![\"\"](\"http:\/\/100zastu.pl\/wp-content\/uploads\/2017\/06\/sowa-powstanie-poziom1-300x169.jpg\")
\nKto wyda\u0142 wyrok na miasto?
\nWydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2016<\/h3>\n
Rekomendacja: 5\/7<\/strong><\/span> Zostanie po nas z\u0142om \u017celazny<\/em> Dwa lata przed brzemiennym w wydarzenia i kluczowym dla p\u00f3\u017aniejszych dziej\u00f3w polskich rokiem 1944 poeta przeczu\u0142 tak precyzyjnie jak m\u00f3g\u0142 \u2013 co si\u0119 z nami stanie… Nie wiedzia\u0142 tylko, \u017ce z\u0142omu \u017celaznego b\u0119dzie niezwykle ma\u0142o, za ma\u0142o, bo cokolwiek z nim zdzia\u0142a\u0107. Nie wiedzia\u0142, \u017ce znacznie wi\u0119cej zostanie ruin i grob\u00f3w. Wi\u0119cej \u017cywot\u00f3w przetr\u0105conych, wi\u0119cej gwa\u0142townie zako\u0144czonych… No i ten \u015bmiech metaforyczny w rzeczywisto\u015bci nie pojawia\u0142 si\u0119 wcale (chyba \u017ce na rozkaz t\u0119pych propagandzist\u00f3w…). A je\u015bli, to szybko wi\u0105z\u0142 w gard\u0142ach. Wi\u0119cej zawsze by\u0142o u\u015bwi\u0119conej patriotycznie afirmacji \u2013 ju\u017c to jawnej, ju\u017c to uprawianej konspiracyjnie, w legendzie i mitycznej narracji plemiennej \u2013 ale zawsze wykluczaj\u0105cej, b\u0105d\u017a w najlepszym razie prawie uniemo\u017cliwiaj\u0105cej uczciw\u0105 dysput\u0119. Andrzej Leon Sowa Kto wyda\u0142 wyrok na miasto? Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2016 Rekomendacja: 5\/7 Ocena ok\u0142adki: 3\/5 Ofiara bohater\u00f3w, zbrodnia dow\u00f3dc\u00f3w, dramat zak\u0142adnik\u00f3w… Zostanie po nas z\u0142om \u017celazny i g\u0142uchy, drwi\u0105cy \u015bmiech pokole\u0144. Koniec \u201ePie\u015bni\u201d (1942) Tadeusza Borowskiego Dwa lata przed brzemiennym w wydarzenia i kluczowym dla p\u00f3\u017aniejszych dziej\u00f3w polskich rokiem 1944 poeta przeczu\u0142 tak precyzyjnie jak m\u00f3g\u0142 \u2013 co si\u0119 z nami stanie… Nie wiedzia\u0142 tylko, \u017ce z\u0142omu \u017celaznego b\u0119dzie niezwykle ma\u0142o, za ma\u0142o, bo cokolwiek z nim zdzia\u0142a\u0107. Nie wiedzia\u0142, \u017ce znacznie wi\u0119cej zostanie ruin i grob\u00f3w. Wi\u0119cej \u017cywot\u00f3w przetr\u0105conych, wi\u0119cej gwa\u0142townie zako\u0144czonych… No i ten \u015bmiech metaforyczny w rzeczywisto\u015bci nie pojawia\u0142 si\u0119 wcale (chyba \u017ce na rozkaz t\u0119pych propagandzist\u00f3w…). A je\u015bli, to szybko wi\u0105z\u0142 w gard\u0142ach. Wi\u0119cej zawsze by\u0142o u\u015bwi\u0119conej patriotycznie afirmacji \u2013 ju\u017c to jawnej, ju\u017c to uprawianej konspiracyjnie, w legendzie i mitycznej narracji plemiennej \u2013 ale zawsze wykluczaj\u0105cej, b\u0105d\u017a w najlepszym razie prawie uniemo\u017cliwiaj\u0105cej uczciw\u0105 dysput\u0119. Dysputa taka w pierwszej kolejno\u015bci jest przywilejem historyk\u00f3w, kt\u00f3rzy wprz\u00f3dy zbadaj\u0105 dokumenty, \u017ar\u00f3d\u0142a, a poddawszy takowe krytycznemu (zgodnie z regu\u0142\u0105 de omnibus dubitandum) os\u0105dowi, osadzonemu w kontek\u015bcie mo\u017cliwie obszernym, ustal\u0105 stan faktyczny, wywiod\u0105 ze\u0144 hipotezy i postaraj\u0105 si\u0119 zaprotoko\u0142owa\u0107 my\u015blowy przew\u00f3d interpretacyjny, ku elegancko i kr\u00f3tko sformu\u0142owanym wnioskom prowadz\u0105cy….