{"id":1543,"date":"2019-06-19T14:37:05","date_gmt":"2019-06-19T12:37:05","guid":{"rendered":"http:\/\/100zastu.pl\/?p=1543"},"modified":"2020-06-20T00:48:06","modified_gmt":"2020-06-19T22:48:06","slug":"slowa-na-szczescie-i-inne-nienazwane-stany-duszy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/2019\/06\/19\/slowa-na-szczescie-i-inne-nienazwane-stany-duszy\/","title":{"rendered":"S\u0142owa na szcz\u0119\u015bcie i inne nienazwane stany duszy"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Gra\u017cyna Plebanek
S\u0142owa na szcz\u0119\u015bcie i inne nienazwane stany duszy
Wydawnictwo Agora, Warszawa 2019<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Rekomendacja: 4\/7
Ocena ok\u0142adki: 3\/5<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Leczenie s\u0142uchu s\u0142owami…<\/strong><\/p>\n\n\n\n

W ka\u017cdym z ponad sze\u015bciu tysi\u0119cy j\u0119zyk\u00f3w \u015bwiata jest przynajmniej kilka s\u0142\u00f3w niezwyk\u0142ej urody, opisuj\u0105cych stany ducha, mo\u017cliwe zdarzenia, pejza\u017ce, zjawiska przyrody, ludzi \u2013 przy pomocy skr\u00f3tu my\u015blowego, celnej metafory, nieoczywistego skojarzenia. Mnie najbardziej po drodze z fi\u0144skim s\u0142\u00f3wkiem kalsarik\u00e4nni, co oznacza ni mniej ni wi\u0119cej jak tylko picie w domu w samej bieli\u017anie (mo\u017ce by\u0107 te\u017c w pi\u017camie…) bez zamiaru wychodzenia na zewn\u0105trz… Pami\u0119tajmy oczywi\u015bcie, \u017ce s\u0142\u00f3wko jest fi\u0144skie, wi\u0119c picie nie oznacza \u017cadn\u0105 miar\u0105 poch\u0142aniania kawkiherbatki, mleka, soczku czy trywialnej mineralnej niegazowanej. Piwo te\u017c nie wchodzi w rachub\u0119 \u2013 za to koskenkorva jak najbardziej. No i czy\u017c to nie wspania\u0142e s\u0142\u00f3wko, to kalsarik\u00e4nni?<\/p>\n\n\n\n

S\u0105 j\u0119zyki objawiaj\u0105ce wynios\u0142\u0105\nniech\u0119\u0107 do syntetyzowania. Na przyk\u0142ad na nieodleg\u0142ej od nas\nwyspie Spiekeroog czy s\u0105siedniej Langeoog nie m\u00f3w rybakowi, \u017ce\njest mg\u0142a (po niemiecku der Nebel), bo nie zrozumie; on ma na\nokre\u015blenie tego zjawiska meteorologicznego jedena\u015bcie odr\u0119bnych\ns\u0142\u00f3w, kt\u00f3rych dok\u0142adna znajomo\u015b\u0107 mo\u017ce by\u0107 kwesti\u0105 \u017cycia lub\n\u015bmierci. Bo meest znaczy puste sieci i g\u0142\u00f3d, a lekka, roz\u015bwietlona\nhazz \u2013 obfite po\u0142owy fl\u0105dry, soli, \u015bledzia… Podobnie w\ns\u0142owniku j\u0119zyka tamasheq nie znajdziesz s\u0142owa piasek, cho\u0107\npos\u0142uguj\u0105 si\u0119 nim Tarqi, czyli ludy saharyjskiej pustyni \u2013\nTuaregowie. Ale zapytaj o fech fech, a od razu opowiedz\u0105 ci o\nzdradliwych piaskowych pu\u0142apkach… Inuici z Terytori\u00f3w P\u00f3\u0142nocnych\nnie znaj\u0105 s\u0142owa \u015bnieg, cho\u0107 sp\u0119dzaj\u0105 ca\u0142e \u017cycie w jego\ntowarzystwie. Dziwi\u0105 si\u0119, \u017ce biali m\u00f3wi\u0105 tylko snow po swojemu \u2013\ndla nich \u015bniegow\u0105 r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 opisuje kilkadziesi\u0105t s\u0142\u00f3w, a\ndok\u0142adna znajomo\u015b\u0107 ich znacze\u0144 to zn\u00f3w mo\u017ce by\u0107 kwestia \u017cycia\nlub \u015bmierci… Mieszka\u0144cy himalajskich i tybeta\u0144skich dolin do\nopisania pejza\u017cu, w kt\u00f3rym \u017cyj\u0105 (na og\u00f3\u0142 trzy lub wi\u0119cej\ntysi\u0119cy metr\u00f3w nad poziomem morza…), nie u\u017cywaj\u0105 zbiorczego\npoj\u0119cia g\u00f3r; angielskie s\u0142owo mountains jest spoza ich aparatu\npoj\u0119ciowego – nieprzet\u0142umaczalne. Przecie\u017c ka\u017cda g\u00f3ra jest\nosobnym bytem, do tego mocno zantropomorfizowanym. Ka\u017cda ma swoj\u0105\nnazw\u0119, na ka\u017cdej mieszka jakie\u015b tengri (b\u00f3stwo) albo co najmniej\nduchy przodk\u00f3w w ilo\u015bciach nieprzeliczalnych. Niekt\u00f3re g\u00f3ry same\ns\u0105 bogami. Dlatego nie ma g\u00f3r jako takich, s\u0105 za to osobno G\u00f3ra\nA, G\u00f3ra B, G\u00f3ra C i tak dalej, dok\u0105d wzrok si\u0119ga.<\/p>\n\n\n\n

