{"id":1857,"date":"2020-03-18T13:22:32","date_gmt":"2020-03-18T12:22:32","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=1857"},"modified":"2021-03-03T10:24:23","modified_gmt":"2021-03-03T09:24:23","slug":"kult","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2020\/03\/18\/kult\/","title":{"rendered":"Kult"},"content":{"rendered":"\n
\u0141ukasz Orbitowski<\/strong><\/h5>\n

\"\"<\/p>\n


Kult<\/strong>
Wydawnictwo \u015awiat Ksi\u0105\u017cki, Warszawa 2019<\/strong><\/h5>\n

Rekomendacja: 4\/7<\/strong><\/span>
Ocena ok\u0142adki: 3\/5<\/strong><\/span><\/p>\n

Jacy jeste\u015bmy, czyli spiritus flat ubi vult…<\/u><\/strong><\/span><\/h3>\n

W tradycyjnej polskiej religii ludowej (z powa\u017cnymi obawami i zastrze\u017ceniami mo\u017cna by j\u0105 by\u0142o nazwa\u0107 katolicyzmem) znane s\u0105 na og\u00f3\u0142 dwa sposoby objawie\u0144, czyli manifestowania pr\u00f3b nawi\u0105zania komunikacji (niekoniecznie werbalnej) istoty wy\u017cszej z populacj\u0105 wiernych wyznawc\u00f3w. Pierwszy z nich to tzw. demonstracja, drugi za\u015b to wnikni\u0119cie… Demonstracja z kolei dzieli si\u0119 na tzw. przedstawienie ikoniczne oraz mobilny akt metafizyczny. Przedstawienie ikoniczne to klasyka. Oto bystrzejszy od innych obserwator dostrzega w zwyczajnym elemencie scenografii s\u0105siedzkiego habitatu – na dachu, na szybie okiennej, pniu drzewa itp. – ikoniczne przedstawienie postaci obj\u0119tej kultem; na og\u00f3\u0142 s\u0105 to Jezus Chrystus lub Matka Boska \u2013 dwie figury powszechnie rozpoznawalne i znane (w sensie graficznego odwzorowania…). Je\u017celi odkrywca odpowiednio sugestywnie opisze swe omamy wzrokowe, grono wp\u00f3\u0142widz\u0105cych powi\u0119kszy si\u0119 szybko… Drugi ze sposob\u00f3w demonstracji \u2013 akt ruchomy \u2013 najcz\u0119\u015bciej ma posta\u0107 hydrauliczn\u0105: \u0142zy sp\u0142ywaj\u0105ce po portrecie, krople krwi s\u0105cz\u0105ce si\u0119 z pos\u0105gu… Klasycznym aktem tego typu jest coroczne up\u0142ynnianie si\u0119 zawarto\u015bci ampu\u0142ki z krwi\u0105 \u015bwi\u0119tego Januarego z Benewentu \u2013 patrona Neapolu.<\/p>\n

Demonstracje \u2013 aczkolwiek spektakularne i sugestywne \u2013 maj\u0105 ograniczone mo\u017cliwo\u015bci komunikowania istotnych tre\u015bci; mo\u017cna je interpretowa\u0107 jako napomnienia, ostrze\u017cenia, wezwania do pokuty \u2013 rzadziej jako znak opieki i \u017cyczliwo\u015bci. Ale zawsze b\u0119d\u0105 to symboliczne sygna\u0142y o prostej tre\u015bci, kt\u00f3re gotowi jeste\u015bmy przyj\u0105\u0107 i zaakceptowa\u0107 wsp\u00f3lnie. Za to wnikni\u0119cia maj\u0105 znacznie wi\u0119ksze mo\u017cliwo\u015bci komunikacyjne, szerszy kontekst emocjonalny, szersze pasmo przenoszenia tre\u015bci \u2013 a\u017c po wysublimowane traktaty filozoficzne i moralne. Ich wad\u0105 jest to, \u017ce s\u0105 trudniejsze do uwierzenia, bo w zasadzie s\u0105 intymne, niewidoczne z zewn\u0105trz dla innych…<\/p>\n