<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":452,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"-1","book_review_summary":""},"categories":[26],"tags":[47],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/180"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=180"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/180\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5291,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/180\/revisions\/5291"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/452"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=180"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=180"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=180"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\nOcena ok\u0142adki: 3\/5<\/strong><\/span><\/p>\nOfiara bohater\u00f3w, zbrodnia dow\u00f3dc\u00f3w,
\ndramat zak\u0142adnik\u00f3w…<\/span><\/h2>\n
\ni g\u0142uchy, drwi\u0105cy \u015bmiech pokole\u0144.<\/em>
\nKoniec \u201ePie\u015bni\u201d (1942) Tadeusza Borowskiego<\/strong><\/p>\n
\nDysputa taka w pierwszej kolejno\u015bci jest przywilejem historyk\u00f3w, kt\u00f3rzy wprz\u00f3dy zbadaj\u0105 dokumenty, \u017ar\u00f3d\u0142a, a poddawszy takowe krytycznemu (zgodnie z regu\u0142\u0105 de omnibus dubitandum<\/em>) os\u0105dowi, osadzonemu w kontek\u015bcie mo\u017cliwie obszernym, ustal\u0105 stan faktyczny, wywiod\u0105 ze\u0144 hipotezy i postaraj\u0105 si\u0119 zaprotoko\u0142owa\u0107 my\u015blowy przew\u00f3d interpretacyjny, ku elegancko i kr\u00f3tko sformu\u0142owanym wnioskom prowadz\u0105cy. Przyzna\u0107 nale\u017cy, \u017ce w tym akurat przypadku historycy pr\u00f3bowali nader usilnie i gremialnie. Powstanie w Warszawie w 1944 roku (wedle terminologii wojskowej nale\u017ca\u0142oby raczej m\u00f3wi\u0107: bitwa o Warszaw\u0119…) ma bogat\u0105 literatur\u0119 (podobno ponad 14 tysi\u0119cy pozycji bibliograficznych \u2013 druk\u00f3w zwartych i zaliczanych do publikacji naukowych artyku\u0142\u00f3w w periodykach), aczkolwiek akcenty o warto\u015bci poznawczej tej dysputy stanowi\u0105ce s\u0105 doprawdy roz\u0142o\u017cone bardzo nier\u00f3wno.
\nRozmaitej natury powody (to zreszt\u0105 temat na osobne opowiadanie…) da\u0142y przewag\u0119 frakcji afirmatywnej, eksploatuj\u0105cej mniemania, i\u017c powstanie by\u0142o konieczne tudzie\u017c sensowne zar\u00f3wno militarnie, jak politycznie i wreszcie moralnie… \u017be dzielni ch\u0142opcy z visami poszli na tygrysy, a panny by\u0142y morowe (to akurat prawda)… \u017be zn\u00f3w co\u015b udowodnili\u015bmy \u015bwiatu, \u017ce prawie wygrali\u015bmy, \u017ce sukcesu pozbawi\u0142 nas spisek ciemnych si\u0142, a dow\u00f3dcy… Dow\u00f3dcy byli genialnymi bogami wojny, chwackimi oficerami, Napoleonami bez ma\u0142a…
