{"id":1689,"date":"2019-10-07T09:49:15","date_gmt":"2019-10-07T07:49:15","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=1689"},"modified":"2020-06-20T00:40:39","modified_gmt":"2020-06-19T22:40:39","slug":"wladca-cieni","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2019\/10\/07\/wladca-cieni\/","title":{"rendered":"W\u0142adca cieni"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Javier Cercas
W\u0142adca cieni
Prze\u0142o\u017cy\u0142a Ewa Zaleska
Wydawnictwo Noir sur Blanc, Warszawa 2019<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Rekomendacja: 5\/7
Ocena ok\u0142adki: 4\/5<\/strong> <\/p>\n\n\n\n

Pisz pan: Hiszpan…<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u201ePisz\u0119, \u017ceby nie by\u0107 pisanym\u201d<\/em>
Natr\u0119tny aforyzm, kt\u00f3ry przyczepi\u0142 si\u0119
do Javiera Cercasa na tarasie
restauracji La Majada w Trujillo
podczas obiadu z Davidem Trueb\u0105<\/p>\n\n\n\n

Histori\u0119 pisz\u0105 zwyci\u0119zcy… Dlatego\nnie ma smutniejszych historii ni\u017c dzieje wojen domowych. Je\u015bli w\nog\u00f3le zosta\u0142y lub kiedykolwiek zostan\u0105 uczciwie napisane.\nOczywi\u015bcie mam tu na my\u015bli historie obiektywne, z zachowanym\ndystansem wobec stron, a zw\u0142aszcza ich propagandy. Dystansem\npolitycznym, intelektualnym i czasowym. Wojny domowe ka\u017c\u0105 d\u0142ugo\nczeka\u0107 na ten odst\u0119p. W ubieg\u0142ym stuleciu toczy\u0142o si\u0119 ich sporo,\nw bie\u017c\u0105cym ju\u017c te\u017c kilka powa\u017cnych, pe\u0142nokrwistych konflikt\u00f3w\nwewn\u0119trznych da\u0142oby si\u0119 naliczy\u0107; jeden nawet wci\u0105\u017c trwa za\nnasz\u0105 granic\u0105 (cho\u0107 ma charakter hybrydowy: domowo-inwazyjny) \u2013\nna Ukrainie. Wojny domowe, zamachy stanu, demonstracje uliczne z\nu\u017cyciem broni palnej i \u015bmiertelnymi ofiarami czasem bywaj\u0105\nwywo\u0142ane przez cynicznych kombinator\u00f3w, czasem przez zrozpaczonych\nidealist\u00f3w \u2013 ale zawsze, gdy do nich dochodzi, co\u015b przedtem musi\np\u0119kn\u0105\u0107, musi powsta\u0107 rozpadlina podzia\u0142\u00f3w tak wielkich, \u017ce a\u017c\nznieczulaj\u0105 szeregowych uczestnik\u00f3w zdarze\u0144, gdy musz\u0105 u\u017cy\u0107\nbroni przeciw s\u0105siadom, braciom w wierze, historii, j\u0119zyku,\nobywatelstwie… Jak mocne musz\u0105 to by\u0107 bod\u017ace, skor\u0105 potrafi\u0105\njednym ruchem zburzy\u0107 budowane przez wieki fundamenty wsp\u00f3lnoty? Co\nsprawia, \u017ce strzelaj\u0105cy do siebie rodacy potrafi\u0105 znale\u017a\u0107 i\nzaakceptowa\u0107 usprawiedliwienie? Dlaczego zwyci\u0119zcy natychmiast \u201epo\u201d\nprzyst\u0119puj\u0105 do liczenia krzywd prawdziwych i urojonych? Dlaczego\nprzegrani milkn\u0105 ze strachu i w tym strachu ciesz\u0105 si\u0119, \u017ce\n\u201etamci\u201d pozwalaj\u0105 im \u017cy\u0107? Zaiste, te przepa\u015bcie musz\u0105 by\u0107\nniezmierzone…<\/p>\n\n\n\n

