{"id":2000,"date":"2020-05-13T23:58:50","date_gmt":"2020-05-13T21:58:50","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=2000"},"modified":"2022-02-04T02:50:41","modified_gmt":"2022-02-04T01:50:41","slug":"pomocnik-kata","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2020\/05\/13\/pomocnik-kata\/","title":{"rendered":"Pomocnik kata"},"content":{"rendered":"\n

Marek Krajewski\u00a0<\/strong><\/h4>\n

\"\"<\/h4>\n


Pomocnik kata <\/strong>
Wydawnictwo Znak,
Krak\u00f3w 2020<\/strong><\/h4>\n

Rekomendacja: 2\/7 <\/strong><\/span>
Ocena ok\u0142adki: 3\/5<\/strong><\/span><\/p>\n

Pieriepa\u0142y z Razwieduprem<\/u><\/strong><\/span><\/h2>\n

Po raz pierwszy, odk\u0105d mam do czynienia z Krajewskim i jego tw\u00f3rczo\u015bci\u0105, osobn\u0105 i wysokie zajmuj\u0105c\u0105 miejsce w mojej prywatnej hierarchii i historii krajowej literatury wsp\u00f3\u0142czesnej, nader pow\u015bci\u0105gliwe namawiam (a w\u0142a\u015bciwie: nie namawiam) do lektury jego najnowszego dzie\u0142a, czyli \u201ePomocnika kata\u201d. Rekomendacja \u201eniekoniecznie, ale gdy czasu nie szkoda…\u201d – aczkolwiek sformu\u0142owana ostro\u017cnie, w istocie przecie\u017c mo\u017ce znaczy\u0107: dajcie spok\u00f3j, s\u0142abizna! W istocie… Przykro mi to pisa\u0107, ale amicus Plato…<\/p>\n

Nowy \u201ekrajewski\u201d to kontynuacja rozpocz\u0119tego niedawno szpiegowskiego w\u0105tku przyg\u00f3d podkomisarza lwowskiej policji Edwarda Popielskiego \u2013 d\u0142ugoletniego (jak ten czas leci; to ju\u017c dziewi\u0105ty \u201epopielski\u201d!) r\u00f3wnoleg\u0142ego \u201etowarzysza\u201d nieco wi\u0119kszego, s\u0142awniejszego i… lepszego cyklu o Eberhardzie Mocku, policjancie z Breslau. Jest ju\u017c dziesi\u0119\u0107 \u201emock\u00f3w\u201d, znanych, t\u0142umaczonych na liczne j\u0119zyki obce (podobno kto\u015b kupi\u0142 nawet prawa do sfilmowania \u201emock\u00f3w\u201d). Pierwszy sensacyjno-szpiegowski \u201epopielski\u201d to by\u0142a wydana jako\u015b tak rok temu \u201eDziewczyna o czterech palcach\u201d (rekomendowa\u0142em j\u0105 \u2013 pozytywnie, niemal entuzjastycznie – w tym blogu 16 maja 2019 roku…) – o tajnej (ale nieust\u0119pliwej i krwawej…) wojnie na pograniczu toczonej przez polski kontrwywiad, policj\u0119 i KOP, z sowieckim Razwieduprem (razwiedywatielnoje uprawlienie<\/i> \u2013 zarz\u0105d wywiadowczy, oddzia\u0142 sztabu generalnego Armii Czerwonej, od pocz\u0105tku tzw. wojny ojczy\u017anianej z Hitlerem w 1941 roku znany ju\u017c jako GRU) tudzie\u017c finansowanymi przez t\u0119 \u201efirm\u0119\u201d dywersantami i bandami rozb\u00f3jniczymi. Zgrabna to ci historyjka, z sensacyjn\u0105 intryg\u0105 \u2013 je\u015bli nawet niezbyt prawdopodobn\u0105, to w zamian odpowiednio awanturnicz\u0105, nawet \u0142obuzersk\u0105 i zamaszyst\u0105. A poza tym obiecuj\u0105c\u0105. Obiecuj\u0105c\u0105 nasz ulubiony ci\u0105g dalszy na r\u00f3wnie wysokim, ekscytuj\u0105cym poziomie. W ko\u0144cu dzieje wywiadowczych potyczek Polski z s\u0105siadami w tzw. mi\u0119dzywojniu to kopalnia incydent\u00f3w, nadaj\u0105cych si\u0119 do rozwini\u0119cia w pe\u0142nokrwiste powie\u015bci. Ka\u017cdy z osobna. Nawet gdy uwzgl\u0119dnimy, \u017ce w terenie miewali\u015bmy agent\u00f3w doskona\u0142ych, wr\u0119cz genialnych, to sztabami s\u0142u\u017cb w stolicy kierowali zazwyczaj nieudacznicy, karierowicze, ograniczeni zupacy czy zgo\u0142a zwyk\u0142e dupki… No, w ka\u017cdym razie w swej rekomendacji sprzed roku wyrazi\u0142em nadziej\u0119, \u017ce Krajewski z\u0142apie trop i ruszy now\u0105 odnog\u0105 swego literackiego przeznaczenia…<\/p>\n