\nOpozycja \u2013 przekonana, \u017ce powstanie by\u0142o b\u0142\u0119dem co najmniej, lecz w zasadzie nigdy nie kwestionuj\u0105ca bohaterstwa \u017co\u0142nierzy, dramatu miasta i jego cywilnych mieszka\u0144c\u00f3w, skupiaj\u0105ca si\u0119 na ch\u0142odnej ocenie procesu decyzyjnego, procesu dowodzenia, okoliczno\u015bci politycznych, aspekt\u00f3w militarnych (zw\u0142aszcza sytuacji na frontach, wewn\u0105trz III Rzeszy i u aliant\u00f3w) tudzie\u017c kwalifikacji profesjonalnych g\u0142\u00f3wnych aktor\u00f3w tego osobliwego teatrum \u2013 ta opozycja zawsze by\u0142a (i do dzi\u015b jest…) w znacz\u0105cej mniejszo\u015bci. Ale nazwiska gromadzi\u0142a przednie, pocz\u0105wszy od W\u0142adys\u0142awa Poboga-Malinowskiego, Jerzego Kirchmayera czy Jana Mieczys\u0142awa Ciechanowskiego. Ale najwi\u0119ksz\u0105 wag\u0119 ma patron intelektualny (zarazem wojskowy – o nieposzlakowanej fachowo\u015bci) tej opozycji: to genera\u0142 W\u0142adys\u0142aw Anders, kt\u00f3ry parokrotnie dobitnie, mocnymi, wr\u0119cz dramatycznymi s\u0142owy wyra\u017ca\u0142 pogl\u0105d, i\u017c wywo\u0142anie powstania jest ci\u0119\u017ck\u0105 zbrodni\u0105, a jej sprawcy, z genera\u0142em Komorowskim na czele, winni stan\u0105\u0107 przed s\u0105dem…
\n70-letni krakowski historyk profesor Andrzej Leon Sowa (znany jako badacz dziej\u00f3w Pierwszej Rzeczypospolitej, stosunk\u00f3w polsko-ukrai\u0144skich i najnowszych dziej\u00f3w Polski), zanim do frakcji opozycyjnej przyst\u0105pi\u0142, wykona\u0142 gigantyczn\u0105 robot\u0119 badawcz\u0105 sine ira et studio<\/em>, czytaj\u0105c na nowo setki, ba \u2013 tysi\u0105ce dokument\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142owych (na og\u00f3\u0142 ju\u017c znanych lub bardzo znanych innym historykom), \u017cadnej tezy z g\u00f3ry nie zak\u0142adaj\u0105c \u2013 ot, co mu wysz\u0142o, to wysz\u0142o. A wysz\u0142o niezbicie, \u017ce Anders racj\u0119 mia\u0142!
\nBy podejrze\u0144 unikn\u0105\u0107 o publicystyczn\u0105 deklinacj\u0119, profesor Sowa inaczej ni\u017c inni historycy zakre\u015bli\u0142 sw\u00f3j plan badawczy, w istocie nie samo powstanie bior\u0105c na warsztat, ale \u201eplany operacyjne Zwi\u0105zku Walki Zbrojnej \u2013 Armii Krajowej (1940 \u2013 1944) i sposoby ich realizacji\u201d. Takie uj\u0119cie sprawi\u0142o, \u017ce dylemat insurekcyjny nabra\u0142 nowego wymiaru, a na powstanie w Warszawie, czyli fragment wi\u0119kszej ca\u0142o\u015bci, wypada spojrze\u0107 inaczej. Od razu dodam, \u017ce lektura tej cz\u0119\u015bci pracy Sowy wywo\u0142uje g\u0119si\u0105 sk\u00f3rk\u0119 i d\u0142awi\u0105ce uczucie niedowierzania, a s\u0142owo niemo\u017cliwe! (z tym wykrzyknikiem koniecznie…) towarzyszy czytaniu od pocz\u0105tku do ko\u0144ca… Te strategiczne i operacyjne fantazmaty, to doktrynalne skostnienie i techniczna ignorancja, te bajeczne hipotezy wojskowe i polityczne ekstrapolacje, te polskie mity i tromtadrackie przeszacowania si\u0142 w\u0142asnych, ten brak rozpoznania mo\u017cliwo\u015bci i potencja\u0142u przeciwnika, te za\u0142o\u017cenia chciejsko-czarodziejskie (\u017ce niby Niemcy nie b\u0119d\u0105 chcieli walczy\u0107, dok\u0142adnie jak w 1918 roku i z tych samych powod\u00f3w…), te desanty morskie i powietrzne (nawet, tak, tak, dywizji pancernych…). Dlaczego?