Uwielbiam takie s\u0142owne bagatelki,\nkolekcjonuj\u0119 w pami\u0119ci nieprzek\u0142adalne idiomy, zgrabnie brzmi\u0105ce\ns\u0142owa i s\u0142owa-zlepie\u0144ce, skr\u00f3towce i kwieciste przekle\u0144stwa. A\ndowiadywanie si\u0119, odkrywanie ukrytych znacze\u0144? To dopiero jest\nzabawa… Dlatego \u201eS\u0142owa na szcz\u0119\u015bcie\u201d Gra\u017cyny Plebanek\nprzeczyta\u0142em z u\u015bmiechem i poczuciem wsp\u00f3lnoty. Ka\u017cdemu zalecam\nprzy\u0142\u0105czenie si\u0119…<\/p>\n\n\n\n

Autorka zada\u0142a sobie wiele trudu (cho\u0107\nw epoce Wikipedii, rekord\u00f3w Guinnessa i guglowej \u0142atwizny to ju\u017c\nnie jest zadanie heroiczne…), by skompletowa\u0107 leksykon\nczterdziestu s\u0142\u00f3w pi\u0119knych, idiom\u00f3w a\u017c tak metaforycznych, \u017ce\nnieprzek\u0142adalnych, zwrot\u00f3w wielce urodziwych \u2013 opisuj\u0105cych nasze\nemocje. Nie wszystkie z nich potrafimy nazwa\u0107, wyodr\u0119bni\u0107,\nzdefiniowa\u0107. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich ledwie przeczuwamy, a do m\u00f3wienia\no nich brakuje s\u0142\u00f3w, podczas gdy w innych j\u0119zykach s\u0105 w obiegu\nodpowiednie \u201eznaczniki\u201d… Nie jestem za tym, aby od razu te\nbrakuj\u0105ce w naszym zasobie s\u0142owa inkorporowa\u0107 do polszczyzny, ani\nby wymy\u015bla\u0107 neologizmy \u2013 na og\u00f3\u0142 ko\u015blawe, dziwnie brzmi\u0105ce i\nwygl\u0105daj\u0105ce. Ale zawsze warto si\u0119 im przyjrze\u0107 z bliska,\nposmakowa\u0107, zaduma\u0107 nad ich urod\u0105 i metaforyczn\u0105 sprawno\u015bci\u0105,\npoetyck\u0105 niedos\u0142owno\u015bci\u0105. Odczyta\u0107 i przemy\u015ble\u0107 znaczenia.\nUs\u0142ysze\u0107 (uchem duszy…) wszystkie zagubione mi\u0119dzy s\u0142owami\nniedopowiedzenia. Wyostrzy\u0107 wra\u017cliwo\u015b\u0107, wy\u0107wiczy\u0107 reakcj\u0119…<\/p>\n\n\n\n

