{"id":2049,"date":"2020-06-04T08:15:02","date_gmt":"2020-06-04T06:15:02","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=2049"},"modified":"2020-07-28T18:36:33","modified_gmt":"2020-07-28T16:36:33","slug":"dzien-rozrachunku","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2020\/06\/04\/dzien-rozrachunku\/","title":{"rendered":"Dzie\u0144 rozrachunku"},"content":{"rendered":"\n
John Grisham <\/strong><\/h5>\n

\"\"<\/p>\n


Dzie\u0144 rozrachunku <\/strong>
Prze\u0142o\u017cy\u0142 Andrzej Szulc <\/strong>
Wydawnictwo Albatros
Sp. z o.o., Warszawa 2020<\/strong><\/h5>\n

Rekomendacja: 4\/7 <\/strong><\/span>
Ocena ok\u0142adki: 3\/5<\/strong><\/span><\/p>\n

Idylla bawe\u0142nianych p\u00f3l<\/u><\/strong><\/span><\/h3>\n

Uprawa bawe\u0142ny w Stanach Zjednoczonych, czyli jeden z filar\u00f3w (dzi\u015b ju\u017c pomniejszych, ale w epoce oko\u0142owojennej \u2013 oczywi\u015bcie oko\u0142o wojny secesyjnej \u2013 to ho, ho…) tamtejszej gospodarki, to nie tylko umiarkowanie dochodowa (dzi\u015b…) ga\u0142\u0105\u017a rolnictwa. W rejonach, gdzie jej uprawa dominuje (Missisipi, Arkansas, Georgia, Alabama i kilka innych…) bawe\u0142na to styl \u017cycia, kultura, obyczaj – to wszystko, to o\u015b, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rej kr\u0119ci si\u0119 \u015bwiat. Plantacja bawe\u0142ny by\u0142a mikrokosmosem, spo\u0142ecznie samowystarczalnym i autonomicznym. Plantator bawe\u0142ny \u2013 bia\u0142y \u201eMista\u201d – by\u0142 filarem, s\u0119dzi\u0105, stra\u017cnikiem, wzorem, ojcem (w sensie \u015bcis\u0142ym, dos\u0142ownie – na og\u00f3\u0142 te\u017c…), autorytetem tudzie\u017c Sprawc\u0105 Z\u0142ego i Dobrego. A rezydencja na plantacji \u2013 centrum widocznego \u015bwiata… Ta osobliwa \u201ebawe\u0142niana\u201d struktura spo\u0142eczna funkcjonowa\u0142a wiele dziesi\u0119cioleci, oferowa\u0142a bardzo umiarkowany dobrobyt, a w zasadzie: b\u0142ogostan (byle bez buntowania si\u0119!). W zasadzie formalne zniesienie niewolnictwa niewiele tam zmieni\u0142o… Dopiero w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych ubieg\u0142ego wieku post\u0119p techniczny powoli eliminowa\u0142 konieczno\u015b\u0107 r\u0119cznego zbioru (wi\u0119c utrzymywania w gotowo\u015bci armii robotnik\u00f3w p\u0142ci obojga). Posiadacze wolnych r\u0105k, ale bez pracy, powoli i niezbyt ch\u0119tnie emigrowali na P\u00f3\u0142noc. Z kolei indywidualni plantatorzy nie wytrzymywali nacisku wielkich korporacji \u2013 sprzedawali swe dziedzictwa i wynosili si\u0119 na Floryd\u0119 (pierwsza fala rentier\u00f3w-milioner\u00f3w…) – zakosztowa\u0107 urody \u017cycia bogatych emeryt\u00f3w. \u201eBawe\u0142niane\u201d dystrykty i hrabstwa nieco opustosza\u0142y; ich struktura demograficzna uleg\u0142a nieodwracalnym zmianom. Tylko owoce uroczej ro\u015blinki Gossypium L.<\/i> niezmiennie dojrzewa\u0142y i p\u0119ka\u0142y, ods\u0142aniaj\u0105c swe niesamowite, bia\u0142e, pulchne w\u0142\u00f3kienka. Raz obficiej, raz gorzej \u2013 lecz to ju\u017c by\u0142o zmartwienie inwestor\u00f3w ze Wschodniego Wybrze\u017ca, bankier\u00f3w z Memphis i prawnik\u00f3w z Nowego Orleanu…<\/p>\n