Z do\u015bwiadcze\u0144 europejskich wynika, \u017ce\nmijaj\u0105 dwa \u2013 trzy pokolenia, by dotkni\u0119te traum\u0105 wojny domowej,\nzamachu stanu czy \u015bmierciono\u015bnych zamieszek na rozlicznych\n\u201emajdanach\u201d narody zebra\u0142y do\u015b\u0107 determinacji i si\u0142 duchowych,\nby zabra\u0107 si\u0119 za rozliczenia. A i te, chocia\u017c stosunkowo proste \u2013\noddzieli\u0107 winnych od niewinnych, zbrodniarzy ukara\u0107 (wtedy ju\u017c\nnajcz\u0119\u015bciej symbolicznie, z powod\u00f3w biologicznych), zdrajc\u00f3w\npot\u0119pi\u0107, ofiarom odda\u0107 ho\u0142d, sprawiedliwo\u015b\u0107 i zado\u015b\u0107uczynienie\n\u2013 na og\u00f3\u0142 nie udaj\u0105 si\u0119 ani g\u0142adko, ani definitywnie. Z\noczywistego powodu: struktury spo\u0142eczne, mechanizmy w\u0142adzy,\nstabilno\u015bci i porz\u0105dku tudzie\u017c rozmaite interesy tak si\u0119\nwzajemnie skomplikowa\u0142y, \u017ce wymierzanie sprawiedliwo\u015bci mog\u0142oby\nzatrz\u0105\u015b\u0107 struktur\u0105 pa\u0144stwa, a w najgorszym wypadku j\u0105 zburzy\u0107.\nZamiast rozlicze\u0144 stosuje si\u0119 skomplikowane kombinacje\nintelektualne i etyczne, kt\u00f3re w skr\u00f3cie nazywaj\u0105 si\u0119 \u201egrub\u0105\nkresk\u0105\u201d albo \u201epaktami zapomnienia\u201d. Nie usuwa si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142a\nb\u00f3lu, ale zwalcza, wyg\u0142usza jego objawy… Ale i tak, mimo dobrej\nwoli stron, nie zawsze udaje si\u0119 rozliczy\u0107, skwitowa\u0107 traumatyczn\u0105\nprzesz\u0142o\u015b\u0107. Potrzeba up\u0142ywu jeszcze kilku pokole\u0144, zanim\nhistoria nieodwo\u0142alnie stanie si\u0119 histori\u0105, to znaczy: przestanie\nwywo\u0142ywa\u0107 podzia\u0142y…<\/p>\n\n\n\n

Wojny domowe, przewroty, rewolucje,\nawantury uliczne wywieraj\u0105 du\u017ce ci\u015bnienie spo\u0142eczne; to zdarzenia\ndemoluj\u0105ce ustabilizowane struktury i zale\u017cno\u015bci, uniewa\u017cniaj\u0105ce\nwzorce post\u0119powania, kryteria ocen i dogmaty. Ba, uniewa\u017cnieniu\nulegaj\u0105 nawet wi\u0119zy rodzinne, przyja\u017anie i mi\u0142o\u015bci. A od\ndestrukcji ju\u017c tylko krok do strachu \u2013 zrozumia\u0142ego, gdy nie\nwiesz, co teraz tkwi w ludziach, kt\u00f3rych zna\u0142e\u015b, akceptowa\u0142e\u015b,\nkocha\u0142e\u015b. Z drugiej wszelako strony wojny domowe i rewolty pe\u0142ne\ns\u0105 gest\u00f3w, zdarze\u0144 i eksces\u00f3w o przeciwnym znaku i wektorze.\nWbrew… Bojownicy obu stron nagle udzielaj\u0105 pomocy wrogom, ratuj\u0105\nz opresji, pomagaj\u0105 w ucieczkach, okazuj\u0105 \u0142ask\u0119 i wielkoduszne\nzrozumienie, puszczaj\u0105 p\u0142azem niehonorowe post\u0119pki, rozmy\u015blnie\n\u017ale celuj\u0105… Dlaczego? Sk\u0105d te heroiczne post\u0119pki? Mo\u017ce nie\nwszystko p\u0119k\u0142o we wsp\u00f3lnotach okrutnie do\u015bwiadczonych,\nsterroryzowanych roz\u0142amem?<\/p>\n\n\n\n