Kilka z tych s\u0142\u00f3wek pani Gra\u017cyny Plebanek towarzyszy mi od dawna i zostanie ze mn\u0105 na zawsze \u2013 przede wszystkim wspomniane ju\u017c kalsarik\u00e4nni (czyli picie w majtkach, bez zamiaru wydalenia si\u0119 z domu tego dnia…). Podobnie jak przekle\u0144stwo mego \u017cycia towarzyskiego: l’esprit de l’escalier… Czyli sytuacja, gdy w\u0142a\u015bciwa riposta przychodzi do g\u0142owy z op\u00f3\u017anieniem \u2013 najcz\u0119\u015bciej na schodach. Koszmar! Z do\u015bwiadczenia jednak wiem, \u017ce sp\u00f3\u017aniony refleks czasem ratuje przed ostrym spi\u0119ciem, gdy ma si\u0119 niewyparzony j\u0119zor jak ja…<\/p>\n\n\n\n

Albo takie tsundoku, czyli po japo\u0144sku\nto samo co maniakalne gromadzenie ksi\u0105\u017cek. Gdy czytam o tsundoku,\nwidz\u0119 siebie i oscyluj\u0105cy wok\u00f3\u0142 4,5 tysi\u0105ca tom\u00f3w ksi\u0119gozbi\u00f3r.\nPomy\u015bla\u0142em, \u017ce z tymi kilkoma nadprogramowymi tonami papieru mog\u0119\nwyl\u0105dowa\u0107 s\u0105siadowi na g\u0142owie, ale kolega in\u017cynier budowlany\nuspokoi\u0142 mnie, \u017ce ceramiczne stropy Ackermana w moim ceglanym bloku\nz prze\u0142omu lat 50. i 60. ubieg\u0142ego stulecia maj\u0105 znaczn\u0105 nadwy\u017ck\u0119\nwytrzyma\u0142o\u015bci…<\/p>\n\n\n\n

A mo\u017ce takie koi no yokan, co po\njapo\u0144sku oznacza przeczucie mi\u0142o\u015bci, nadchodz\u0105ce nagle,\nmanifestuj\u0105ce si\u0119 spojrzeniem wielom\u00f3wnym, jakim\u015b gestem\nniejednoznacznym, u\u015bmiechem podczas mijania si\u0119, zetkni\u0119ciem d\u0142oni\nna por\u0119czy w tramwaju. Nagle z ty\u0142u g\u0142owy czujesz, \u017ce\nCo\u015b-By-Z-Tego-Mog\u0142o-By\u0107, ale od przodka wali ci\u0119 m\u0142otem g\u0142os\nrozs\u0105dku. Czyli mamihlapinatapai \u2013 s\u0142\u00f3wko z Ziemi Ognistej, z\nj\u0119zyka Indian Jagan\u00f3w. I nic si\u0119 nie zaczyna, wszystko si\u0119\nko\u0144czy…<\/p>\n\n\n\n

Podobnie jak ksi\u0105\u017ceczka pani Plebanek\n\u2013 ko\u0144czy si\u0119 za szybko. Ale nie prosz\u0119 o wi\u0119cej. Wystarczy, w\nsam raz, czyli po szwedzku: lagom. W nat\u0142oku ksi\u0105g powa\u017cnych,\nroztrz\u0105saj\u0105cych zagadki bytu i obna\u017caj\u0105cych bebechy ludzkiego\njestestwa, ta odrobina u\u015bmiechu troch\u0119 zmienia proporcje percepcji.\nI to jaki\u015b plusik jest…<\/p>\n\n\n\n

Edytorsko wysmakowana ksi\u0105\u017ceczka\n\u201eS\u0142owa na szcz\u0119\u015bcie\u201d jawi mi si\u0119 jako doskona\u0142y prezent dla\nbliskiej osoby, prezent z grupy tzw. serdecznych, z g\u00f3ry\nwyposa\u017conych w dobr\u0105 intencj\u0119. Chocia\u017c cena odrobink\u0119\nzaporowa… A na pro\u015bb\u0119 pani Plebanek o s\u0142\u00f3wko definiuj\u0105ce nagle\ndojrza\u0142e dzieci mam propozycj\u0119-zlepieniec: \u201eznieros\u0142y\u201d. Czyli\nznienacka doros\u0142y. Takie sobie, a nawet bardzo takie sobie, ale nic\nlepszego nie przysz\u0142o mi do g\u0142owy. \n<\/p>\n\n\n\n