No i z\u0142apa\u0142. I ruszy\u0142. Ale od pocz\u0105tku lektury daje si\u0119 wyczu\u0107 pewne takie… zm\u0119czenie materia\u0142u \u2013 \u017ce u\u017cyjemy metafory mechanicznej, pojemnej i w zasadzie nie nacechowanej emocjonalnie. Ta ostatnia w\u0142a\u015bciwo\u015b\u0107 opisu pozwala nam u\u017cy\u0107 s\u0142\u00f3w i sformu\u0142owa\u0144 neutralnych, nie naruszaj\u0105cych wprost dobrego samopoczucia tw\u00f3rcy.<\/p>\n

Ale do rzeczy… Intryga \u201ePomocnika kata\u201d wygl\u0105da, jakby zabrak\u0142o jej pary i obraca si\u0119 si\u0142\u0105 inercji, a mocarne zr\u0119by konstrukcji \u2013 do tej pory znak firmowy Krajewskiego \u2013 zmi\u0119k\u0142y jak podtopiony wosk. Wi\u0119c \u017ceby si\u0119 nie zawali\u0142o, Krajewski zastosowa\u0142 znany sk\u0105din\u0105d w literaturze chwyt formalny \u2013 wprowadzi\u0142 no\u015bny szkielet zewn\u0119trzny \u2013 jak chitynowy pancerzyk u robactwa, muszla u mi\u0119czak\u00f3w.<\/p>\n

Oto w listopadzie 2019 roku profesor Roger Greymore \u2013 ozdoba cia\u0142a pedagogicznego i wsp\u00f3lnoty naukowej ameryka\u0144skiego Uniwersytetu Princeton (klejnotu w wie\u0144cu Ligi Bluszczowej…) – zosta\u0142 zaproszony na dwutrymestralny cykl go\u015bcinnych wyk\u0142ad\u00f3w na angielskim uniwersytecie w Coventry (dlaczego akurat Coventry? To uk\u0142on Krajewskiego w stron\u0119 zaprzyja\u017anionej z jego macierzystym uniwerkiem uczelni). Greymore (Wi\u0119cejSzary?), posta\u0107 drobiazgowo i z uczuciem wykreowana przez autora, aczkolwiek absolutnie i ca\u0142kowicie fikcyjna – ulubiony ucze\u0144 i wsp\u00f3\u0142towarzysz zmar\u0142ego niedawno supersowietologa Richarda Pipesa, wybitny, ceniony znawca historii politycznej i wszelakiej innej Europy \u015arodkowo-Wschodniej \u2013 mia\u0142 wyg\u0142osi\u0107 cykl wyk\u0142ad\u00f3w o sowieckich s\u0142u\u017cbach specjalnych. Pozyskanie tej klasy specjalisty dla prowincjonalnego w gruncie rzeczy zak\u0142adu naukowego graniczy\u0142o z cudem. Tote\u017c Greymore by\u0142 nieco zdziwiony ch\u0142odnym przyj\u0119ciem, ale skojarzy\u0142 to z polemik\u0105 wok\u00f3\u0142 jego ksi\u0105\u017cki o zbrodniach stalinowskich na terenie Polski, a osobliwie z zarzutem, \u017ce nie przywo\u0142a\u0142 \u201esymetrycznie\u201dzbrodni Holokaustu… Lewacy r\u00f3\u017cnej ma\u015bci – od \u017ci\u017ckowc\u00f3w po neomarksist\u00f3w lub nawet ortodoksyjnych komunist\u00f3w \u2013 oprotestowali jego wyk\u0142ady, ale Greymore zdecydowa\u0142 si\u0119 g\u0142osi\u0107 takowe dla dziesi\u0119ciorga odwa\u017cnych student\u00f3w.<\/p>\n