Ale w czasach, gdy rozpoczyna si\u0119 i toczy akcja \u201eDnia rozrachunku\u201d (czyli rok po wielkiej wojnie \u2013 drugiej \u015bwiatowej…), wszystko by\u0142o jeszcze po staremu. Po okresie wojennego odr\u0119twienia spo\u0142eczne punkty odniesienia zacz\u0119\u0142y funkcjonowa\u0107 z ca\u0142\u0105 moc\u0105. Plantator zn\u00f3w by\u0142 \u201eMista\u201d – bossem, patronem, wzorem… Dlatego to, co si\u0119 sta\u0142o w miasteczku Clanton w hrabstwie Ford, w stanie Missisipi, mocno wstrz\u0105sn\u0119\u0142o fundamentami tamtejszego \u0142adu moralnego (cho\u0107 gwoli sprawiedliwo\u015bci zauwa\u017cy\u0107 nale\u017cy, \u017ce te\u017c niczego nie zmieni\u0142o; w ko\u0144cu to raczej fikcja literacka…).<\/p>\n

Za\u015b rzecz si\u0119 mia\u0142a nast\u0119puj\u0105co: 43-letni plantator bawe\u0142ny (jakie\u015b 400 hektar\u00f3w, wi\u0119c bez przesady, nie by\u0142 obszarnikiem…) Pete Banning, weteran i bohater wojenny (by\u0142 obro\u0144c\u0105 Bataanu na Filipinach i partyzantem tam\u017ce, chocia\u017c cholera wie, po co jest o tym prawie po\u0142owa tej ksi\u0105\u017cki – mo\u017cna to by\u0142o za\u0142atwi\u0107 zwi\u0119\u017alej…), po \u015bniadaniu z siostr\u0105 za\u0142adowa\u0142 sze\u015bcioma nabojami magazynek swego pami\u0105tkowego colta .45, wsiad\u0142 do nowiutkiego pick-upa i pojecha\u0142 do miasteczka, gdzie zaszed\u0142 na plebani\u0119 i po kr\u00f3tkiej rozmowie z wielebnym pastorem Dexterem Bellem z ko\u015bcio\u0142a metodyst\u00f3w wpakowa\u0142 w kap\u0142ana trzy pociski \u2013 dwa w serce i jeden w g\u0142ow\u0119. Po czym spokojnie da\u0142 si\u0119 aresztowa\u0107, oznajmiaj\u0105c szeryfowi jedynie, \u017ce nie ma nic do powiedzenia…<\/p>\n

Eksplozja granatu w szambie to s\u0142aba metafora na opisanie socjalnego pandemonium, kt\u00f3re si\u0119 rozp\u0119ta\u0142o po tej zbrodni. Tak przynajmniej opisuje to Grisham… Oto na oczach zdumionych, zszokowanych mieszka\u0144c\u00f3w hrabstwa Ford dwa filary moralnego, sprawdzonego przez dziesi\u0119ciolecia porz\u0105dku roztrzaskuj\u0105 si\u0119 nawzajem. Szanowany plantator \u2013 ostoja cywilnego \u0142adu spo\u0142ecznego \u2013 unicestwia lubianego i ch\u0119tnie s\u0142uchanego pastora, funkcjonariusza ko\u015bcio\u0142a, od lat gwarantuj\u0105cego \u0142ad moralny i przestrzeganie przykaza\u0144 pa\u0144skich, stra\u017cnika duchowej prosperity. Nic gorszego nie mo\u017cna sobie wyobrazi\u0107 \u2013 zw\u0142aszcza, \u017ce zrazu nie pada odpowied\u017a na pytanie: dlaczego? Po jawnym ataku Banninga na mentalne i spirytualne podstawy \u0142adu wszelakiego w hrabstwie Ford nic ju\u017c nie b\u0119dzie takie samo.<\/p>\n

No w\u0142a\u015bnie… Lektura powie\u015bci Grishama nie pozostawia w tym wzgl\u0119dzie w\u0105tpliwo\u015bci \u201eDzie\u0144 rozrachunku\u201d zawiera wprawdzie \u2013 jak to zwykle dzieje si\u0119 u Grishama \u2013 niezwykle ciekawy w\u0105tek s\u0105dowy, obja\u015bniaj\u0105cy z prawnicz\u0105 precyzj\u0105 kilka aspekt\u00f3w praktyki jurydycznej w Stanach (i to nie w wymiarze federalnym, lecz \u015bci\u015ble lokalnym…). Ale prawdziwym bohaterem jest kolaps starych warto\u015bci tradycyjnego Po\u0142udnia, z jego konfederackim paternalizmem, indywidualizmem, wierno\u015bci\u0105 prawu (tym wi\u0119ksz\u0105, im bardziej prawo jest w\u0142asne, nienarzucone…). Strza\u0142y Banninga \u0142api\u0105 Po\u0142udnie ze spuszczonymi portkami. Bo oto konstrukt moralny – nieskazitelny, trwa\u0142y, zapewniaj\u0105cy spok\u00f3j mi\u0119dzyklasowy, mi\u0119dzyrasowy i wszelaki inny \u2013 okazuje si\u0119 gni\u0107 od \u015brodka. Tak samo jak gnije na P\u00f3\u0142nocy, Wschodzie czy w bezbo\u017cnej Kalifornii. Pruderyjna hipokryzja Po\u0142udnia okazuje si\u0119 by\u0107 taka sama jak w rozwi\u0105z\u0142ej i niekryj\u0105cej tego reszcie Stan\u00f3w… Czy\u017c zak\u0142\u00f3caj\u0105ce porz\u0105dek moralny strza\u0142y Banninga, wymierzone w funkcjonariusza, delegata Boga, nie s\u0105 w istocie strza\u0142ami do samego Boga? Czy\u017c ca\u0142y porz\u0105dek \u015bwiata, hierarchia ludzi i spraw nie dozna\u0142y powa\u017cnego uszczerbku?<\/p>\n

