomendacja: 4\/7 Ocena ok\u0142adki: 4\/5 Historia przenicowana Sto z ok\u0142adem lat temu przyzwoity \u0142\u00f3dzki krawiec \u2013 jeden z tych, co to ich Tuwim reklamowa\u0142 w nie\u015bmiertelnych \u201eKwiatach polskich\u201d: \u201eI ten stercz\u0105cy g\u0142upio Savoy,\/ i wyfioczone przekupki,\/ i szyld odwieczny: \u201eMu\u017cskij partnoj, on\u017ce madam i pszerupki\u201d – chocia\u017c w zasadzie utrzymywa\u0142 si\u0119 z trzeciego cz\u0142onu tego szyldu, czyli przer\u00f3bek, ka\u017cd\u0105 propozycj\u0119 operacyjnego przed\u0142u\u017cenia \u017cycia wykwintnemu garniturkowi kwitowa\u0142 skrupulatn\u0105 auskultacj\u0105, a wyroki po niej by\u0142y nieodwo\u0142ane i poza dyskusj\u0105. Je\u017celi zakwestionowany \u0142ach pochodzi\u0142 z Brzezin \u2013 \u201estarozakonnego\u201d zag\u0142\u0119bia konfekcyjnego na skal\u0119 europejsk\u0105 \u2013 o przeprowadzeniu zabiegu tzw. nicowania nie mog\u0142o by\u0107 mowy; profesjonalna duma i uczciwo\u015b\u0107 nie pozwala\u0142y. Ale im dalej od Savoyu i tamtego szyldu… Na przedmiejskich uliczkach rozliczni mistrzowie ig\u0142y gotowi byli za niewyg\u00f3rowan\u0105 op\u0142at\u0105 dowolny ciuch przerobi\u0107 na \u201ebrylant, no istny cud\u201d – niechby on sobie nawet by\u0142 i z Brzezin… Taaa, nicowanie to stary koncept. Czyli zszywanie na nowo z prawej na lewo, z lewej na prawo, by teraz popracowa\u0142a druga strona, dot\u0105d skryta pod podszewk\u0105… W obr\u0119bie krawiectwa r\u0119cznego, przy odrobinie fachowo\u015bci, mog\u0142o to nawet dawa\u0107 znakomite rezultaty, nie od odr\u00f3\u017cnienia od orygina\u0142u. Ale w innych dziedzinach?…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":2476,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[17],"tags":[310],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2474"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2474"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2474\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3501,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2474\/revisions\/3501"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2476"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2474"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2474"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2474"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}