Wnikni\u0119cia jako takie r\u00f3wnie\u017c dziel\u0105 si\u0119 na dwie odr\u0119bne grupy. Pierwsza z nich to spotkania: dotkni\u0119ci takim wnikni\u0119ciem nagle spostrzegaj\u0105 obok siebie postaci nie z tego \u015bwiata, najcz\u0119\u015bciej przypominaj\u0105ce Matk\u0119 Bosk\u0105, rzadziej jej Syna \u2013 s\u0105 roz\u015bwietlone, promieniuj\u0105ce nieokre\u015blon\u0105 aur\u0105; gdy pozwol\u0105 si\u0119 dotkn\u0105\u0107, s\u0105 podobno wyra\u017anie ciep\u0142e, mi\u0119kkie i do tego pachn\u0105ce. Nawi\u0105zuj\u0105 dialog, przekazuj\u0105 informacje, ostrze\u017cenia, stawiaj\u0105 dodatkowe warunki zbawienia i pokutowania za grzechy, formu\u0142uj\u0105 instrukcje, powierzaj\u0105 tajemnice i proroctwa. Ich \u201ematerialna\u201d, jakoby widzialna, struktura zawiera si\u0119 mi\u0119dzy ektoplazm\u0105, produkowan\u0105 masowo w Europie na seansach spirytystycznych w latach dwudziestych ubieg\u0142ego wieku przez polskie medium okultystyczne \u2013 niejakiego Jana Guzika \u2013 a subteln\u0105 u\u0142ud\u0105 wsp\u00f3\u0142czesnego hologramu.<\/p>\n

Druga grupa wnikni\u0119\u0107 to penetracje. Wnikaj\u0105ca figura (cho\u0107 na og\u00f3\u0142 zdefiniowana) nie przybiera konkretnej postaci, jest g\u0142osem tylko – wewn\u0105trzczaszkowym, wewn\u0105trzustrojowym \u2013 rozmawiaj\u0105cym, dyktuj\u0105cym, obiecuj\u0105cym, nakazuj\u0105cym… Problem na tym polega, \u017ce tego typu penetracje najcz\u0119\u015bciej maj\u0105 pod\u0142o\u017ce neurologiczne (pourazowe) lub zgo\u0142a psychiatryczne. Pi\u0119tno medyczne szalenie utrudnia nosicielom takich objawie\u0144 przekonanie innych do swoich wizji. Ale nie uniemo\u017cliwia… To tylko kwestia sugestywno\u015bci przekazu. Historia zna przyk\u0142ady posiadaczy \u017c\u00f3\u0142tych papier\u00f3w twardych jak skamienia\u0142e jaja dinozaura, kt\u00f3rzy przyci\u0105gali i hipnotyzowali t\u0142umy mimo widocznych objaw\u00f3w nier\u00f3wnowagi psychicznej. Mi\u0119dzy zaburzeniami umys\u0142owymi a zdolno\u015bciami profetycznymi dystans niewielki \u2013 albo \u017caden…<\/p>\n

8 czerwca 1983 roku w\u0142a\u015bcicielowi dzia\u0142ki pracowniczej w kompleksie ogr\u00f3dk\u00f3w dzia\u0142kowych na terenie osiedla Nowy Otok na przedmie\u015bciu dolno\u015bl\u0105skiego miasta O\u0142awa \u2013 Kazimierzowi Doma\u0144skiemu, malarzowi w tamtejszych zak\u0142adach naprawczych taboru kolejowego – ukaza\u0142a si\u0119 Matka Boska. Ni mniej, ni wi\u0119cej… Kaza\u0142a uzdrawia\u0107 ludzi i zbudowa\u0107 sanktuarium. Doma\u0144ski natychmiast na dzia\u0142ce postawi\u0142 zaimprowizowany o\u0142tarzyk i rozpocz\u0105\u0142 g\u0142osi\u0107 przekazywane rzekomo przez Matk\u0119 Bosk\u0105 or\u0119dzia. Wiadomo\u015bci o cudzie (\u015bci\u015blej: objawieniu) w O\u0142awie rozchodzi\u0142y si\u0119 szybko z parafii do parafii i O\u0142aw\u0119, a konkretnie dzia\u0142k\u0119 na Nowym Otoku, nawiedza\u0107 pocz\u0119\u0142y dziesi\u0105tki tysi\u0119cy pielgrzym\u00f3w. Zupe\u0142nie niechc\u0105cy do s\u0142awy O\u0142awy przyczyni\u0142 si\u0119 genera\u0142 Jaruzelski – podczas publicznego wyst\u0105pienia (bodaj\u017ce na plenum KC b\u0105d\u017a konferencji delegat\u00f3w, je\u015bli dobrze pami\u0119tam…) przywo\u0142a\u0142 te objawienia jako negatywny przyk\u0142ad kszta\u0142towania si\u0119 nastroj\u00f3w spo\u0142ecznych… W roku 1986 episkopat oficjalnie orzek\u0142, \u017ce objawienia Doma\u0144skiego nie s\u0105 nadprzyrodzone, a or\u0119dzia zawieraj\u0105 liczne i dyskwalifikuj\u0105ce b\u0142\u0119dy doktrynalne. Ale do tego czasu zd\u0105\u017cy\u0142 Doma\u0144ski wybudowa\u0107 (dzi\u0119ki pomocy finansowej i fizycznej tysi\u0119cy pielgrzym\u00f3w) ca\u0142kiem okaza\u0142\u0105 kaplic\u0119 z plebani\u0105 i hostelem dla adorator\u00f3w objawie\u0144. Jego stosunki z ko\u015bcio\u0142em hierarchicznym pogorszy\u0142y si\u0119 jeszcze, gdy w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych za\u0142o\u017cy\u0142 Stowarzyszenie Ducha \u015awi\u0119tego, uznane przez episkopat za schizmatyck\u0105 sekt\u0119 i ob\u0142o\u017cone interdyktem. W 2002 roku po udarze m\u00f3zgu Doma\u0144ski zmar\u0142, ale zd\u0105\u017cy\u0142 uzyska\u0107 rozgrzeszenie. Wdowa Bronis\u0142awa Doma\u0144ska zlikwidowa\u0142a stowarzyszenie, a maj\u0105tek (do\u015b\u0107 znaczny, jak si\u0119 okaza\u0142o) przekaza\u0142a ko\u015bcio\u0142owi. Na Nowym Otoku erygowano regularn\u0105 parafi\u0119, a ko\u015bci\u00f3\u0142 Doma\u0144skiego konsekrowa\u0142 sam metropolita… Tak zako\u0144czy\u0142a si\u0119 schizma objawie\u0144 o\u0142awskiego robotnika…<\/p>\n