\nNie ma dw\u00f3ch zda\u0144: wywie\u015b\u0107 wszystko nale\u017cy ze s\u0142abo\u015bci intelektualnej polskiego oficera zawodowego en masse…<\/em> Najwy\u017cej wykwalifikowani dow\u00f3dcy, kt\u00f3rzy podszlifowali swe umiej\u0119tno\u015bci (nie bez kompleks\u00f3w i poczucia winy za kl\u0119sk\u0119) na polach bitew Wrze\u015bnia, siedzieli w oflagach, jednostki bardziej aktywne (czy wr\u0119cz awanturnicze) przedosta\u0142y si\u0119 na Zach\u00f3d; w kraju zostali ty\u0142owcy, kilkunastu by\u0142ych dow\u00f3dc\u00f3w pu\u0142k\u00f3w, przewa\u017cnie zapasowych, emeryci i tym\u017ce podobni. Intelektualnie i fachowo s\u0142abi. Taki genera\u0142 (mianowany w 1940 roku) Komorowski by\u0142 \u015bwietnym je\u017ad\u017acem o kwalifikacjach olimpijskich, d\u0142ugoletnim dow\u00f3dc\u0105 pu\u0142ku u\u0142an\u00f3w (dziewi\u0105ty ma\u0142opolski z Trembowli…), szefem Centrum Wyszkolenia Kawalerii w Grudzi\u0105dzu, ale dowodzi\u0142 w polu tylko kilka dni improwizowanym pu\u0142kiem jazdy (kt\u00f3ry uleg\u0142 panice) w bitwie tomaszowskiej, stoczonej przez jednostki r\u00f3wnie\u017c zaimprowizowanej armii \u201eLublin\u201d, poczem tak \u015blamazarnie przedziera\u0142 si\u0119 na W\u0119gry, \u017ce utkn\u0105\u0142 w Krakowie. Dowodzenie skomplikowan\u0105 struktur\u0105 Armii Krajowej, kt\u00f3re przej\u0105\u0142 po aresztowaniu gen. Stefana Roweckiego (szlify generalskie dostali razem, tym samym rozkazem Naczelnego Wodza…) w czerwcu 1943 roku, zdecydowanie przerasta\u0142o jego mo\u017cliwo\u015bci. Wspomniany poprzednik genera\u0142a \u201eBora\u201d by\u0142 bardziej obiecuj\u0105cym oficerem (we Wrze\u015bniu dowodzi\u0142 brygad\u0105 motorow\u0105 w stadium organizacji); notabene jako jedyny chyba polski \u017co\u0142nierz tego szczebla mia\u0142 jakie\u015b poj\u0119cie o walkach w mie\u015bcie, bowiem w 1928 roku wyda\u0142 na ten temat rozprawk\u0119 (bardziej policyjn\u0105 ni\u017c wojskow\u0105 – po\u015bwi\u0119con\u0105 t\u0142umieniu rozruch\u00f3w).
\nMniejsza jednak z kwalifikacjami wodz\u00f3w, mniejsza z realizmem projekt\u00f3w. Istotna jest inna okoliczno\u015b\u0107: plany powszechnego powstania w Polsce nie wesz\u0142y w sk\u0142ad generalnego planu wojennego aliant\u00f3w;<\/strong> ci nigdy na serio nie rozwa\u017cali takiej opcji, natomiast grzecznie i stanowczo odm\u00f3wili nawet rozstrzygaj\u0105cej debaty. Ba, zasugerowali, aby mo\u017ce powsta\u0144czym planem w Polsce zainteresowa\u0107… Stalina.
\nW tej sytuacji plan powszechnego powstania oraz p\u00f3\u017aniej sformu\u0142owany nieco bardziej realistyczny plan \u201eBurza\u201d (dywersja antyniemiecka przed nasuwaj\u0105cym si\u0119 na ziemie polskie frontem radzieckim, by bojem uwiarygodni\u0107 ujawnienie si\u0119 armii i cywilnej administracji polskiej wobec Sowiet\u00f3w) by\u0142y przedsi\u0119wzi\u0119ciami lokalnymi, realizowanymi w\u0142asnymi si\u0142ami i \u015brodkami, z mo\u017cliwym (ale nie zapewnionym formalnie, na pi\u015bmie…) ograniczonym wsparciem alianckim, ale przecie\u017c nie decyduj\u0105cym… W tej sytuacji nast\u0105pi\u0107 musia\u0142o bolesne zderzenie sarmackiej mrzonki z brutaln\u0105, polityczno-militarn\u0105 europejsk\u0105 (a w zasadzie \u015bwiatow\u0105…) jaw\u0105.