To dobre pytania. Ale czy ich miejsce\njest w historii? Kto wie… Historia wprawdzie nie jest sum\u0105\npojedynczych gest\u00f3w, lecz nie jestem pewien, czy nale\u017cy je\nwszystkie eksmitowa\u0107 do literatury. Historia by\u0142aby za, bowiem\nuwa\u017ca si\u0119 za nauk\u0119 nie na ludzk\u0105 miar\u0119. Historia o sobie samej\nmniema, \u017ce jest do wy\u017cszych cel\u00f3w stworzona \u2013 Dzieje,\nCywilizacja, Post\u0119p, Zmiany \u2013 wszystko opisywane w postaci\nwielkich agregat\u00f3w. Dla jednostki nie ma miejsca, chyba \u017ce jest\nAleksandrem Macedo\u0144skim, Karolem Wielkim, Karolem Marksem, Adolfem\nHitlerem, Mahatm\u0105 Gandhim czy Josifem D\u017cugaszwilim na przyk\u0142ad.\nAle zwyk\u0142ym \u017co\u0142nierzem jednej z walcz\u0105cych armii, zabitym w\nbezsensownej bitwie na bezwarto\u015bciowym pustkowiu? Dla takiego nie ma\nmiejsca w historii. Lecz literatura protestowa\u0107 nie b\u0119dzie \u2013\nbierze wszystko, je\u015bli tylko b\u0119dzie dobrze opowiedziane…<\/p>\n\n\n\n

Wojna domowa w Hiszpanii (1936 \u2013\n1939) jest niemal\u017ce modelowym poligonem, na kt\u00f3rym pisanie historii\ni tworzenie literatury prze\u0107wiczono i przebadano mo\u017cliwie\nwszechstronnie. Ogromne rozmiary walk na stosunkowo niewielkim\nterytorium, kraj w ogniu \u2013 potem w ruinie, ponad p\u00f3\u0142 miliona\nofiar (z czego trzysta tysi\u0119cy na polu walki, z broni\u0105 w r\u0119ku, a\ndwie\u015bcie to ofiary terroru politycznego i pospolitych zbrodni w\ntrakcie wojny i po niej…); drugie p\u00f3\u0142 miliona na emigracji.\nWreszcie zwyci\u0119stwo jednej ze stron (konserwatywno-faszystowskich\nrebeliant\u00f3w) bezapelacyjne, a kl\u0119ska drugiej strony (obro\u0144c\u00f3w\nrepubliki) \u2013 bezprzyk\u0142adna. A potem cztery dekady mroku,\nmilczenia, terroru \u2013 Wielkiego Ch\u0142odu. Koncesjonowani przez\nzwyci\u0119ski re\u017cim historycy szybko napisali jedyn\u0105 \u201eprawdziw\u0105\u201d\nwersj\u0119 wydarze\u0144, odmiennych g\u0142os\u00f3w badaczy z emigracji nie\ndopuszczano. Guardia Civil otoczy\u0142a Hiszpani\u0119 szczelnym kordonem,\nprzez kt\u00f3ry nie mia\u0142a szans przecisn\u0105\u0107 si\u0119 (w obie zreszt\u0105\nstrony) \u017cadna my\u015bl niepodleg\u0142a. Literatura wewn\u0119trzna od razu\nodpu\u015bci\u0142a temat \u2013 w trosce o \u017cycie. Literatura i kino \u015bwiatowe\n\u2013 owszem, podj\u0119\u0142o temat, ale Hiszpanie nie mieli o tym poj\u0119cia.\nPablo Picasso namalowa\u0142 \u201eGuernik\u0119\u201d, ale wewn\u0105trz granic\nHiszpanii za posiadanie cho\u0107by marnej reprodukcji obrazu na\npoczt\u00f3wce mo\u017cna by\u0142o trafi\u0107 na d\u0142ug\u0105 szycht\u0119 w kamienio\u0142omach\nValle de los Caidos, by \u0142upa\u0107 budulec na pomniki i grobowce\nfrankistowskich bohater\u00f3w…<\/p>\n\n\n\n