Proces zab\u00f3jcy, kt\u00f3ry z szanowanego obywatela w oczach opinii publicznej szybko przeistoczy\u0142 si\u0119 w zimnego, wyrafinowanego morderc\u0119, dzia\u0142aj\u0105cego z premedytacj\u0105, cho\u0107 zako\u0144czy\u0142 si\u0119 oczekiwanym przez wszystkich (w tym i samego sprawc\u0119) wyrokiem \u2013 kar\u0105 \u015bmierci na krze\u015ble elektrycznym (relacja z egzekucji to najbardziej przejmuj\u0105cy, wstrz\u0105saj\u0105cy epizod \u201eDnia rozrachunku\u201d) \u2013 niczego nie zmieni\u0142. Wci\u0105\u017c nie by\u0142o bowiem oczekiwanej przez gawied\u017a (i nie tylko \u2013 sam gubernator obieca\u0142 u\u0142askawienie w zamian za to wyznanie…) deklaracji zab\u00f3jcy \u2013 dlaczego? Bez tego sprawa si\u0119 nie domyka\u0142a, \u017cycie nie mog\u0142o wr\u00f3ci\u0107 we w\u0142asne, wypr\u00f3bowane tory, a erozja moralna lokalnej wsp\u00f3lnoty post\u0119powa\u0142a. Zrazu niedostrzegalnie, ale pewne objawy rozprz\u0119\u017cenia dawa\u0142y si\u0119 dostrzec i poczu\u0107…<\/p>\n

To, co napisa\u0142 Grisham \u2013 aczkolwiek kompletna w tym fikcja \u2013 stanowi dobr\u0105 pr\u00f3b\u0119 dotarcia do \u017ar\u00f3de\u0142 erozji struktury moralnej Po\u0142udnia. Publiczny i powszechnie omawiany proces Bia\u0142ego oraz skazanie go na \u015bmier\u0107 za zabicie innego Bia\u0142ego (z premedytacj\u0105, bez motywu, bez sztuczek z chwilow\u0105 niepoczytalno\u015bci\u0105…) podwa\u017ca\u0142 przecie\u017c mit o przyrodzonej wy\u017cszo\u015bci Bia\u0142ych. Mo\u017ce wtedy zakie\u0142kowa\u0142y w\u0105tpliwo\u015bci, kt\u00f3re w 1955 roku w s\u0105siedniej Alabamie, w mie\u015bcie Montgomery doprowadzi\u0142y do indywidualnego buntu Rosy Parks, kt\u00f3ra nie ust\u0105pi\u0142a bia\u0142emu miejsca siedz\u0105cego w autobusie. Szefem ruchu protest\u00f3w w obronie dzielnej Murzynki zosta\u0142 niejaki Martin Luther King.<\/p>\n

Czy ja jednak nie przesadzam? Czy porachunki mi\u0119dzy dwoma bia\u0142asami \u2013 o niejasnym pod\u0142o\u017cu (mo\u017ce kobieta, mo\u017ce pieni\u0105dze, mo\u017ce honor?) i kompletnie niezrozumia\u0142e, tyle \u017ce zako\u0144czone widowiskow\u0105 egzekucj\u0105 \u2013 mog\u0142y by\u0107 pocz\u0105tkiem ko\u0144ca supremacji Bia\u0142ych? Mo\u017ce mog\u0142y, mo\u017ce nie… To tylko literacka supozycja Grishama. Rzecz w tym, jak to jest napisane. Grisham jest jak zwykle niezwykle sugestywny. Mo\u017ce ta sugestia idzie zbyt daleko. Mo\u017ce nie… W ka\u017cdym razie jest to co\u015b wi\u0119cej ni\u017c thriller prawniczy. Oczywi\u015bcie poziomem nie si\u0119ga literatury Faulknera czy Harper Lee, ale z tego samego pnia wyrasta \u2013 dobrze opowiedzianej historii o znaczeniu wi\u0119kszym i powa\u017cniejszym ni\u017c prawnicza anegdota. Oczywi\u015bcie w centrum opowie\u015bci tkwi jakie\u015b atrakcyjne pytanie prawne, jaki\u015b dylemat procesowy. Bo to przyci\u0105ga czytelnik\u00f3w. Ale dostarczony w pakiecie problem spo\u0142eczny te\u017c ma swoje znaczenie. Grisham naturalnie niczego nie rozstrzyga w tej materii, niczego nie komentuje, nie zajmuje stanowiska. Ale w sytuacji popularnego pisarza rozrywkowego samo postawienie kwestii lub dylematu zgo\u0142a o zabarwieniu polityczno-spo\u0142ecznym ma znaczenie. Czytelnik si\u0119 domy\u015bli…<\/p>\n