I to jest temat dla literatury, dla filmu \u2013 nieprawda\u017c? Tyle \u017ce nie by\u0142o wielu ch\u0119tnych. Chyba \u017caden z wielkich reporter\u00f3w krajowych sprawy nie chwyci\u0142. Zajmowa\u0142a si\u0119 nim prasa lokalna, wi\u0119c i zasi\u0119g sprawy pozosta\u0142 lokalny. Domy\u015blam si\u0119, dlaczego tematu nie tykano. Objawienia, zw\u0142aszcza nieuznane przez ko\u015bci\u00f3\u0142 hierarchiczny, to sprawa \u015bliska, dra\u017cliwa i konfliktogenna na wielu p\u0142aszczyznach. Nie tylko teologicznych. I po co to komu?<\/p>\n

Jak na to wszystko trafi\u0142 \u0141ukasz Orbitowski \u2013 dok\u0142adnie nie wiadomo. W ka\u017cdym razie sam twierdzi, \u017ce d\u0142ugo \u017cy\u0142 ze \u015bwiadomo\u015bci\u0105 tematu, tylko jakby niedok\u0142adne, nieprzekonuj\u0105co. Gdy ju\u017c w nim wszystko dojrza\u0142o do napisania \u2013 to dojrza\u0142o w postaci powie\u015bci o osobliwo\u015bciach \u017cycia ludzkiego, ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem duchowej egzystencji Polak\u00f3w prowincjonalnych (to znaczy prawie wszystkich…) w ko\u0144cowych dekadach XX wieku. Czyli zamierzy\u0142 traktat nieomal \u2013 na pewno socjologiczny, troch\u0119 filozoficzno-egzystencjalny, troch\u0119 metafizyczny, \u015bmieszno-straszny, troch\u0119 wznios\u0142y i uduchowiony, troch\u0119 utyt\u0142any w bagnie ludzkich nieprawo\u015bci. Jak \u017cycie samo.<\/p>\n