Pierwszy z tych wyk\u0142ad\u00f3w dotyczy\u0142 wydarzenia z 7 czerwca 1927 roku, gdy 19-letni gimnazjalista i bia\u0142oruski emigrant Borys Kowerda na tymczasowym kolejowym dworcu g\u0142\u00f3wnym w Warszawie strzeli\u0142 do ambasadora radzieckiego w Polsce \u2013 Piotra \u0141azariewicza Wojkowa – \u015bmiertelnie go rani\u0105c. Profesor Greymore (co tu ukrywa\u0107 \u2013 pewno imaginacyjne alter ego samego Krajewskiego) niczym augur wszystkowiedz\u0105cy prowadzi swych s\u0142uchaczy (a osobliwie pewn\u0105 studentk\u0119 o urodzie \u201eangielskiej r\u00f3\u017cy\u201d…) przez tajniki tej historii, na pocz\u0105tek wprowadzaj\u0105c na aren\u0119 lwowskiego policjanta Edwarda Popielskiego. Krajewski zdecydowa\u0142, by zamach Kowerdy – opisany w aktach s\u0105dowych jako zuchwa\u0142y, szale\u0144czy czyn samotnego m\u015bciciela tudzie\u017c m\u0142odzie\u0144czego idealisty, z nikim niepowi\u0105zanego \u2013 przedstawi\u0107 jako rezultat wielopodmiotowego, finezyjnego spisku si\u0142 politycznych po obu stronach frontu. To w zasadzie fikcja historyczna, bez oparcia w faktach i dowodach \u017ar\u00f3d\u0142owych \u2013 ale co tam… Grunt, \u017ce da si\u0119 na tym tle zmontowa\u0107 interesuj\u0105c\u0105 i wci\u0105gaj\u0105c\u0105 intryg\u0119 sensacyjn\u0105, tajemnicz\u0105 oraz awanturnicz\u0105.<\/p>\n

I Krajewski montuje… Z wyobra\u017ani\u0105 i entuzjazmem. To Razwiedupr postanowi\u0142 wystawi\u0107 Wojkowa na odstrza\u0142, albowiem ten\u017ce, cho\u0107 zas\u0142u\u017cony by\u0142 z niego bolszewik, przysparza\u0142 nieco dyplomatycznych k\u0142opot\u00f3w, z racji wymykaj\u0105cych si\u0119 spod kontroli nawyk\u00f3w seksualnych tudzie\u017c nieakceptowalnego hedonizmu. Zamach ze skutkiem \u015bmiertelnym w tej sytuacji dawa\u0142by Sowietom same korzy\u015bci (minus koszty pa\u0144stwowego pogrzebu). Uda\u0142o im si\u0119 agenturalnie sprowokowa\u0107 i zainspirowa\u0107 \u015brodowiska tzw. prometejczyk\u00f3w (kim oni byli \u2013 to temat na osobne opowiadanie…), czyli polityk\u00f3w i dzia\u0142aczy wspieraj\u0105cych ide\u0119 rozsadzenia Zwi\u0105zku Radzieckiego od \u015brodka przez lokalnych separatyst\u00f3w.<\/p>\n

Sk\u0105d w tym Popielski? Z racji swojego nieprzejednanego stosunku do seksualnych drapie\u017cc\u00f3w zosta\u0142… preceptorem m\u0142odego Kowerdy, kontroluj\u0105cym stan jego gotowo\u015bci do \u201eszlachetnej zbrodni\u201d. Po strza\u0142ach na dworcu rozp\u0119ta\u0142o si\u0119 pandemonium pogoni, bijatyk, korupcji, szanta\u017cy, porwa\u0144, rewolwerowych kanonad, maskarad i prowokacji, przes\u0142ucha\u0144, tortur i seksualnych nadu\u017cy\u0107 \u2013 a w tym ju\u017c Popielski czu\u0142 si\u0119 jak ryba w wodzie… Szczeg\u00f3\u0142\u00f3w oszcz\u0119dz\u0119 \u2013 zreszt\u0105 sami sobie doczytacie, jak zechcecie.<\/p>\n

W ka\u017cdym razie g\u0142\u0119boko (jak na Amerykanina) wprowadzony w istot\u0119 rzeczy profesor Wi\u0119cejSzary gospodaruje szczeg\u00f3\u0142ami akcji bardzo sugestywnie, kre\u015bl\u0105c swym s\u0142uchaczom atrakcyjny (z punktu widzenia popkultury) obraz walki sowieckiego wywiadu z polskim kontrwywiadem, co u angielskich student\u00f3w wywo\u0142uje dreszczyk emocji po dopuszczeniu do elitarnego kr\u0119gu wtajemniczenia. Tylko po co Krajewskiemu ta narracyjna proteza? By wywatowa\u0107 tekst porcj\u0105 akademickich rozwa\u017ca\u0144 (wcale to a wcale nieodkrywczych…) o stosunkach polsko-rosyjskich? Dajcie\u017c pok\u00f3j! I nie szukajcie innych usprawiedliwie\u0144 merytorycznych, intelektualnych \u2013 bo ich nie ma.<\/p>\n