Lody pu\u015bci\u0142y (ale niewiele i\npowoli…), gdy 20 grudnia 1973 roku na madryckiej uliczce Claudio\nCoello pod\u0142o\u017cony przez dynamitard\u00f3w z baskijskiej ETA i\nprecyzyjnie odpalony \u0142adunek miotn\u0105\u0142 na pi\u0119\u0107 pi\u0119ter opancerzon\u0105\nlimuzyn\u0119 z premierem Pa\u0144stwa Hiszpa\u0144skiego, admira\u0142em Luisem\nCarrero Blanco w \u015brodku. Dwa lata p\u00f3\u017aniej zmar\u0142 sam dyktator,\ngeneralissimus i caudillo Francisco Franco Bahamonde, a na tron\nwst\u0105pi\u0142 dziedzic hiszpa\u0144skich Burbon\u00f3w \u2013 Juan Carlos; wtedy\nprzez granice, zrazu nie\u015bmia\u0142o (ale po nieudanym puczu\npodpu\u0142kownika Tejero w 1981 roku \u2013 jakby odwa\u017cniej) zacz\u0119\u0142a\nwkracza\u0107 demokracja. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 obywateli Hiszpanii zd\u0105\u017cy\u0142a\nzapomnie\u0107, co to s\u0142owo znaczy. Ale uczyli si\u0119 szybko,\n\u201eprzywarsztatowo\u201d, w praktyce \u017cycia publicznego. Z histori\u0105\nsz\u0142o gorzej… Wprawdzie od lat 60. re\u017cim proklamowa\u0142 i ostro\u017cnie\nprowadzi\u0142 tzw. polityk\u0119 pojednania, ale w zasadzie ogranicza\u0142a si\u0119\nona do poluzowania regu\u0142 upami\u0119tniania i grobownictwa. O rewizji\nhistorii ani praktyk wymiaru sprawiedliwo\u015bci mowy by\u0107 nie mog\u0142o;\n\u017cadne absolutne i natychmiastowe zel\u017cenie nie dosi\u0119g\u0142o te\u017c\nadministracyjnych p\u0119t ograniczaj\u0105cych swobod\u0119 tw\u00f3rc\u00f3w kultury.\nWszystko sz\u0142o powoli i po grudzie. I o ile przez pierwsze\nczterdzie\u015bci lat milczeli pokonani republikanie i ich rodziny, teraz\nw dziwn\u0105 niepami\u0119\u0107 i niech\u0119\u0107 do wspomnie\u0144 popada\u0107 j\u0119li\nzwyci\u0119zcy i ich potomstwo; czy\u017cby w obawie przed dziejowo\nusprawiedliwion\u0105 rekonkwist\u0105 historii? Tak si\u0119 zdarza, gdy policja\npolityczna ju\u017c nie powstrzymuje s\u0142\u00f3w ani czyn\u00f3w. Mo\u017cna oberwa\u0107\n\u2013 ale stokro\u0107 bardziej ni\u017c cios w pysk potrafi\u0105 zabole\u0107\ns\u0142owa… Javier Cercas tego do\u015bwiadczy\u0142.<\/p>\n\n\n\n

Urodzony w 1962 roku Cercas – Hiszpan z\nbiednej Estremadury (matecznika katolickiej konserwy i Falangi) \u2013 w\ndzieci\u0144stwie wyemigrowa\u0142 z rodzin\u0105 do Girony w Katalonii,\nbogatego, liberalnego i kulturalnego miasta, europejskiego na wskro\u015b\n(80 kilometr\u00f3w od Barcelony i rzut beretem od granicy z Francj\u0105). I\nco najwa\u017cniejsze \u2013 m\u00f3wi\u0105cego innym j\u0119zykiem, ni\u017c klasyczny\nch\u0142opski castellano rdzennego Estremadurczyka, katalo\u0144skim\nmianowicie… Wykorzeniony Cercas wr\u00f3s\u0142 w Kataloni\u0119 (cho\u0107\nniebezwarunkowo, nie ca\u0142kiem: jest przeciwnikiem