Form\u0119 Orbitowski wymy\u015bli\u0142 osobliw\u0105 \u2013 ubra\u0142 swoj\u0105 fabularn\u0105 narracj\u0119 w szaty regularnego reporta\u017cu, a w\u0142a\u015bciwie nie tyle reporta\u017cu, co tzw. sur\u00f3wki: z lekka tylko obrobionego materia\u0142u wyj\u015bciowego, czyli d\u0142ugich monolog\u00f3w swego rozm\u00f3wcy, spisanych z ta\u015bmy magnetofonowej. Tak to wygl\u0105da strukturalnie \u2013 rozdzia\u0142y \u201eKultu\u201d to po prostu ponumerowane ta\u015bmy: od pierwszej do dziesi\u0105tej. Czyli surowizna, ale w spos\u00f3b zdyscyplinowany formalnie jednorodna. Bo rozm\u00f3wca jest jeden… To dobry chwyt pisarski: upodobnienie fikcji do dokumentu, do protokolarnego zapisu zezna\u0144. Bo \u201eKult\u201d to jest fikcja fabularna. A konkretnie formu\u0142a nieco bardziej skomplikowana \u2013 wyj\u015bciowo zebrany materia\u0142 i\u015bcie reporterski (bo Orbitowski od pocz\u0105tku porusza si\u0119 jak reporter, badaj\u0105c i gromadz\u0105c materia\u0142 dokumentuj\u0105cy o\u0142awskie objawienia, rysuj\u0105cy sylwetk\u0119 ich bohatera), poczem dokumentnie przerobiony na fikcj\u0119 (ale nie ca\u0142kiem \u2013 z zachowaniem autentycznych dekoracji i didaskali\u00f3w…), a w w ko\u0144cu zn\u00f3w zapisany jako reporta\u017c wielce dokumentalny. Karko\u0142omne ale uzasadnione. Bez tych zabieg\u00f3w nie uda\u0142oby si\u0119 nada\u0107 \u201eKultowi\u201d uniwersalnego oblicza traktatu moralnego (a przynajmniej moralitetu…). Reporterski obowi\u0105zek trzymania si\u0119 fakt\u00f3w, cho\u0107 nie traktowany przesadnie dogmatycznie przez wielu mistrz\u00f3w tej bran\u017cy, w zasadzie uniemo\u017cliwia swobod\u0119 interpretacji, nadawania nowych znacze\u0144 i lu\u017anej oceny prawdy materialnej. Bez u\u017cycia s\u0142owa \u201epowie\u015b\u0107\u201d nie uda\u0142oby si\u0119 stworzy\u0107 alibi dla swobodnej reinstalacji prawdy i konfabulacji, w proporcjach odpowiednich do zamiaru… Nie ma zatem Kazimierza Doma\u0144skiego, jest alter ego autora \u2013 pan \u0141ukasz, rozm\u00f3wca (a w zasadzie uruchamiacz klawisza start w magnetofonie) pana Zbyszka Hausnera, fryzjera (w zasadzie: by\u0142ego…) z O\u0142awy, brata pewnego rencisty z tej\u017ce O\u0142awy Henryka Hausnera – niet\u0119giego zdrowia i troch\u0119 s\u0142abuj\u0105cego na umy\u015ble – podmiotu wspomnianych objawie\u0144.<\/p>\n

Gdyby nie ten zabieg, ci\u015bnienie fakt\u00f3w i tzw. prawdy czasu uniemo\u017cliwi\u0142oby oszcz\u0119dn\u0105 narracj\u0119 \u201eKultu\u201d. Pisz\u0119 \u201eoszcz\u0119dn\u0105\u201d, cho\u0107 przecie\u017c miejscami staje si\u0119 ona barokowa, wielos\u0142owna (na tyle, ile pomie\u015bci\u0107 m\u00f3g\u0142by \u2013 ze zrozumieniem – wokabularz prowincjonalnego fryzjera, o co pieczo\u0142owicie zadba\u0142 Orbitowski) i zarazem ludyczna \u2013 \u015bmieszno-gorzka, nieco arystofanejska… Oszcz\u0119dno\u015b\u0107 tej narracji polega na pozostawieniu tylko tego, co niezb\u0119dne. To jak praca rze\u017abiarza, kt\u00f3ry dostrzeg\u0142 \u201eco\u015b\u201d w pniu drzewa czy bryle kamienia i teraz stara si\u0119 usun\u0105\u0107 to, co zb\u0119dne, by t\u0119 figur\u0119 z imaginacji wydoby\u0107 na \u015bwiat. No i od razu posprz\u0105ta\u0107, by nie zostawi\u0107 zbyt wiele kompromituj\u0105cych odpadk\u00f3w. Wydobyta w \u201eKulcie\u201d na wierzch figura sama bowiem w sobie jest dostatecznie w\u0105tpliwej konduity i wielce dwuznaczna po wzgl\u0119dem moralnym…<\/p>\n