Tomasz Sas
(19 06 2019)<\/strong><\/p>\n\n\n\n

PS. W rozdzialiku zatytu\u0142owanym\n\u201eSobremesa\u201d na stronie 204 autorka wspomina familijne przyj\u0105tka,\ncelebrowane niespiesznie i nad wyraz rytualnie, gdy po deserach,\nbabcinych nalewkach, kawie i innych \u201ewetach\u201d, dziadek rozstawia\u0142\nst\u00f3\u0142 do bryd\u017ca i kompletowa\u0142 czw\u00f3rk\u0119, podczas gdy babcia\ngromadzi\u0142a damy, by wreszcie sobie powa\u017cnie… poplotkowa\u0107, robi\u0105c\nrodzinne tour d’horizon. \u201eOd strony stolika karcianego\ndolatywa\u0142y tajemnicze \u201ekier\u201d, \u201etrefl\u201d, \u201esprawdzam\u201d czy\n\u201epas\u201d<\/em> – wspomina Plebanek. No i tu dylemat. W co oni tam\ngrali? S\u0142owo sprawdzam bowiem nie pada (bo pa\u015b\u0107 nie mo\u017ce) w\n\u017cadnej fazie rozgrywki bryd\u017cowej. Natomiast u\u017cywa si\u0119 go cz\u0119sto\nw bardziej hazardownej grze \u2013 mianowicie w pokerze. Je\u015bli zatem\npami\u0119\u0107 nie myli naszej autorki, to zapewne dziadek z wujami r\u017cn\u0119li\nw grzesznego pokerka, udaj\u0105c przed famili\u0105 cnotliwego bryd\u017cyka. No\ni w\u0142a\u015bnie to kluczowe \u201esprawdzam\u201d… Pani Gra\u017cyno \u2013 nawet\ntakie oczywisto\u015bci, jak karciane dialogi, trzeba poddawa\u0107\nweryfikacji. Sicher ist sicher. Zw\u0142aszcza \u017ce \u2013 jak si\u0119 okaza\u0142o\n\u2013 na Redaktorze polega\u0107 nie mo\u017cna… A ten wy\u017c. wzmiankowany\nfunkcjonariusz m\u00f3g\u0142by sobie do ko\u0144ca kariery przyswoi\u0107 my\u015bl\nz\u0142ot\u0105 Arcyksi\u0119cia Redaktor\u00f3w Mieczys\u0142awa Grydzewskiego, kt\u00f3ry w\ntakich sytuacjach zwyk\u0142 by\u0142 mawia\u0107 \u2013 ja oczywi\u015bcie wiem, \u017ce\nWielk\u0105 Improwizacj\u0119 napisa\u0142 S\u0142owacki, ale co mi szkodzi\nsprawdzi\u0107? I sobie za ka\u017cdym razem sprawdzam… \n<\/p>\n\n\n\n