Jest tylko jedno wyja\u015bnienie, kt\u00f3re przystoi pisarzowi i jako\u015b go t\u0142umaczy. Tedy by\u0107 mo\u017ce jest to zajawka kolejnej odnogi literackiego terroir<\/i> Krajewskiego \u2013 na przyk\u0142ad wprowadzenie na zasadzie matrioszki – nieco rozerotyzowanej (profesor i studentka \u2013 stary temat…) powie\u015bci kampusowej z elementami sensacyjnej powiastki szpiegowskiej, inkrustowanej fina\u0142ow\u0105 pieriestrie\u0142k\u0105<\/i> z agentami putinowskiej FSB? Ale widoczne oznaki zm\u0119czenia materia\u0142u nie pozwalaj\u0105 z optymizmem popatrze\u0107 w przysz\u0142o\u015b\u0107. Intryga \u201ePomocnika kata\u201d ma w sobie ma\u0142o wigoru. Za ma\u0142o, by intrygowa\u0107. Jedyne, czym mnie rozbawi\u0142a wyobra\u017ania Krajewskiego, to przekonanie, \u017ce Polska lat dwudziestych by\u0142a krain\u0105 potwornie zsowietyzowan\u0105. K\u0119dy by\u015b si\u0119 obr\u00f3ci\u0142 i kamieniem rzuci\u0142, trafia\u0142e\u015b w agentur\u0119 Razwiedupru. Arystokracja, ziemianie, wojsko, bogobojni \u017cydowscy kupcy, obrotni liderzy spo\u0142eczno\u015bci lokalnych, bia\u0142ogwardyjscy emigranci, bandziory z Czerniakowa. Od g\u00f3ry do do\u0142u i w poprzek \u2013 sowieccy agenci. Jak ta Rzeczpospolita si\u0119 w tych warunkach tak d\u0142ugo utrzyma\u0142a? Pod koniec by\u0142a ju\u017c chyba bardzo zm\u0119czona…<\/p>\n

Co wi\u0119cej – sam autor wykazuje te\u017c oznaki zm\u0119czenia \u2013 podobnie jak redaktorzy, przepuszczaj\u0105cy ewidentne niedor\u00f3bki. Na przyk\u0142ad tak\u0105 ze strony 406: \u201eDworzec w Mikaszewiczach by\u0142 niesymetryczny. Wej\u015bcie dzieli\u0142o go na dwie nier\u00f3wne po\u0142owy.\u201d<\/i> Dwie nier\u00f3wne po\u0142owy? Lito\u015bci, panie Marku, doktorze nauk humanistycznych (w dziedzinie filologii klasycznej)! Czy\u017cby w swoim czasie zacny uniwersytet, znany pod kryptonimem UBB, nie dawa\u0142 swym absolwentom lekcji logiki w pakiecie wyposa\u017cenia intelektualnego na dalsz\u0105 drog\u0119 \u017cycia? Nie s\u0105dzi\u0142em… Ale te \u201edwie nier\u00f3wne po\u0142owy\u201d<\/i> ka\u017c\u0105 mi zw\u0105tpi\u0107; oczywi\u015bcie taki kolokwializm mo\u017cliwy jest w tek\u015bcie literackim \u2013 ale jako cytat, fragment dialogu \u2013 lecz dalib\u00f3g, nie w opisie scenografii miejsca akcji (ostatniego zreszt\u0105 epizodu intrygi). No i ta wymuszona antropomorfizacja rzeczy (dworzec) przy u\u017cyciu zaimka osobowego (go)…<\/p>\n