Bo to jest Polak prawdziwy. Centralna (i jedyna) posta\u0107 komediodramatu granego od tysi\u0105clecia mi\u0119dzy Odr\u0105 a Bugiem (przej\u015bciowo z niewielkimi przesuni\u0119ciami geograficznymi w te i nazad), w s\u0105siedztwie ma\u0142o sobie znanym i nieszczeg\u00f3lnie lubianym. To uduchowiony, \u017carliwy katolik, got\u00f3w w ka\u017cdej chwili \u017car \u00f3w demonstrowa\u0107 publicznie \u2013 a zarazem szpetny, bezideowy menel, bezrefleksyjnie got\u00f3w w ka\u017cdej chwili (nawet podczas klepania pacierzy) do pope\u0142nienia najwi\u0119kszych skurwysy\u0144stw, jakie zna Ziemia, jego planeta. To troskliwy, lojalny braciszek, na wszelki wypadek trzymaj\u0105cy w zanadrzu spisany zawczasu demaskatorski (zazwyczaj fa\u0142szywy) rujnuj\u0105cy reputacj\u0119 donos na brata swego. To pobo\u017cny, skruszony pielgrzym w ka\u017cdym dogodnym momencie rzucaj\u0105cy si\u0119 w wir rozpusty \u2013 typu: nachla\u0107 si\u0119 po spust, baby jakowe\u015b wyonaczy\u0107, kopn\u0105\u0107 w dup\u0119 albo w \u017cebra kogo\u015b s\u0142abszego, rozpierdoli\u0107 to i owo. To… Zreszt\u0105 po co ja sobie j\u0119zyk strz\u0119pi\u0119 \u2013 znacie t\u0119 mend\u0119. Wi\u0119kszo\u015b\u0107, mam nadziej\u0119, tylko z obserwacji Ale niekt\u00f3rzy zapewne (nadziej\u0119 mam, \u017ce to ma\u0142a grupa) z porannego spojrzenia w lustro.<\/p>\n

Tak \u2013 Orbitowski uchwyci\u0142 Polaka z ods\u0142oni\u0119t\u0105 s\u0142abizn\u0105, bezlito\u015bnie wyobraca\u0142, nadwyr\u0119\u017cy\u0142 dobre samopoczucie, rozpru\u0142 nad\u0119te balony samochwalstwa. Zostawi\u0142 wszak\u017ce przy nadziei \u2013 \u017ce mo\u017ce nas nie zaleje. Zatem idealna lektura na czas zarazy…<\/p>\n

Tomasz Sas<\/strong>
(18 03 2020)<\/strong><\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u0141ukasz Orbitowski KultWydawnictwo \u015awiat Ksi\u0105\u017cki, Warszawa 2019 Rekomendacja: 4\/7Ocena ok\u0142adki: 3\/5 Jacy jeste\u015bmy, czyli spiritus flat ubi vult… W tradycyjnej polskiej religii ludowej (z powa\u017cnymi obawami i zastrze\u017ceniami mo\u017cna by j\u0105 by\u0142o nazwa\u0107 katolicyzmem) znane s\u0105 na og\u00f3\u0142 dwa sposoby objawie\u0144, czyli manifestowania pr\u00f3b nawi\u0105zania komunikacji (niekoniecznie werbalnej) istoty wy\u017cszej z populacj\u0105 wiernych wyznawc\u00f3w. Pierwszy z nich to tzw. demonstracja, drugi za\u015b to wnikni\u0119cie… Demonstracja z kolei dzieli si\u0119 na tzw. przedstawienie ikoniczne oraz mobilny akt metafizyczny. Przedstawienie ikoniczne to klasyka. Oto bystrzejszy od innych obserwator dostrzega w zwyczajnym elemencie scenografii s\u0105siedzkiego habitatu – na dachu, na szybie okiennej, pniu drzewa itp. – ikoniczne przedstawienie postaci obj\u0119tej kultem; na og\u00f3\u0142 s\u0105 to Jezus Chrystus lub Matka Boska \u2013 dwie figury powszechnie rozpoznawalne i znane (w sensie graficznego odwzorowania…). Je\u017celi odkrywca odpowiednio sugestywnie opisze swe omamy wzrokowe, grono wp\u00f3\u0142widz\u0105cych powi\u0119kszy si\u0119 szybko… Drugi ze sposob\u00f3w demonstracji \u2013 akt ruchomy \u2013 najcz\u0119\u015bciej ma posta\u0107 hydrauliczn\u0105: \u0142zy sp\u0142ywaj\u0105ce po portrecie, krople krwi s\u0105cz\u0105ce si\u0119 z pos\u0105gu… Klasycznym aktem tego typu jest coroczne up\u0142ynnianie si\u0119 zawarto\u015bci ampu\u0142ki z krwi\u0105 \u015bwi\u0119tego Januarego z Benewentu \u2013 patrona Neapolu. Demonstracje \u2013 aczkolwiek spektakularne i sugestywne \u2013 maj\u0105 ograniczone mo\u017cliwo\u015bci komunikowania istotnych tre\u015bci; mo\u017cna je interpretowa\u0107 jako napomnienia,…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":1859,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"","book_review_summary":""},"categories":[16],"tags":[105],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1857"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1857"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1857\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2580,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1857\/revisions\/2580"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1859"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1857"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1857"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1857"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}