oderwania si\u0119 od\nHiszpanii…), zosta\u0142 pisarzem i dziennikarzem. O wojnie domowej te\u017c\noczywi\u015bcie pisa\u0142: jego powie\u015b\u0107 \u201e\u017bo\u0142nierze spod Salaminy\u201d\nzdoby\u0142a czytelnik\u00f3w i s\u0142aw\u0119, zosta\u0142a sfilmowana (David Trueba w\n2003 roku). Je\u015bli kto\u015b dot\u0105d jej nie zna \u2013 przy okazji polecam\ngor\u0105co. Naprawd\u0119 nie ma w literaturze hiszpa\u0144skiej lepszej pr\u00f3by\nspisania pewnych moralnych aspekt\u00f3w domowego konfliktu \u2013 tych, o\nkt\u00f3rych ju\u017c tu wspomnia\u0142em… Javier Cercas (obok kilku innych\nksi\u0105\u017cek) ma te\u017c w dorobku fenomenaln\u0105 \u201eAnatomi\u0119 chwili\u201d\n(polecam jeszcze gor\u0119cej) – grand-reporta\u017c, a w\u0142a\u015bciwie esej\npolityczny o zbrojnym zamachu podpu\u0142kownika paramilitarnej s\u0142u\u017cby\nbezpiecze\u0144stwa \u2013 Guardia Civil \u2013 Antonia Tejero, kt\u00f3ry po\npo\u0142udniu 23 lutego 1981 roku wtargn\u0105\u0142 na czele kilkudziesi\u0119ciu\nludzi do siedziby Kortez\u00f3w (hiszpa\u0144skiego parlamentu) i wymachuj\u0105c\npistoletem przerwa\u0142 obrady, proklamuj\u0105c… chwileczk\u0119\ncierpliwo\u015bci, bo za chwil\u0119 mia\u0142 przyby\u0107 wysokiej rangi genera\u0142,\nby w porozumieniu z kr\u00f3lem ustanowi\u0107 nowy rz\u0105d \u2013 znan\u0105 w\nkrajach kultury iberyjskiej junt\u0119 wojskow\u0105. Wysokiej rangi genera\u0142\nnie przyby\u0142, kr\u00f3l Juan Carlos b\u0142yskawicznie powstrzyma\u0142 zap\u0119dy\nkilku dow\u00f3dc\u00f3w armii, za\u015b wi\u0119kszo\u015b\u0107 intelektualnych przes\u0142anek\nzamachu pozosta\u0142a w g\u0142owie rebelianta-idealisty Tejero \u2013\nfanatycznego, romantycznego, prostolinijnego konkwistadora\nrestauracji frankizmu. \u201eAnatomia chwili\u201d jest dzie\u0142em wybitnym,\nerudycyjnym, wbrew pozorom – uniwersalnym, do poczytania w ka\u017cdej\nchwili i w ka\u017cdych okoliczno\u015bciach historycznych tudzie\u017c\npolitycznych. Ja cz\u0119sto do niej wracam…<\/p>\n\n\n\n

\u201eW\u0142adca cieni\u201d to te\u017c ksi\u0105\u017cka\npodobnego typu; niech was nie zwiedzie pr\u00f3ba \u201eodwydawniczego\u201d\nzaklasyfikowania jej jako powie\u015bci. To r\u00f3wnie\u017c grand-reporta\u017c,\nnosz\u0105cy cechy eseju historycznego i antropologicznego. Cercas\nsi\u0119gn\u0105\u0142 do historii rodzinnej, opowiadanej cz\u0119sto przez matk\u0119, o\njej wujku (a jego ciotecznym dziadku…) Manolo. Manuel Mena \u2013\nchor\u0105\u017cy tymczasowy (w armii Franco najni\u017cszy stopie\u0144 oficerski),\npe\u0142ni\u0105cy s\u0142u\u017cb\u0119 w pierwszym batalionie strzelc\u00f3w z Ifni\n(elitarna jednostka kolonialna, trzon afryka\u0144skiej armii Franco),\nzgin\u0105\u0142 w wieku dziewi\u0119tnastu lat w bitwie nad Ebro, 21 wrze\u015bnia\n1938 roku. Cercas podejmuje pr\u00f3b\u0119 nie tyle ekspiacyjnego\nrozliczenia si\u0119 z histori\u0105 w\u0142asnej rodziny, co raczej opowiedzenia\ntej historii na sw\u00f3j spos\u00f3b, na swoich warunkach. Tak, by nie\ndopu\u015bci\u0107, \u017ce jego histori\u0119 opowie kto\u015b inny. Pisz\u0119, by nie by\u0107\npisanym…<\/p>\n\n\n\n