Albo niefrasobliwo\u015b\u0107 pewna taka w kwestii stopni wojskowych i ich oznacze\u0144 na mundurach (w tej kwestii przy\u0142apuj\u0119 Krajewskiego po raz drugi…). Na stronie 372 pojawia si\u0119 krasnoarmiejec – niejaki \u201ekapitan Morozow\u201d. Pomijam fakt, \u017ce w drugiej po\u0142owie lat 20. ubieg\u0142ego stulecia w Armii Czerwonej stopnia kapitana (podobnie jak innych klasycznych rang, przypisanych do osoby) nie by\u0142o. Raboczie-Krest’ianskaja Krasnaja Armia d\u0142ugo wychodzi\u0142a z okresu rewolucyjnego egalitaryzmu, kiedy to (na fali ideologicznego entuzjazmu) stopniami w og\u00f3le si\u0119 nie pos\u0142ugiwano. Nieco p\u00f3\u017aniej, gdy struktura armii krzep\u0142a i wypi\u0119trza\u0142a si\u0119, wprowadzono tabel\u0119 rang funkcjonalnych, gdzie odpowiednikiem carsko-bur\u017cuazyjnego kapitana by\u0142 komandir roty (w skr\u00f3cie komrot). Tradycyjne nazwy stopni oficerskich przywr\u00f3cono w po\u0142owie lat 30. XX wieku, a stopnie generalskie i marsza\u0142kowskie dopiero w trakcie wojny. Oznak\u0105 stopnia komrota-kapitana by\u0142 malinowy priamougolnik (prostok\u0105t, a mo\u017ce w zasadzie pionowy pasek). Jeden \u2013 wi\u0119c sk\u0105d \u201ecztery bordowe grudki na pagonach\u201d<\/i> Morozowa? Jakich pagonach? Ale po co ja si\u0119 zm\u0119czonego Krajewskiego kwerulancko czepiam? Id\u017a spa\u0107, m\u00f3j ksi\u0105\u017c\u0119. Odpocznij…<\/p>\n

Tomasz Sas <\/strong>
(13 05 2020)<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Marek Krajewski\u00a0 Pomocnik kata Wydawnictwo Znak, Krak\u00f3w 2020 Rekomendacja: 2\/7 Ocena ok\u0142adki: 3\/5 Pieriepa\u0142y z Razwieduprem Po raz pierwszy, odk\u0105d mam do czynienia z Krajewskim i jego tw\u00f3rczo\u015bci\u0105, osobn\u0105 i wysokie zajmuj\u0105c\u0105 miejsce w mojej prywatnej hierarchii i historii krajowej literatury wsp\u00f3\u0142czesnej, nader pow\u015bci\u0105gliwe namawiam (a w\u0142a\u015bciwie: nie namawiam) do lektury jego najnowszego dzie\u0142a, czyli \u201ePomocnika kata\u201d. Rekomendacja \u201eniekoniecznie, ale gdy czasu nie szkoda…\u201d – aczkolwiek sformu\u0142owana ostro\u017cnie, w istocie przecie\u017c mo\u017ce znaczy\u0107: dajcie spok\u00f3j, s\u0142abizna! W istocie… Przykro mi to pisa\u0107, ale amicus Plato… Nowy \u201ekrajewski\u201d to kontynuacja rozpocz\u0119tego niedawno szpiegowskiego w\u0105tku przyg\u00f3d podkomisarza lwowskiej policji Edwarda Popielskiego \u2013 d\u0142ugoletniego (jak ten czas leci; to ju\u017c dziewi\u0105ty \u201epopielski\u201d!) r\u00f3wnoleg\u0142ego \u201etowarzysza\u201d nieco wi\u0119kszego, s\u0142awniejszego i… lepszego cyklu o Eberhardzie Mocku, policjancie z Breslau. Jest ju\u017c dziesi\u0119\u0107 \u201emock\u00f3w\u201d, znanych, t\u0142umaczonych na liczne j\u0119zyki obce (podobno kto\u015b kupi\u0142 nawet prawa do sfilmowania \u201emock\u00f3w\u201d). Pierwszy sensacyjno-szpiegowski \u201epopielski\u201d to by\u0142a wydana jako\u015b tak rok temu \u201eDziewczyna o czterech palcach\u201d (rekomendowa\u0142em j\u0105 \u2013 pozytywnie, niemal entuzjastycznie – w tym blogu 16 maja 2019 roku…) – o tajnej (ale nieust\u0119pliwej i krwawej…) wojnie na pograniczu toczonej przez polski kontrwywiad, policj\u0119 i KOP, z sowieckim Razwieduprem (razwiedywatielnoje uprawlienie \u2013 zarz\u0105d wywiadowczy, oddzia\u0142 sztabu generalnego Armii Czerwonej, od…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":2002,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[16,251],"tags":[54],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2000"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2000"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2000\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3246,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2000\/revisions\/3246"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2002"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2000"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2000"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2000"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}