Oczywi\u015bcie wiara w sprawno\u015b\u0107 umys\u0142ow\u0105 populacji czytelniczej mo\u017ce by\u0107 naiwnie wyolbrzymiona (i pewnie jest…). Niemniej w kwestii tzw. Po\u0142udnia ci\u0105gle jeszcze wystarczy \u2013 ka\u017cda najdrobniejsza aluzja co do rzeczywistego stanu rzeczy i spraw ma swoje znaczenie. Jak wida\u0107 i czu\u0107 dzisiaj na ulicach w USA \u2013 na razie ro\u015bnie kumulacja. Do przesilenia daleko. A poza wszystkim ten akurat \u201egrisham\u201d to po prostu dobra lektura jest. Trudno si\u0119 oderwa\u0107.<\/p>\n

Tomasz Sas
<\/b>(4 06 2020)<\/b><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

John Grisham  Dzie\u0144 rozrachunku Prze\u0142o\u017cy\u0142 Andrzej Szulc Wydawnictwo Albatros Sp. z o.o., Warszawa 2020 Rekomendacja: 4\/7 Ocena ok\u0142adki: 3\/5 Idylla bawe\u0142nianych p\u00f3l Uprawa bawe\u0142ny w Stanach Zjednoczonych, czyli jeden z filar\u00f3w (dzi\u015b ju\u017c pomniejszych, ale w epoce oko\u0142owojennej \u2013 oczywi\u015bcie oko\u0142o wojny secesyjnej \u2013 to ho, ho…) tamtejszej gospodarki, to nie tylko umiarkowanie dochodowa (dzi\u015b…) ga\u0142\u0105\u017a rolnictwa. W rejonach, gdzie jej uprawa dominuje (Missisipi, Arkansas, Georgia, Alabama i kilka innych…) bawe\u0142na to styl \u017cycia, kultura, obyczaj – to wszystko, to o\u015b, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rej kr\u0119ci si\u0119 \u015bwiat. Plantacja bawe\u0142ny by\u0142a mikrokosmosem, spo\u0142ecznie samowystarczalnym i autonomicznym. Plantator bawe\u0142ny \u2013 bia\u0142y \u201eMista\u201d – by\u0142 filarem, s\u0119dzi\u0105, stra\u017cnikiem, wzorem, ojcem (w sensie \u015bcis\u0142ym, dos\u0142ownie – na og\u00f3\u0142 te\u017c…), autorytetem tudzie\u017c Sprawc\u0105 Z\u0142ego i Dobrego. A rezydencja na plantacji \u2013 centrum widocznego \u015bwiata… Ta osobliwa \u201ebawe\u0142niana\u201d struktura spo\u0142eczna funkcjonowa\u0142a wiele dziesi\u0119cioleci, oferowa\u0142a bardzo umiarkowany dobrobyt, a w zasadzie: b\u0142ogostan (byle bez buntowania si\u0119!). W zasadzie formalne zniesienie niewolnictwa niewiele tam zmieni\u0142o… Dopiero w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych ubieg\u0142ego wieku post\u0119p techniczny powoli eliminowa\u0142 konieczno\u015b\u0107 r\u0119cznego zbioru (wi\u0119c utrzymywania w gotowo\u015bci armii robotnik\u00f3w p\u0142ci obojga). Posiadacze wolnych r\u0105k, ale bez pracy, powoli i niezbyt ch\u0119tnie emigrowali na P\u00f3\u0142noc. Z kolei indywidualni plantatorzy nie wytrzymywali nacisku wielkich korporacji \u2013…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":2051,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"","book_review_summary":""},"categories":[252],"tags":[94],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2049"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2049"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2049\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2143,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2049\/revisions\/2143"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2051"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2049"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2049"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2049"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}