W zamiarach Javiera Cercasa nie le\u017ca\u0142o\nani wyt\u0142umaczenie si\u0119, ani przeproszenie, ani wzi\u0119cie na siebie\nwin wuja Manola, ani ca\u0142ej falangistowsko-frankistowskiej rodziny,\nkt\u00f3ra w tamtych latach wojny domowej w estremadurskim miasteczku\nIbahernando nale\u017ca\u0142a do elity sprawuj\u0105cej realn\u0105 w\u0142adz\u0119. Cercas\nspisa\u0142 t\u0119 opowie\u015b\u0107, by w ko\u0144cu nie musie\u0107 jej odrzuca\u0107;\nokaza\u0142a si\u0119 bowiem wa\u017cn\u0105, niezbywaln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 jego\ndziedzictwa. Zrobi\u0142 to jednak tak, by nie zwala\u0107 winy ani wstydu na\nnikogo. On po prostu opisa\u0142 ze szczeg\u00f3\u0142ami swoj\u0105 w\u0119dr\u00f3wk\u0119 po\n\u015bladach chor\u0105\u017cego Meny, bo rodzinna powinno\u015b\u0107 kaza\u0142a mu j\u0105 tak\nnapisa\u0107. Pocz\u0105tkowo wydaje si\u0119, \u017ce tych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w jest za\nwiele, chce si\u0119 je podczas czytania odgarn\u0105\u0107, by szybciej i\npro\u015bciej dotrze\u0107 do celu. Ale w miar\u0119 post\u0119p\u00f3w lektury odczuwa\nsi\u0119 \u017cal, \u017ce szczeg\u00f3\u0142\u00f3w jest tak ma\u0142o; apetyt na szczeg\u00f3\u0142\nro\u015bnie. Mo\u017ce to sprawia technika opowiadania Cercasa \u2013\nbeznami\u0119tnie sprawozdawcza, zdystansowana, z lekkimi akcentami\n\u0142obuzerskimi, nie stroni\u0105ca od lu\u017anej struktury i formu\u0142y\nnarracji, ocieraj\u0105cych si\u0119 troszk\u0119 nawet o stylistyk\u0119 gonzo. I to\nsi\u0119 czyta znacznie lepiej ni\u017c s\u0105\u017cnist\u0105 publicystyk\u0119\nhistoryczn\u0105, z wypalonym na zadku pi\u0119tnem jedynej (bo mojej…)\nracji. Tak, pisz pan: Hiszpan…<\/p>\n\n\n\n

Tomasz Sas
(7 10 2019)<\/strong> <\/p>\n\n\n\n

PS. W sprawie \u201ePisz pan: Hiszpan\u201d mam pytanie do PT Internaut\u00f3w o pochodzenie tego zdanka – popularnego i u\u017cywanego w r\u00f3\u017cnych kontekstach… Ot\u00f3\u017c ko\u0142acze mi si\u0119 po g\u0142owie, \u017ce to cytat, fragment dialogu z przedwojennego szmoncesowego skeczu (autorstwa bodaj\u017ce Konrada Toma; ale by\u0107 mo\u017ce palce w tym umoczy\u0142 Tuwim…). Chodzi o ustalenie to\u017csamo\u015bci pewnego przy\u0142apanego na kt\u00f3rej\u015b z granic starozakonnego podr\u00f3\u017cnika o aparycji (wbrew brzmieniu danych w papierach \u2013 Zygfryd Ku\u015bko, dajmy na to…) raczej nie nordyckiej ani te\u017c kartoflano-s\u0142owia\u0144skiej; w ko\u0144cu zm\u0119czony d\u0142ug\u0105 indagacj\u0105 