\nLektura dalszego ci\u0105gu dzie\u0142a profesora Sowy, relacjonuj\u0105cego przebieg realizacji insurekcyjnych plan\u00f3w dow\u00f3dztwa AK (z u\u017cyciem s\u0142ownictwa eleganckiego, naukowego, bez napi\u0119tnowanych emocj\u0105 zwrot\u00f3w i epitet\u00f3w, kt\u00f3re mniej zdyscyplinowanemu badaczowi same cisn\u0119\u0142yby si\u0119 pod klawisze) ju\u017c nie zdumieniem przejmuje, jeno przygn\u0119bieniem, siln\u0105, acz g\u0142uch\u0105 doprawionym w\u015bciek\u0142o\u015bci\u0105… Inaczej bowiem czyta\u0107 si\u0119 nie da szczeg\u00f3\u0142owej relacji z procesu podejmowania decyzji i wydawania rozkaz\u00f3w. Okazuje si\u0119, \u017ce dow\u00f3dcy AK nie mieli poj\u0119cia, co si\u0119 dzieje na wojnie, a ostro\u017cne i pe\u0142ne w\u0105tpliwo\u015bci meldunki w\u0142asnego wywiadu traktowali jak defetystyczne wyst\u0119pki, niemal\u017ce jak zdrad\u0119 i dezercj\u0119. Okazuje si\u0119, \u017ce niedostatki uzbrojenia (w tym kompletny brak nadaj\u0105cej si\u0119 do prowadzenia natar\u0107 broni ci\u0119\u017ckiej) powsta\u0144cy zast\u0105pi\u0107 mieli \u201efuri\u0105 odwetu\u201d – jak wyrazi\u0142 si\u0119 dow\u00f3dca okr\u0119gu warszawskiego AK pu\u0142kownik dyplomowany (no c\u00f3\u017c…) Antoni Chru\u015bciel \u201eMonter\u201d; gdy dla kogo\u015b brak\u0142o broni palnej czy granat\u00f3w, mia\u0142 bra\u0107 \u0142om albo siekier\u0119 i tym zdoby\u0107 bro\u0144 dla siebie… Nieprawdopodobne? Nie, takie s\u0142owa pad\u0142y i, co gorsza, tysi\u0105ce m\u0142odych ludzi usi\u0142owa\u0142y dyrektyw\u0119 zrealizowa\u0107… I tak dalej \u2013 doprawdy, bolesna to lektura!
\nKonkluduje Sowa jasno: powstanie \u017cadnego znaczenia militarnego nie mia\u0142o i mie\u0107 nie mog\u0142o, bohaterskim zrywem by\u0142o, ofiar\u0105 krwi by\u0142o i przede wszystkim tragedi\u0105 o rozleg\u0142ych oraz d\u0142ugotrwa\u0142ych konsekwencjach. Ale politycznie \u017cadnego celu nie osi\u0105gn\u0119\u0142o. Co gorsza \u2013 gdy spojrzy si\u0119 z dystansu, wygl\u0105da\u0142o jak zbrodniczy szanta\u017c: grupa polityk\u00f3w i oficer\u00f3w wzi\u0119\u0142a kilkaset tysi\u0119cy zak\u0142adnik\u00f3w – mieszka\u0144c\u00f3w miasta, cywil\u00f3w, by wymusi\u0107 reakcj\u0119 sojusznik\u00f3w, \u201ewstrz\u0105sn\u0105\u0107 sumieniem \u015bwiata\u201d, a w konsekwencji braku reakcji – tych\u017ce sojusznik\u00f3w win\u0105 za masowy mord obarczy\u0107. Do\u015b\u0107 to osobliwe \u015bwiadectwa stanu ducha i umys\u0142\u00f3w \u00f3wczesnej przyw\u00f3dczej elity Polak\u00f3w.
\nW ka\u017cdym razie latem 1944 roku w polskiej sprawie mog\u0142o si\u0119 jeszcze sporo wydarzy\u0107, bo nie wszystko by\u0142o definitywnie przes\u0105dzone, bo potencja\u0142 polski co nieco wa\u017cy\u0142. Ale gdy fronty \u017bukowa i Rokossowskiego w styczniu 1945 roku posz\u0142y \u201epriamo na Bierlin\u201d<\/em> przez pust\u0105 Warszaw\u0119 i s\u0142abo bronion\u0105 Wis\u0142\u0119, w polskiej sprawie wszystko ju\u017c by\u0142o pozamiatane; par\u0119 tygodni p\u00f3\u017aniej w Ja\u0142cie ju\u017c tylko przyklepano szczeg\u00f3\u0142y. A mog\u0142o by\u0107 inaczej… Jak? Nie tak bezmy\u015blnie i krwawo na pewno.
\nTomasz Sas<\/strong>
\n(1 08 2016)<\/strong><\/p>\n
\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"