Powinien sobie redaktor sprawdzi\u0107 te\u017c\nopowiastk\u0119 pani Gra\u017cyny ze strony 76, gdzie (\u2026)\n\u201eKmicic-Babinicz, kt\u00f3ry aby zdoby\u0107 Ole\u0144k\u0119, gdzie m\u00f3g\u0142, znosi\u0142\nlu\u017ane kupy Tatar\u00f3w (…)\u201d<\/em> Na lito\u015b\u0107 bosk\u0105, by\u0142o dok\u0142adnie\nodwrotnie! Chor\u0105\u017cy orsza\u0144ski, bywszy zdrajca, infamis i\nawanturnik, zosta\u0142 przez kr\u00f3la postawiony na czele regularnego i\ndobrze okrytego czambu\u0142u jazdy tatarskiej – czambu\u0142u, kt\u00f3ry na\nznak przyja\u017ani Janowi Kazimierzowi podarowa\u0142 chan krymski Mehmet IV\nGirej… Z tym to czambu\u0142em pan Andrzej uprawia\u0142 dywersj\u0119 na\nty\u0142ach wroga, podpala\u0142 elektorskie Prusy, znosi\u0142 maruder\u00f3w i\ndezerter\u00f3w szwedzkich, wycina\u0142 radziwi\u0142\u0142owskich ksi\u0119cia\nBogus\u0142awa, skuba\u0142 Septentrion\u00f3w (pod tym kryptonimem \u2013 ze\nwzgl\u0119d\u00f3w cenzuralnych – Sienkiewicz ukry\u0142 wojska rosyjskie), a\npotem udanie gn\u0119bi\u0142 Siedmiogrodzian Rakoczego (cho\u0107 postrzelon od\nnich zosta\u0142 pod Magierowem). Ale nie \u201elu\u017ane kupy Tatar\u00f3w\u201d…\nRzeczpospolita w owym czasie by\u0142a w stanie \u201ewieczystego pokoju\u201d\nz Chanatem Krymskim i \u017caden \u201elu\u017any Tatar\u201d w jej granicach si\u0119\nnie pa\u0142\u0119ta\u0142. Takie drobiazgi te\u017c warto sprawdza\u0107, nie polegaj\u0105c\nzbytnio na zawodnej pami\u0119ci… (TS)<\/p>\n\n\n\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Gra\u017cyna Plebanek S\u0142owa na szcz\u0119\u015bcie i inne nienazwane stany duszyWydawnictwo Agora, Warszawa 2019 Rekomendacja: 4\/7Ocena ok\u0142adki: 3\/5 Leczenie s\u0142uchu s\u0142owami… W ka\u017cdym z ponad sze\u015bciu tysi\u0119cy j\u0119zyk\u00f3w \u015bwiata jest przynajmniej kilka s\u0142\u00f3w niezwyk\u0142ej urody, opisuj\u0105cych stany ducha, mo\u017cliwe zdarzenia, pejza\u017ce, zjawiska przyrody, ludzi \u2013 przy pomocy skr\u00f3tu my\u015blowego, celnej metafory, nieoczywistego skojarzenia. Mnie najbardziej po drodze z fi\u0144skim s\u0142\u00f3wkiem kalsarik\u00e4nni, co oznacza ni mniej ni wi\u0119cej jak tylko picie w domu w samej bieli\u017anie (mo\u017ce by\u0107 te\u017c w pi\u017camie…) bez zamiaru wychodzenia na zewn\u0105trz… Pami\u0119tajmy oczywi\u015bcie, \u017ce s\u0142\u00f3wko jest fi\u0144skie, wi\u0119c picie nie oznacza \u017cadn\u0105 miar\u0105 poch\u0142aniania kawkiherbatki, mleka, soczku czy trywialnej mineralnej niegazowanej. Piwo te\u017c nie wchodzi w rachub\u0119 \u2013 za to koskenkorva jak najbardziej. No i czy\u017c to nie wspania\u0142e s\u0142\u00f3wko, to kalsarik\u00e4nni? S\u0105 j\u0119zyki objawiaj\u0105ce wynios\u0142\u0105 niech\u0119\u0107 do syntetyzowania. Na przyk\u0142ad na nieodleg\u0142ej od nas wyspie Spiekeroog czy s\u0105siedniej Langeoog nie m\u00f3w rybakowi, \u017ce jest mg\u0142a (po niemiecku der Nebel), bo nie zrozumie; on ma na okre\u015blenie tego zjawiska meteorologicznego jedena\u015bcie odr\u0119bnych s\u0142\u00f3w, kt\u00f3rych dok\u0142adna znajomo\u015b\u0107 mo\u017ce by\u0107 kwesti\u0105 \u017cycia lub \u015bmierci. Bo meest znaczy puste sieci i g\u0142\u00f3d, a lekka, roz\u015bwietlona hazz \u2013 obfite po\u0142owy fl\u0105dry, soli, \u015bledzia… Podobnie w s\u0142owniku j\u0119zyka tamasheq nie znajdziesz s\u0142owa…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":1544,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"book_review_cover_url":"","book_review_title":"","book_review_series":"","book_review_author":"","book_review_genre":"","book_review_isbn":"","book_review_publisher":"","book_review_release_date":"","book_review_format":"","book_review_pages":"","book_review_source":"","book_review_rating":"","book_review_summary":""},"categories":[134],"tags":[253],"wppr_data":{"cwp_meta_box_check":"No"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1543"}],"collection":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1543"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1543\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2077,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1543\/revisions\/2077"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1544"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1543"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1543"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/100zastu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1543"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}