podr\u00f3\u017cnik m\u00f3wi do stra\u017cnika z rezygnacj\u0105 \u2013 pisz pan: Hiszpan! Ale mo\u017ce pami\u0119\u0107 mnie zawodzi? Mo\u017ce kto\u015b to wie na pewno? (TS)<\/p>\n\n\n\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Javier Cercas W\u0142adca cieni Prze\u0142o\u017cy\u0142a Ewa Zaleska Wydawnictwo Noir sur Blanc, Warszawa 2019 Rekomendacja: 5\/7 Ocena ok\u0142adki: 4\/5 Pisz pan: Hiszpan… \u201ePisz\u0119, \u017ceby nie by\u0107 pisanym\u201d Natr\u0119tny aforyzm, kt\u00f3ry przyczepi\u0142 si\u0119 do Javiera Cercasa na tarasie restauracji La Majada w Trujillopodczas obiadu z Davidem Trueb\u0105 Histori\u0119 pisz\u0105 zwyci\u0119zcy… Dlatego nie ma smutniejszych historii ni\u017c dzieje wojen domowych. Je\u015bli w og\u00f3le zosta\u0142y lub kiedykolwiek zostan\u0105 uczciwie napisane. Oczywi\u015bcie mam tu na my\u015bli historie obiektywne, z zachowanym dystansem wobec stron, a zw\u0142aszcza ich propagandy. Dystansem politycznym, intelektualnym i czasowym. Wojny domowe ka\u017c\u0105 d\u0142ugo czeka\u0107 na ten odst\u0119p. W ubieg\u0142ym stuleciu toczy\u0142o si\u0119 ich sporo, w bie\u017c\u0105cym ju\u017c te\u017c kilka powa\u017cnych, pe\u0142nokrwistych konflikt\u00f3w wewn\u0119trznych da\u0142oby si\u0119 naliczy\u0107; jeden nawet wci\u0105\u017c trwa za nasz\u0105 granic\u0105 (cho\u0107 ma charakter hybrydowy: domowo-inwazyjny) \u2013 na Ukrainie. Wojny domowe, zamachy stanu, demonstracje uliczne z u\u017cyciem broni palnej i \u015bmiertelnymi ofiarami czasem bywaj\u0105 wywo\u0142ane przez cynicznych kombinator\u00f3w, czasem przez zrozpaczonych idealist\u00f3w \u2013 ale zawsze, gdy do nich dochodzi, co\u015b przedtem musi p\u0119kn\u0105\u0107, musi powsta\u0107 rozpadlina podzia\u0142\u00f3w tak wielkich, \u017ce a\u017c znieczulaj\u0105 szeregowych uczestnik\u00f3w zdarze\u0144, gdy musz\u0105 u\u017cy\u0107 broni przeciw s\u0105siadom, braciom w wierze, historii, j\u0119zyku, obywatelstwie… Jak mocne musz\u0105 to by\u0107 bod\u017ace, skor\u0105 potrafi\u0105 jednym ruchem zburzy\u0107 budowane przez…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":1691,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"","book_review_summary":""},"categories":[36,233],"tags":[268],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1689"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1689"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1689\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2075,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1689\/revisions\/2075"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1691"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1689"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1689"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1689"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}